KUPTIMI I TË DREJTAVE TË NJERIUT

DORACAK MBI ARSIMIMIN PËR TË DREJTAT E NJERIUT

Kontribut i Rrjetit të Sigurisë Njerëzore,

Me iniciativën e Ministres së Punëve të Jashtme të Austrisë, Ms. Benita Ferrero-Waldner,

në cilësinë e Kryesueses së Rrjetit të Sigurisë Njerëzore.

Publikuar nga Ministria e Punëve të Jashtme e Austrisë në bashkëpunim me ETC.

Editorë: Wolfgang Benedek and Minna Nikolova, ETC

© 2003, Qendra Evropiane e Trajnimit dhe Hulumtimit për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci (ETC), Grac

Botoi:

MANZ CROSSMEDIA, 1051 Vjenë, Austri

Përkthyes:

Arta Rama

Hajredin Kuçi

Lektor dhe Korrektor:

Rrahman Paçarizi

Realizimi Kompjuterik:

LEO PRINT

Shtypi:

LEO PRINT

Tirazhi

1000 copë

Shtypi:

Leo Print

Botimin e këtij libri e ka financuar

The publication of this book was sponsored

Logo

PARATHËNIE

Siguria njerëzore është e “qendërzuar kah populli” – ajo i vë individët dhe bashkësitë e tyre si pikë kryesore të referimit. Krijimi i një kulture të politikës globale, të bazuar në të drejtat për të gjithë, është kërkesë e domosdoshme për përmirësimin e sigurisë njerëzore.

Siguria njerëzore kërkon kuptimin e vërtetë të të drejtave të njeriut. Për këtë arsye, si kryesuese e Rrjetit të Sigurisë Njerëzore, si tema prioritare të Rrjetit të Sigurisë Njerëzore për vitin 2002/2003, kam caktuar Arsimimin për të Drejtat e Njeriut dhe Fëmijët e Prekur nga Konfliktet e Armatosura.

Arsimimi për të Drejtat e Njeriut, përmes bartjes së dijes, ndërtimit të aftësive dhe dimensionit të formimit të sjelljeve, ngre vetëdijen tonë të përgjithshme për mbrojtjen e dinjitetit njerëzor dhe të sigurisë njerëzore. Për këtë qëllim, unë kam autorizuar Qendrën Evropiane të Trajnimit dhe Hulumtimit për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci në Grac, që me ndihmën e rreth 30 ekspertëve ndërkombëtarë, duke përfshirë institucionet e Partenerëve të Rrjetit të Sigurisë Njerëzore nga pesë kontinente, të përpilojë një Doracak për Kuptimin e të Drejtave të Njeriut. Ky doracak është destinuar që përmes perspektivës së sensitivitetit kulturor të bazuar në universalitetin e të drejtave të njeriut, të ketë përdorim global.

Ky doracak ndërtohet mbi bazat e Deklaratës mbi Parimet e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut dhe të Sigurisë Njerëzore, miratuar nga Ministrat e Rjetit gjatë takimit të tyre në maj të vitit 2003 në Grac, qytetin e parë të të Drejtave të Njeriut në Evropë. Synohet që ky doracak të jetë një kontribut afatgjatë nga Rrjeti i Sigurisë Njerëzore, nën kryesinë e Austrisë për sigurinë njerëzore të popujve, sot dhe në të ardhmen.

Besoj se ky Doracak do të ndihmojë Partnerët e Rrjetit, por dhe më gjerë, në përpjekjet e tyre për Arsimim për të Drejtat e Njeriut dhe Komesarin e Lartë të OKB-së për të Drejtat e Njeriut në përmbushjen e mandatit të tij, dhe, gjithashtu, të kontribuojë dhe inspirojë më tutje edhe aktivitetet jashtë Dekadës së Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut.

Dr. Benita Ferrero-Waldner

Ministre e Punëve të Jashtme e Austrisë

Grac, Takimi i Pestë Ministror i Rrjetit të Sigurisë Njerëzore

9 maj 2003

MIRËNJOHJET

Duke u besuar nga Ministria e Punëve të Jashtme e Austrisë, në gusht të vitit 2002 ETC-ja (Qendra Evropiane e Trajnimit dhe Hulumtimit për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci), ka filluar hartimin e Doracakut “Kuptimi i të Drejave të Njeriut”, ku me rastin e Takimit Ministror të Rrjetit të Sigurisë Njerëzore të mbajtur prej 8-10 maj 2003 në Grac, me qëllim të zhvillimit të konceptit të doracakut, janë ftuar partnerët e Rrjetit të Sigurisë Njerëzore dhe më gjerë, që të kontribuojnë për kompletimin e tij. Gjatë dy takimeve të ekspertëve, të mbajtura nga Ministria e Punëve të Jashtme e Austrisë, një numër i madh i ligjëruesve- ekspertë dhe praktikantë për të drejtat e njeriut nga shtetet anëtare të Rrjetit të Sigurisë Njerëzore, janë ftuar të kontribuojnë në këtë përpjekje edukuese, ndërkulturore, brezore dhe vërtet të re, për të drejat e njeriut.

Doracaku “Kuptimi i të Drejtave të Njeriut” ka dalë si rezultat i shkathtësisë, profesionalizmit të madh dhe energjisë së parreshtur të shumicës së bashkëpunëtorëve.

Një falënderim i posaçëm u shkon autorëve dhe kontribuesve kryesorë për përkushtimin e tyre të jashtëzakonshëm në punë:

Hyrje në Sistemin e të Drejtave të Njeriut: Wolfgang Benedek, ETC-Grac;

Ndalimi i Torturës: Minna Nikolova, ETC;

Liria nga Varfëria: Alpa Vora, YUVA dhe Minar Pimple, Nagpur, PDHRE (Dekada Popullore për Arsim për të Drejtat e Njeriut) Indi;

Mosdiskriminimi: Eva Schöfer, ETC-Grac; E Drejta në Shëndet: Kathleen Modrowski, PDHR, New York;

Të Drejtat e Grave: Susana Chiarotti, PDHRE/CLADEM, Argjentinë dhe Anke Sembacher, ETC-Grac; Sundimi i Ligjit dhe Gjykimi i Drejtë: Leo Zwaak dhe Hatice Senem Ozyavuz, SIM-Utrecht, Angelika Kleewein, ETC-Grac;

Liritë Fetare: Petra Sulovska, ETC-Grac;

Të Drejtat e Fëmijës: Helmut Sax, BIM (Instituti për të Drejtat e Njeriut, Ludwig Boltzmann)-Vjenë;

Të Drejtat e Njeriut gjatë Konfliktit të Armatosur: Alexandra Kleewein dhe Antoine A. Bouvier, ICRC (Kryqi i Kuq Ndërkombëtar) Grupi i Gjenevës: Angelina Kleewein, ETC-Grac;

Liria e Shprehjes dhe Liria e Mediave: Wolfgang Benedek, Universiteti i Gracit dhe ETC-Grac;

Demoracia: Satya Das, Qendra për Paqe dhe të Drejta të Njeriut John Humphrey, Edmonton, Kanada dhe Christoph Wertisch, Angelika Kleewiein, Minna Nikolova dhe Catrin Pekari, ETC-Grac

Burimet Plotësuese: Angelika Kleewiein, Verena ahousen, Claudia Pekari, Evelin Kammerer dhe Petra Sulovska, ETC-Grac

Vështrim i Përgjithshëm mbi Metodologjinë e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut: Claudia Pekari, ETC

Korrektura: Elisabeth Ernst-McNeal dhe Suzanne Marlow, Universiteti i Gracit

Disenji: Markus Garger, Robert Schrotthofer dhe Wolfgang Gosch, Kontrapart-Grac

Editorët dhe koordinuesit e projektit: Wolfgang Benedek dhe Minna Nikolova, ETC-Grac

Shprehim falënderim të posaçëm për rrjetin e PDHRE, për kontribut të madh për hartimin e këtij doracaku. Shprehim falënderimet më të sinqerta për ekspertët, këshilltarët, shokët dhe institucionet vijuese për përkrahjen e vazhdueshme, komentet e çmuara dhe sugjerimet për realizmin e doracakut:

Shulamith Koenig – Lëvizja Popullore për Arsimim për të Drejtat e Njeriut (PDHRE) – New York, Adama Samassekou dhe ekipi i PDHRE – Mali, Renate Kicker – Universiteti i Gracit, Manuela Rusz dhe ekipi i Institutit për të Drejtën Ndërkombëtare dhe Marrëdhënie Ndërkombëtare të Universitetit të Gracit, Anton Kok – Qendra për të Drejtat e Njeriut të Universitetit të Pretorias, Yannis Ktistakis – Fondacioni Marangopoulos për të Drejtat e Njeriut – Athinë, Otto König – Universiteti i Gracit, Debra Long dhe Barbara Bernath – Shoqata për Parandalimin e Torturës (APT) – Gjenevë, Gerd Oberleitner – London School of Economics and Political Sciences, Christian Pippan – Fakulteti Juridik, Universiteti i New Yorkut, Yvonne Schmidt – Universteti i Gracit, Manfred Nowak – Instituti për të Drejtat e Njerit Ludwig Boltzmann (BIM) – Vjenë, Monique Prindezis CIFEDHOP – Gjenevë, Lidhja e Anti-Shpifjes (ADL) – New York, Komiteti Ndërkombëtr i Kryqit të Kuq (ICRC) – Gjenevë dhe ekipi i Sektorit për të Drejtat e Njeriut në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Austrisë, nën kryesinë e Georg Mautner-Markhof dhe Ursula Werther-Pietsch.

SI TË PËRDORET KY DORACAK

Ideja për një doracak të përgjithshëm për arsimimin në fushë të të drejtave ka ardhur nga ETC-ja në Grac (Qendra Evropiane e Trajnimit dhe Hulumtimit për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci), si kontribut konkret për punën e Rrjetit të Sigurisë Njerëzore (HSN) gjatë kryesimit Austriak. Ministira e Punëve të Jashtme e Austrisë ia besoi një ekipi nga ETC-ja zhvillimin e kornizës ideore dhe hartimin e librit.

Doracaku “Kuptimi i të Drejtave të Njeriut”, është paraparë si mjet për të ndihmuar arsimimin për të drejtat e njeriut për ata që mësojnë, edukatorët e shteteve anëtare të Rrjetit të Sigurisë Njerëzore (HSN) dhe më gjerë, në përpjekjet e tyre për të mësuar sfonde të ndryshme kulturore, si strategji për përmirësimin e sigurisë njerëzore. Ashtu si është disenjuar, ky doracak mund të shërbejë si pikë e dobishme fillestare për kuptimin e të drejtave të njeriut, si dhe të padrejtësive, me qëllim të trajnimit të trajunuesve të ardhshëm dhe për hapjen e forumit të diskutimit për shkëmbime ndërkulturore dhe të njohurive.

Doracaku paraqet një përmbledhje të zgjedhur teorike, të ndërtuar përmes praktikës, që gjithashtu ofron komponentën për ndërtimin e aftësive dhe formimin e qëndrimeve. Temat e ndryshme të trajtuara këtu, kanë qëllim kryesor stimulimin e hulumtimeve të një qëndrimi të përbashkët dhe të një perspektive të ngjashme njerëzore, si dhe paraqitjen e çështjeve kontraverse shikuar nga perspektiva e ndieshmërisë kulturore.

Doracaku përbëhet nga tri pjesë kryesore, të cilat janë: hyrja e përgjithshme në bazat e të drejtave të njeriut, pjesa speciale me “çështjet kryesore” në formë të moduleve, të cilat duhet të ndihmojnë për kuptimin e funksionimit të të drejtave të njeriut në jetën e përditshme dhe e treta, e ashtuquajtura “pjesa e burimeve plotësuese”, e cila përmban informata të dobishme për institucionet e rëndësishme, referenca për lexime plotësuese dhe burime on-line.

Për të lehtësuar orinentimin në këtë libër, do t’ju ndihmojnë shenjat e poshtëshënuara:

- e domosdoshme të dihet;

- praktika të mira;

- pyetjet për diskutim;

- aktivitete të zgjedhura;

- perspektiva ndërkulturore dhe çështjet kontraverse;

- për më shumë informata shiko

Ky doracak mund të përdoret nga shfrytëzues të ndryshëm dhe në mënyra të ndryshme. Përmes strukturës së tij fleksibile dhe të lehtë, kemi bërë përpjekje të inkurajojmë leximin kritik dhe kuptimin aktiv, si tek ata që mësojnë, ashtu edhe tek edukatorët. Në qoftë se kërkoni konceptet dhe parimet kryesore të të drejtave të njeriut për një njohuri të përgjithshme, mund të filloni me pjesën e parë të doracakut, që përmban hyrjen. Ata që kërkojnë shembuj konkretë nga çështjet e të drejtave të njeriut, apo çelësin për arritjen e sigurisë njerëzore, gjurmimin e tyre mund të fillojnë në pjesën e moduleve “e dobishme për të ditur”. Në qoftë se kërkoni analiza sistematike dhe të thelluara për ndonjë çështje nga të drejtat e caktuara, mund të filloni me pjesët e moduleve të ndryshme “e domosdoshme të dihet”. Kurse, ata që janë të interesuar të hulumtojnë ose ligjërojnë për të drejtat e njeriut në bazë të metodologjive të reja mësimore, si të adoleshentëve, ashtu edhe të të rriturve, mund të kalojnë drejtpërdrejt te pjesët e moduleve mbi aktivitetet e zgjedhura dhe të shikojnë vërejtjet e përgjithshme mbi metodologjinë e të drejtave të njeriut. Doracaku pretendon të jetë i pakufizuar dhe qëllimisht trajton vetëm një numër të zgjedhur të çështjeve më të rëndësishme. Dëshirojmë t’ju inkurajojmë që me shembuj, tregime, pyetje dhe përvoja të kontekstit tuaj personal, të plotësoni vazhdimisht këtë doracak.

Mirëpresim çfarëdo reagimi, pasi që kjo na ndihmon neve të plotësojmë doracakun në pajtim me ambiciet e tij për të qenë i dobishëm për ata që mësojnë, edukatorët si dhe për trajnuesit, të cilët vijnë nga kulturat e ndryshme dhe kanë shkallë të ndryshme të njohurisë për të drejtat e njeriut. Kënaquni me këtë libër dhe ndihuni të lirë që duke i shtuar praktikat tuaja të mira dhe të shkëlqyeshme, si dhe brengat e komuniteteve tuaja, t’i kontribuoni kësaj pune që është në zhvillim, dhe gjithashtu inkurajoni sa më shumë njerëz që të lexojnë dhe kuptojnë enegjinë e aktualitetit dhe magjepsjen e vazhdueshme e të drejtave të njeriut.

Wolfgang Benedek and Minna Nikolova, at: office@etc-graz.at

LISTA E SHKURTESAVE

ACHR – American Convention on Human Rights; (Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut)

ACHPR – African Convention on Human and People’s Rights; (Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve)

ACF – African, Caribbean and Pacific States; (Shtetet Afrikane, Karaibe dhe Pacifike)

ANC – African National Congress; (Kongresi Kombëtar Afrikan)

ASEM – Asia and Europe Meeting; (Takimi Aziatik dhe Evropian)

BIM – Ludwig Boltzmann Institute of Human Rights, Vienna, Austria; (Instituti për të Drejtat e Njeriut Ludwig Boltzmann, Vjenë, Austri)

CCW – Convention on prohibitions or restrictions on the use of certain conventional weapons; (Konventa për ndalimin dhe kufizimin e përdorimit të armëve të caktuara konvencionale)

CEDAW – Convention on the Elimination of All Forms of Discrimination against Women; (Konventa për Eliminimin e të Gjithave Formave të Diskriminimit ndaj Grave)

CERD – United Nations Convention on the Elimination of All Forms of Racor Discrimination; (Konventa e OKB-së për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor)

CESCR – Committee on Economic, Social, and Cultural Rights; (Komiteti i të Drejtave Ekonomike, Sociale dhe Kulturore)

CJ – Citizens Juries; (Juritë e Qytetarëve)

CRC – United Nation Convention on the Rights of the Child; (Konventa e OKB-së për të Drejtat e Fëmijës)

ECHR – European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms; (Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut dhe Lirive Fundamentale)

ECOSOC – Economic and Social Council; (Këshilli Ekonomik dhe Social)

ETC – European Training and Research Center for Human Rights and Democracy, Grac, Austria; (Qendra Evropiane e Trajnimit dhe Hulumtimit për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci)

EU – Europian Union; (Bashkimi Evropian)

EUMC – European Monitoring Center on Racism and Xenophobia; (Qendra Monitoruese Evropiane për Racizëm dhe Ksenofobi)

FARE – Football Against Racism in Europe; (Futbolli kundër Racizmit në Evropë)

FDC – Freedom from Debt Coalition; (Koalicioni Liria nga Borxhet)

FGM – Female Gential Mutiliation; (Gjymtimi Gjenital i Femrave)

GA – United Nations General Assembly; (Asambleja e Përgjithshme e OKB-së)

GATS – General Agreement on Trade Services; (Marrëveshja e Përgjithshme mbi Shërbimet Tregtare)

GC – General Compact; (Pakti i Përgjithshëm)

GDP – Gross Domestic Product; (Prodhimi i Përgjithshëm Vendor)

HDR – UNDP Human Development Report; (Raporti i UNDP për Zhvillim Njerëzor)

HIPC – Heavily Indebted Poor Countries; (Shtetet e Varfëra me Borxhe të Mëdha)

HRE – Human Rights Education; (Arsimimi për të Drejtat e Njeriut)

ICC – International Criminal Court; (Gjykata Ndërkombëtare Penale)

ICCPR – International Covenant on Civil and Political Rights; (Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike)

ICESCR – International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights; (Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore)

ICRC – International Committee of the Red Cross; (Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq)

ICTY – International Criminal Tribunal for the Former Yugoslavia; (Tribunali Ndërkombëtar Penal për ish-Jugosllavinë)

IHL – International Humanitarian Law; (E Drejata Ndërkombëtare Humanitare)

IJC – International Commission of Jurists; (Komisioni Ndërkombëtar i Juristëve)

ILO – Intenraitonal Labour Organziation; (Organizata Ndërkombëtare e Punës)

IMF – International Monetary Fund; (Fondi Monetar Ndërkombëtar)

IPEC – International Progrmme for the Elimination of Child Labour; (Programi Ndërkombëtar për Eliminimin e Punës së Fëmijës)

MPs – Members of Parliament; (Anëtarët e Parlamentit)

NGO – Non Governmental Organizations; (Organizatat joqeveritare)

NPA – National Plan of Action; (Plani i Veprimit Kombëtar)

OAU – Organization of African Unity; (Organizata e Unionit Afrikan)

OECD – Organization for Economic Cooperation and Development; (Organizata për Zhvillim dhe Bashkëpunim Ekonomik)

ODIHR – Office for Democratic Institutions and Human Rights; (Zyra për Institucione Demokratike dhe të Drejta të Njeriut)

OSCE – Organization for Security and Cooperation in Europe; (Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë).

PDHRE – People’s Movement for Human Rights Eduction; (Lëvizja Popullore për Arsimim për të Drejtat e Njeriut).

PRODEC – The Decennial Development Program on Education; (Programi Dhjetëvjeçar për Zhvillim Arsimor)

PRSPs – Poverty Reduction Strategy Papers; (Punimet Strategjitke për Reduktim të Varfërisë)

SAPs – Structural Adjustment Pogrammes of the World Bank; (Programet e Bankës Botërore për Rregullimin e Strukturës)

SEE – South Eastern Europe; (Evropa Juglindore)

SIM – Netherlands Institute of Human Rights, Utrechts, Netherlands; (Instituti Holandez për të Drejtat e Njeriut, Utreht, Holandë)

TRIPs – Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights; (Aspektet Afariste të të Drejtave të Pronës Intelektuale)

UDHR – Universal Declaration of Human Rights; (Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut)

UEFA – Union of European Football Association; (Unioni i Shoqatës Evropiane të Futbollit)

UNCED – United Nations Conference on Environment and Development; (Konferenca e OKB-së për Ambient dhe Zhvillim)

UNDP – United Nations Development Program; (Programi i OKB-së për Zhvillim)

UNESCO – United Nations, Educational, Scientific and Cultural Organization; (Organizata e OKC për Arsim, Shkencë dhe Kulturë)

UNICEF – United Nations Children’s Fund; (Fondi i OKB-së për Fëmijë)

UNMIK – United Nations Mission in Kosovo; (Misioni i OKB-së në Kosovë)

UNMISET – United Nations Mission of Support of East Timor; Misioni Mbështetës i OKB-së për Timorin Lindor)

UNTAET – United Nations Transitional Administration in East Timor; (Administrata Tranzitore e OBK-së në Timorin Lindor)

WCAR – World Conference Against Racism, Racor Discrimination, Xenophobia and Related Intolerance; (Konfernca Botërore kundër Racizmit, Diskriminimit Racor, Ksenofobisë dhe Mostelerancës së ngjashme)

WHO – World Health Organization; (Organizata Botërore e Shëndetësisë)

WSSD – World Summit on Sustainable Development; (Konferenca Botërore për Zhvillim të Qëndrueshëm)

WTO – World Trade Organization; (Organizata Botërore e Tregtisë)

WUK Kinderkultur – Werkstatten und Kulturhaus Kinderkultur

PËRMBAJTJA

Hyrja....................................................................................................................................

Mirënjohjet.........................................................................................................................

Si të përdoret ky doracak.....................................................................................................

Lista e shkurtesave..............................................................................................................

Përmbajtja e hollësishme..................................................................................................

I. HYRJE NË SISTEMIN E TË DREJTAVE TË NJERIUT ..................................

II. MODULE NGA ÇËSHTJE TË TË DREJTAVE TË NJERIUT ..........................................................................................................................

1. NDALIMI I TORTURËS......................................................................................
2. LIRIA NGA VARFËRIA......................................................................................
3. MOSDISKRIMINMI..............................................................................................
4. E DREJTA PËR SHËNDET..................................................................................
5. TË DREJTAT E GRAVE........................................................................................
6. SUNDIMI I LIGJIT DHE GJYKIMI I DREJTË..................................................
7. LIRITË FETARE..................................................................................................
8. E DREJTA PËR ARSIMIM ....................................................................................
9. TË DREJTAT E FËMIJËS...................................................................................
10. TË DREJTAT E NJERIUT GJATË KONFLIKTIT TË ARMATOSUR...........
11. PUNA......................................................................................................................
12. LIRIA E SHPREHJES DHE LIRIA E MEDIAVE................................................
13. DEMOKRACIA........................................................................................................

III. BURIMET PLOTËSUESE......................................................................................

Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut................................................................

Vërejtjet e Përgjithshme mbi Metodologjinë e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut

Fjalor i shprehjeve.............................................................................................................

Indeksi.................................................................................................................................

PËRMBAJTJA E HOLLËSISHME

Hyrja....................................................................................................................................

Mirënjohjet.........................................................................................................................

Si të përdoret ky doracak ...................................................................................................

Lista e shkurtesave ............................................................................................................

Përmbajtja...........................................................................................................................

Përmbajtja e hollësishme ....................................................................................................

I. HYRJE NË SISTEMIN E TË DREJTAVE TË NJERIUT

A. Kuptimi i të Drejtave të Njeriut

B. Të Drejtat e Njeriut dhe Siguria Njerëzore

C. Historia dhe Filozofia e të Drejtave të Njeriut

D. Koncepti dhe Natyra e të Drejtave të Njeriut

E. Standardet e të Drejtave të Njeriut në Nivel Universal

F. Implemetimi i Instrumenteve Universale për të Drejtat e Njeriut

G. Të Drejtate e Njeriut dhe Shoqëria Civile

H. Sistemet Rajonale për Mbrojtjen dhe Promovimin e të Drejtave të Njeriut

I. Evropa: Instrumentet Evropiane të të Drejtave të Njeriut – 1.Sistemi i Këshillit të Evropës për të Drejtat e Njeriut: a. Vështrim – Institucionet dhe Instrumentet Evropiane për të Dejtat e Njeriut – b. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut – 2. Sistemi i të Drejtave të Njeriut i Organizatës Evropiane për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) – 3. Politika e Bashkimit Evropian për të Drejtat e Njeriut – II. Amerikanët: Sistemi Interamerikan i të Drejtave të Njeriut – III: Afrika: Sistemi Afrikan i të Drejtave të Njeriut – IV. Regjionet tjera

I. Problemi i Mospërgjegjësisë

J. Jurisdiksioni Ndërkombëtar Penal

K. Iniciativat e të Drejtave të Njeriut në Qytete

L. Sfidat dhe Mundësitë Globale për të Drejtat e Njeriut

M. Bibliografia

II. MODULE NGA ÇËSHTJE TË PËRZGJEDHURA TË TË DREJTAVE TË NJERIUT

A. Ndalimi i Torturës

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. Një botë e lirë nga tortura: Ndalimi i torturës dhe siguria njerëzore – 2. Definimi dhe përshkrimi i çështjes: çka është tortura? Metodat e torturës – Si bëhet tortura? - Motivet e torturës – Pse ushtrohet tortura? - Viktimat dhe kryesit e torturës, trajtimi çnjerëzor dhe poshtërues – 3. Perspektiva ndërkulturore dhe çështjet kontraverse – 4. Zbatimi dhe monitorimi: Zhvillimet e fundit,

E DOBISHME TË DIHET

1. Praktikat e Mira: Aktivitetet e organizatave ndërkombëtare - Raportuesi special për torturë – qëllimet, mandati dhe aktivitetet – Komiteti Evropian për Parandalimin e Torturës dhe Dënimit apo Trajtimit Çnjerëzor dhe Poshtërues (CPT) - … Sepse jam katërmbëdhjetë vjeçar - Aktivitetet e Organizatave Joqeveritare (OJQ) - Amnesty International: Programi 12 pikësh për parandalimin torturës - Kodi i etikës lidhur me torturën dhe trajtimet a dënimet tjera mizore, çnjerëzore dhe poshtëruese në relacion me paraburgimin dhe burgimin – 2. Trendet – 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA:

Aktiviteti 1: Torturimi i terroristëve – Aktiviteti II: Një fushatë kundër torturës

B. LIRIA NGA VARFËRIA

TREGIMI ILUSTRUES

“Duke vdekur nga uria në Tokën e Suficitit”

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. Hyrje -2. Definimi dhe përshkrimi i çështjes: Definimi i varfërisë - Dimensionet e varfërisë - Grupet e prekura nga varfëria - Pse Varfëria po vazhdon – 3. Perspektiva ndërkulturore dhe çështjet kontraverse: Varfëria relative dhe varfëria absolute - Përjashtimi shoqëror – 4. Zbatimi dhe monitorimi: Organet e Konventave Ndërkombëtare për Monitorimin e Varfërisë - Raportuesit Special dhe ekspertët e pavarur

E DOBISHME TË DIHET

Praktikat e mira: Të varfërit janë profitabilë - Iniciativë 20 -20 e Malit - Uji ynë nuk është në shitje - Një Ardhmëri e qëndrueshme - Liria nga uria - Drejtësia ekonomike - Marrëveshja e Kotonous – 2. Trendet: Progresi drejt qëllimeve të mileniumit për zhvillim ekonomik – Sa shtet janë në rrugë të drejtë – 3. Kronologjia: Liria nga Varfëria - Dispozitat kryesore në instrumentet ndërkombëtare

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Bota në një fshat - Aktiviteti II: Fushata për veprim

BIBLIOGRAFIA dhe INFORMATAT PLOTËSUESE

C. MOSDISKRIMINIMI

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. “Diskriminimi – Lufta e pafund dhe e vazhdueshme për barazi: Diskriminimi dhe siguria njerëzore – 2. Definimi dhe përshkrimi i çështjes: Qëndrimi ose veprimi - Kryesit e diskriminimit – Diskriminimi – Racizmi – Diskriminimi Racor – Ksenofobia - Jotoleranca dhe paragjykimet e ngjashme – Standardet ndërkombëtare - Detyrimet e sektorit privat (OJQ-të, mediat, etj.) – 3. Perspektiva ndërkulturore dhe çështjet kontraverse – 4. Zbatimi dhe monitorimi

E DOBISHME TË DIHET

Praktikat e Mira: Kodet vullnetare të sjelljes në sektorin privat - Luftimi i racizmit në Ligën Evropiane të Futbollit - Abolimi i Aparteidit – 2. Trendet: Marrëdhënia ndërmjet varfërisë, racizmit dhe ksenofobisë – Racizmi në internet – Antiislamizmi: Pasojat e 11 shtatorit 2001 – 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Të gjitha qeniet njerëzore lindin të barabarta – Aktiviteti II: Qëllo se kush vjen për darkë

BIBLIOGRAFIA dhe INFORMATAT PLOTËSUESE

D. E DREJTA PËR SHËNDET

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. E Drejta për shëndet në kontekstin e gjerë: Siguria njerëzore dhe shëndeti – 2. Definimi dhe përshkrimi i çështjes: Shëndeti dhe të drejtat e njeriut - Ekzistimi, qasja, pranueshmëria dhe kualiteti – Mosdiskriminimi - E drejta për të gëzuar të mirat e përparimit shkencor - Globalizimi dhe E drejta për shëndet - Shëndeti dhe mjedisi – 3. Perspektiva ndërkulturore dhe çështjet kontraverse – 4. Zbatimi dhe monitorimi: Respektimi, mbrojtja dhe përmbushja e të drejtës për Shëndet - Kufizimet e së drejtës për shëndet - Mekanizmat monitoruese.

E DOBISHME TË DIHET

Praktikat e Mira: Parandalimi i HIV/AIDS-it - Juritë e qytetarëve dhe Politikat e shëndetit publik - Betimi i Malikondës - Libri i kujtimeve – 2. Trendet: Strategjitë për integrimin e të Drejtave të Njeriut dhe Zhvillimit Shëndetësor – Statistikat - Vdekshmëria e Nënave – 4. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Imagjinimi i “Shtetit të Mirëqenies së plotë fizike, mendore dhe sociale” – Aktiviteti II: Planifikimi i realizimit të së drejtës për shëndet

BIBLIOGRAFIA dhe INFORMATAT PLOTËSUESE

E. TË DREJTAT E GRAVE

TREGIMI ILUSTRUES

Tregimi i Maria da Pena Maja Fernandez

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. Të drejtat e grave: Gjinia dhe zgjerimi i konceptit të gabuar të të drejtave të grave - Siguria njerëzore dhe gratë – 2. Definimi dhe përshkrimi i çështjes: Një vështrim historik - Konferenca Botërore për të Drejtat e Njeriut - Platforma e Pekingut për veprim - Gratë dhe varfëria - Gratë dhe shëndeti - Gratë dhe huna - Gratë dhe konfliktet e armatosura - Gratë dhe resurset natyrore - Fëmija vajzë – 3. Perspektiva ndërkulturore dhe çështjet kontraverse – 4. Zbatimi dhe monitorimi.

E DOBISHME TË DIHET

Praktikat e mira: CLADEM – Konventa Interamerikane për Dhunë Ndaj Grave – PDHRE – 2. Trendet: ICC – 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Parafrazimi i CEDAW-it – Aktivieti II: Gjuha e shenjave e grave dhe burrave.

F. SUNDIMI I LIGJIT DHE GJYKIMI I DREJTË

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. Hyrje: Sundimi i ligjit - Zhvillimi historik i sundimit të ligjit - Gjykimi i drejtë si element kryesor i sundimi të ligjit - Sundimi i ligjit, gjykimi i drejtë dhe siguria njerëzore – 2. Definimi dhe përshkrimi i çështjes: Standardet minimale të të drejtave të të akuzuarit janë - Dispozitat për gjykim të drejtë - barazia para ligjit dhe para gjykatës - qasja në mjete gjyqësore efektive dhe të drejta - pavarësia dhe paanshmëria. - Dëgjimi publik - E drejta e prezumimit të pafajësisë - E drejta për t’u gjykuar pa vonesë të tepruar - E drejta për t’u mbrojtur vetë ose përmes përfaqësuesit ligjor dhe e drejta për të qenë i pranishëm gjatë gjykimit - E drejta për të kërkuar dhe pyetur dëshmitarët dhe që të sillen në gjyq për t’u marrë në pyetje - E drejta për përkthyes pa pagesë - Parimi Nulla Poena Sine Lege - 3. Perspektiva ndërkulturore dhe çështjet kontraverse – 4. Zbatimi dhe monitorimi - Rasti i Shqipërisë - Ndërtimi i kulturës së respektimit të sundimit të ligjit në Kosovë

E DOBISHME TË DIHET

Praktikat e Mira: Asistenca zhvillimore për vënien e sistemit gjyqësor funksional - Komisioni i Pavarur Gjyqësor në Bosnjë dhe Hercegovinë (IJC) - Rezoluta për Respektimin dhe Forcimin e Pavarësisë së Gjyqësisë (Afrikë) – 2. Trendet: Tribunalet ndërkombëtare: Ndërmjetësimi dhe arbitrazhi - Rritja e publicitetit të gjykimeve - 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Të dëgjosh ose të mos dëgjosh? Aktiviteti II: “ Si mund t’i mbrosh ata njerëz?”

G. LIRITË RELIGJIOZE

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. Liritë religjioze: Një rrugë e gjatë ende ka mbetur për t’u udhëtuar: Liritë Religjioze dhe Siguria Njerëzore – 2. Definimi dhe Përshkrimi i Çështjes: Çka është Religjioni? - Çka është besimi? - Çka janë liritë religjioze? - Standardet ndërkombëtare - Parimi i mosdiskriminimit – Edukimi - Kufizimiet e lirive religjioze -3. Perspektiva Ndërkulturore dhe Çështjet kontraverse: Shteti dhe feja - Apostatizmi – Liria për të zgjedhur ose ndryshuar fenë - Proselitizmi – e drejta për të përhapur besimin - Kundërshtimi i ndërgjegjshëm i shërbimit ushtarak - 4. Zbatimi dhe monitorimi: Masat parandaluese dhe strategjitë e ardhshme

E DOBISHME TË DIHET

Praktikat e Mira: Dialogu ndërfetar për pluralizëm religjioz – 2. Trendet: Kultet, sektet dhe lëvizjet e reja religjioze - Gratë dhe feja - Ekstremizmi religjioz dhe ndikimi i tij – 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Fjalët që plagosin Aktiviteti II: Feja ime dhe feja e fqinjit tim

BIBLIOGRAFIA DHE BURIMET PLOTËSUESE

F. SUNDIMI I LIGJIT DHE GJYKIMI I DREJTË

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDSHME TË DIHET

1. Hyrje: Sundimi i Ligjit - Zhvillimi historik i Sundimit të Ligjit - Gjykimi i Drejtë si element kryesor i Sundimi të Ligjit - Sundimi i Ligjit, Gjykimi i Drejtë dhe Siguria Njerëzore – 2. Definimi dhe Përshkrimi i Çështjes: Standardet minimale të drejtave të të akuzuarit janë - Dispozitat për Gjykim të Drejtë - Barazia para Ligjit dhe para Gjykatës - Qasja në Mjete Gjyqësore efektive dhe të drejta - Pavarësia dhe paanshmëria - Dëgjimi Publik - E Drejta e Prezumimit të Pafajësisë - E drejta për t’u gjykuar pa vonesë të tepruar - E drejta për t’u mbrojtur vetë ose përmes përfaqësuesit ligjor dhe e drejta për të qenë i pranishëm gjatë gjykimit - E drejta për të kërkuar dhe pyetur dëshmitarët dhe që të sjellen në gjyq për t’u marrë në pyetje - E drejta në përkthyes pa pagesë - Parimi Nulla Poena Sine Lege - 3. Perspektiva Ndërkulturoere dhe Çështjet Kontraverse – 4. Zbatimi dhe Monitorimi - Rasti i Shqipërisë - Ndërtimi i Kulturës së Respektimit të Sundimit të Ligjit në Kosovë

E DOBISHME TË DIHET

Praktikat e Mira: Asistenca Zhvillimore për Vendosjen e Sistemit Gjyqësor Funksional - Komisioni i Pavarur Gjyqësor në Bosnjë dhe Hercegovinë (IJC) - Rezoluta për Respektimin dhe Forcimin e Paarësisë së Gjyqësisë (Afrikë) – 2. Trendet: Tribunalet Ndërkombëtare: Ndërmjetësimi dhe Arbitrazhi - Rritja e Publicitetit të Gjykimeve - 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Të dëgjosh ose të mos dëgjosh? Aktiviteti II: “ Si mund t’i mbrosh ata njerëz?”

G. LIRITË RELIGJIOZE

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDSHME TË DIHET

1. Liritë religjioze: Një rrugë e gjatë edne ka mbetur për t’u udhëtuar: Liritë Religjioze dhe Siguria Njerëzore – 2. Definimi dhe Përshkrimi i Çështjes: Çka është Religjioni? - Çka është besimi? - Çka janë liritë religjioze? - Standardet Ndërkombëtare - Parimi i mosdiskriminimit – Edukimi - Kufizimiet e lirive religjioze -3. Perspektiva Ndërkulturoere dhe Çështjet Kontraverse: Shteti dhe feja - Apostatizmi – Liria për të zgjedhur ose ndryshuar fenë - Proselitizmi – e drejta për të përhapur besimin - Kundërshtimi i ndërgjegjshëm i shërbimit ushtarak - 4. Zbatimi dhe Monitorimi: Masat parandaluese dhe strategjitë e ardhshme

E DOBISHME TË DIHET

1. Praktikat e Mira: Dialogu ndërfear për pluralizëm religjioz – 2. Trendet: Kultet, sektet dhe lëvizjet e reja religjioze - Gratë dhe feja - Ekstremizmi religjioz dhe ndikimi i tij – 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

Aktiviteti I: Fjalët që plagosin Aktiviteti II: Feja ime dhe feja e fqiut tim

BIBLIOGRAFIA dhe INFORMATAT PLOTËSUESE

H. E DREJTA PËR ARSIMIM

TREGIMI ILUSTRUES

Tregimi për Majan

E DOMOSDSHME TË DIHET

1. Hyrje: Pse e drejta për arsimim? – Arsimimi dhe Siguria Njerëzore – Zhvillimi historik – 2. Defnimi dhe përshkrimi i çështjes: Përmbajtja e të Drejtës për Arsimim dhe Obligimet Shtetërore - Standarded që duhet të arrihen – Disponueshmëria – Kyçja - Pranueshmëira – Adaptueshmëria – 3. Prespektivat ndërkulturore dhe çështjet e diskutueshme: Afrika e nënsaharës – Amerika Latine dhe Kareibet – Evropa Qendrore dhe Lindore, Komonueltit i Shteteve të pavarura dhe shteteve Baltike – Vendet e Industrializuara – 4. Zbatimi dhe Monitorimi: Komisoni për të Drejta Ekonomike, Sociale dhe Kulturore – Problemet e zbatimit

E DOBISHME TË DIHET

1. Praktikat e Mira - 2. Trendet: Gjendja aktuale sa i përket Arritjes së Arsimimit Fillor Universal – 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

Aktiviteti I: Vepro – Aktiviteti II: Kallëpi romboik

BIBLIOGRAFIA DHE INFORMATAT PLOTËSUESE

I. TË DREJTAT E FËMIJËS

TREGIMI ILUSTRUES

Fëmijët e prekur nga konfliktet e armatosura - Përdorimi seksual i fëmijëve për përfitime

E DOMOSDSHME TË DIHET

1. Beteja për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve – Të drejtat e fëmijës dhe sigurimi njeri/fëmijë – 2. Defnimi dhe përshkrimi i çështjes: Natyra dhe përmbajtja e të drejtave të njeriut të fëmijëve – Konceptet parësore të Konventës mbi të Drejtat e Fëmijës – Mundësia e fëmijës, aspektet gjinore dhe të brezave - Pamja e tërësishme e fëmijës – Marrëdhënia – fëmijë – prind – shtet – Mosdiskriminimi i fëmijëve - Interesi më i mirë i fëmijës - Definimi i “fëmijës” nga KDF-ja - Të Drejtat e Konventës : pjesëmarrja – mbrojtja – dispozitat - Përmbledhje: Pse përdorimi i të drejtës për fëmijë – qasje e bazuar? – 3. Prespektivat ndërkulturore dhe çështjet e diskutueshme – 4. Zbatimi dhe Monitorimi

E DOBISHME TË DIHET

1. Praktikat e Mira: “Raportet hije“ joqeveritare dhe “Koalicionet Nacionale” - 2. Trendet: Fakte dhe të dhëna – informata statisitikore për të drejtat e fëmijës – 3. Kronologjia

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

Aktivitieti I: Tavolina e rrumbullakëtpër veprim për ta zvogëluar punën e fëmijëve - 2. Aktiviteti II: Mospërfillja prindore dhe keqtrajtimi

BIBLIOGRAFIA DHE INFORMATAT PLOTËSUESE

J. TË DREJTAT E NJERIUT NË KONFLIKTET E ARMATOSURA

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDSHME TË DIHET

1. Edhe luftërat kanë kufij: DNH dhe Siguria Njerëzore - Origjina e DNH - DNH si e drejtë ndërkombëtare - DNH dhe të Drejtat e Njeriut - Kur përdoret DNH? – 2. Defnimi dhe përshkrimi i çështjes: Cilat janë rregullat themlore të DNH në konfliktet e armatosura? - Çka mbron DNH dhe si? - Kush duhet ta respektojë Ligjin Humanitar Ndërkombëtar? – 3. Prespektivat ndërkulturore dhe çështjet e diskutueshme: Rëndësia e vetëdijësimit kulturor - Vështrimet e kundërta lidhur me aplikueshmërinë e DNH – 4. Zbatimi dhe Monitorimi: Masat parandaluese - Masat për vështrimin pajtues - Masat represive

E DOBISHME TË DIHET

1. Praktikat e Mira: Mbrojtja e civilëve - Mbrojta e të burgosurve - Rivendosja e lidhjeve familjare – Një fjalë për emblemën - Parimet e punës e veprimit humanitar – Parimet fundamentale të Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe – 2. Trendet: Ndalimi i minave antikëmbësorike - Disa statistika të ndihmës së KNKK për vitin 2001 – 3. Kronologjia: Instrumentet bazë të DNH dhe instrumentet e tjera të ndërlidhura

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

Aktivitieti I: Pse të respektohet DNH-ja? – Aktiviteti II: Etika e veprimeve humanitare

BIBLIOGRAFIA DHE INFORMATAT PLOTËSUESE

K. PUNA

TREGIMI ILUSTRUES

“Kushtet e tmerrshme të punës në zonat e lira të tregtisë”

E DOMOSDSHME TË DIHET

1. “Bota e punës në shekullin XXI”: Puna dhe siguria njerëzore – 2. Defnimi dhe përshkrimi i çështjes: Legjislacioni Ndërkombëtar i Punës – Ratifikimi i konventave (bazë) të Organizatës Ndërkombëtare të Punës – Të drejtat e njeriut të lidhura me punë në të drejtën ndërkombëtare të të drejtave të njeriut - Universale e të Drejtave të Njeriut - Konventa Ndërkombëtare mbi të Drejtat Civile dhe Politike - Çfarë lloje të skllavërisë ekzistojnë sot? - Konventa Ndërkombëtare mbi të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore - E drejta për formimin dhe bashkimin në sindikata - Shkallët e obligimit – 3. Prespektivat ndërkulturore dhe çështjet e diskutueshme – 4. Zbatimi dhe Monitorimi

E DOBISHME TË DIHET

1. Praktikat e Mira: Programi Ndërkombëtar për Eliminimin e Punës së Fëmijës (PNEP) - Kodet e veprimeve të korporatave ndërlidhur me punën dhe të drejtat e njeriut - Shenjat (etiketa) e prodhimeve - Marrëveshja Globale – 2. Trendet: Zonat e Procesit të Eksportit (ZPE) - Dobësimi i sindikatave - Rritja e mobilitetit ndërkombëtar: migrimi i punëtorëve - Papunësia e të rinjve

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

Aktivitieti I: Femra – Fëmijët – Puna – Aktiviteti II: Drejtësia/Paanësia ekonomike

BIBLIOGRAFIA DHE INFORMATAT PLOTËSUESE

L. LIRIA E TË SHPREHURIT DHE LIRIA E MEDIAVE

TREGIMI ILUSTRUES

E DOMOSDSHME TË DIHET

1. Rëndësia e kaluar dhe e tanishme: Siguria Njerëzore, Liria e të shpehurit dhe e Mediave - Sfidat e vjetra dhe të reja – 2. Përmbajtjet dhe Kërcënimet: Elementet kryesore të lirisë së të shprehurit: Shkelja e të drejtave, kërcënimet dhe rreziku - Kufizimet legjitime të së drejtës – 3. Zbatimi dhe Monitorimi: Roli i Asociacioneve Profesionale dhe OJQ-ve të tjera – 4. Prespektivat ndërkulturore dhe çështjet e diskutueshme: Kronologjia

E DOBISHME TË DIHET

1. Roli i mediave të lira për shoqërinë demokratike -2. Media dhe minoritetet – 3. Liria e meidave dhe zhvillimi ekonomik – 4. Propaganda e lufës dhe predikimi i urrejtjes – 5. Praktika të mira – 6. Liria e mediave dhe arsimimi për të drejtat e njeriut – 7. Trendet: Mediat dhe interneti - Rritja e mediave në shtetet në zhvillim – 8. Kronologjia

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

Aktivitieti I: Ballina – Aktiviteti II: Ndikimi i internetit

BIBLIOGRAFIA DHE INFORMATAT PLOTËSUESE

M. DEMOKRACIA

TREGIMI ILUSTRUES

Ndërtimi i demokracisë në Timorin Lindor - Drejtësia dhe pajtimi - Më shumë sfida në të ardhmen

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. Demokracia në rritje?: Demokracia dhe Siguria Njerëzore – 2. Definimi dhe përshkrimi: Çka është demokracia dhe si është zhvilluar !? - Elementet thelbësore të demokracisë moderne – Teoritë e demokracinë – Format e demokracisë – 3. Prespektivat ndërkulturore dhe çështjet e diskutueshme: Debati për “vlerat aziatike” - Sfidat e demokracinë në shtetet islame - Disa pika për mendim të mëtutjeshëm – 4. Zbatimi dhe Monitorimi

E DOBISHME TË DIHET

1. Praktika të mira: Në rrugën për demokraci – 2. Trendet: Pjesëmarrja politike e femrave – Femrat në parlament - Demokr@cia Drejtpërdrejt (Online) – Globalizimi dhe demokracia - Deficiti demokratik në organizatat ndërkombëtare, korporatat multinacionale dhe organizatat joqeveritare

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

Aktivitieti I: Fushata – Aktiviteti II: Një minare në bashkësinë tonë?

BIBLIOGRAFIA DHE INFORMATAT PLOTËSUESE

III. BURIME SHTESË

A. LUFTA NË VAZHDIM PËR TË DREJTAT E NJERIUT – KRONOLOGJIA

B. LITERATURË E SYGJERUAR MBI TË DREJTAT E NJERIUT

C. BURIMET PËR ARSIMIMIN PËR TË DREJTAT E NJERIUT

INFORMATA MBI SFONDIN

UDHËZUES DHE MATERIALE EDUKATIVE

Fëmijët

Rinia

Të rriturit

ARSIMIMI PËR TË DREJTAT E NJERIUT NË INTERNET

Materialet e arsimimit

Biblotekat me qasje nëpërmjet internetit

D. KONTAKTE TË RËNDËSISHME

ORGANIZATAT

Organizatat Ndërkombëtare

Organizatat Regjionale

Afrika

Amerika

Evropa

OJQ-të

OJQ-të Ndërkombëtare

OJQ-të Regjionale

Afrika dhe Lindja e Mesme

Azia dhe Paqësori

Evropa

Amerika

PROGRAMET E MAGJISTRATURËS PËR TË DREJTAT E NJERIUT

E. ORGANIZATA TË ZGJEDHURA TË ‘RSN’ TË TË DREJTAVE TË NJERIUT

AUSTRIA

KANADA

KILI

GREQIA

IRLANDA

JORDANI

MALI

HOLANDA

NORVEGJIA

SLLOVENIA

AFRIKA E JUGUT

ZVICRA

TAJLANDA

Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut

Vërejtje të përgjithshme mbi metodologjinë e arsimimit mbi të drejtat e njeriut

Fjalorth

Indexi

I. HYRJE NË SISTEMIN E TË DREJTAVE TË NJERIUT

DINJITETI NJERËZOR

TË DREJTAT E NJERIUT

ARSIMIMI PËR TË DREJTAT E NJERIUT

SIGURIA NJERËZORE

>> Kultura e të drejtave të njeriut nxjerr fuqinë e saj më të madhe nga parashikimet e paraqitura të çdo individi. Përgjegjësia për mbrojtjen e të drejtave të njeriut bie mbi shtetet. Mirëpo, ato që u japin të drejtave të njeriut strukturën e tyre ditore dhe qëndrueshmërinë e tyre të vazhdueshme janë, të kuptuarit, respektimi dhe parashikimet e çdo personi idividual për të drejtat e njeriut.<<

SERGIO VIEIRA DE MELLO, KOMESAR I LARTË I KOMBEVE TË BASHKUARA PËR TË DREJTAT E NJERIUT, 2003

A. KUPTIMI I TË DREJTAVE TË NJERIUT

Aspirata për të mbrojtur dinjitetin njerëzor të të gjitha qenieve njerëzore, paraqet thelbin e konceptit për të drejtat e njeriut. Kjo aspiratë e vë qenien njerëzore në qendër të interesit. Kjo aspiratë është e bazuar në sistemin e përbashkët universal të vlerave të përkushtuara të të drejtës për jetë, si një e drejtë e paprekshme, dhe ofron një kornizë për ndërtimin e sistemit të të drejtave të njeriut, të mbrojtur nga normat dhe standardet e pranuara ndërkombëtarisht. Gjatë shekullit XX, të drejtat e njeriut janë zhvilluar si formulime morale, politike dhe ligjore dhe udhërrëfyese për zhvillimin e një bote të lirë nga frika dhe skamja.

Neni 1 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR), të miratuar nga Kombeve të Bashkuara në vitin 1948, u referohet shtyllave kryesore të sistemit të të drejtave të njeriut, të cilat janë liria, barazia dhe solidariteti. Liritë, siç janë liria e mendimit, ndërgjegjes, besimit, sikurse edhe ajo e opinionit dhe shprehjes, janë të mbrojtura nga të drejtat e njeriut. Ngjashëm, të drejtat e njeriut garantojnë barazi, siç është mbrojtja e barabartë kundër të gjitha formave të diskriminimit për të gëzuar të gjitha të drejtat e njeriut, duke përfshirë edhe barazinë e plotë ndërmjet grave dhe burrave. Solidariteti tregon të drejtat ekonomike dhe sociale, si të drejtën për sigurim social, shpërblim (pagë) të drejtë, një standard të mirë për jetesë, shëndet dhe qasje në arsim, të cilat janë pjesë përbërëse të strukturës së të drejtave të njeriut. Këto të drejta janë të sistemuara në pesë kapituj; të drejtat politike, civile, ekonomike, sociale dhe kulturore dhe janë të definuara juridikisht në dy Pakte paralele, të cilat së bashku me Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut, krijojnë Ligjin mbi të Drejtat e Njeriut.

>> Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në pikëpamje të dinjitetit dhe të të drejtave. Ata ... duhet të sillen ndaj njëri- tjetrit në frymën vëllazërore.<<

Neni 1 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut.

“Të gjitha të drejtat e njeriut për të gjithë” ishte parulla e Konferencës Botërore për të Drejtat e Njeriut në Vjenë, të vitit 1993. Të drejtat e njeriut, janë ato që u japin fuqi individëve dhe bashkësive të kërkojnë transformimin e plotë të shoqërisë në drejtim të realizimit të plotë të të gjitha të drejtave të njeriut. Konfliktet duhet të zgjidhen me mjete paqësore, duke u bazuar në sundimin e ligjit dhe në strukturën e të drejtave të njeriut. Sidoqoftë, të drejtat e njeriut mund të ngatërrohen mes vete; ato kufizohen nga të drejtat dhe liritë e të tjerëve ose nga kërkesat morale, publike, ose të rendit publik dhe mirëqenies së përgjithshme të një shoqërie deomokratike (Neni 29 i UDHR). Të drejtat e të tjerëve, jo vetëm që duhet të tolerohen, por edhe duhet të respektohen. Të drejtat e njeriut nuk mund të përdoren për shkeljen e të drejtave njerëzore të të tjerëve (Neni 30 UDHR); kështu që, edhe pse në disa situata të jashtëzakonshme dhe raste ekstreme, mund të vihen disa kufizime, të gjitha konfliktet duhet të zgjidhen në frymën e të drejtave të njeriut.

>>Asnjë shprehje e kohës së fundit të historisë njerëzore nuk ka qenë më e privilegjuar për të bartur misionin dhe barrën e së ardhmes njerëzore sesa [shprehja] >të drejtat e njeriut<. . . – nocioni i të drejtave të njeriut është dhuntia më e mirë e mendimit njerëzor klasik dhe bashkëkohor. Në të vërtetë, në këtë kohë të historisë, gjuha e të drejtave të njeriut, (është) në disponim tonë më shumë se çfarëdo gjuhe tjetër morale. . .<<.

NGA “PADREJTËSITË ÇNJERËZORE DHE TË DREJTAT E NJERIUT” – PROF. UPENDRA BAXI

Prandaj, çdokush - gratë, burrat, të rinjtë dhe fëmijët duhet t’i dijnë dhe kuptojnë të drejtat e tyre njerëzore, që janë të rëndësishme për interesat dhe qëllimet e tyre. Kjo mund të arrihet përmes arsimimit dhe mësimit për të drejtat e njeriut, arsimim ky që mund të jetë zyrtar, jozyrtar ose joformal. Kuptimi i parimeve dhe procedurave të të drejtave të njeriut, ua mundëson njerëzve të marrin pjesë në vendimet që përcaktojnë jetën e tyre, të punojnë drejt zgjidhjes së konflikteve dhe ruajtjes së paqes të bazuar në të drejtat e njeriut, e cila është një strategji frytdhënëse e bazuar në interesat e popullit për zhvillim njerëzor, social dhe ekonomik.

Arsimimin për të drejta të njeriut duhet ta bëjnë të gjitha palët ose pjesëmarrësit, shoqëria civile, sikurse edhe qeveritë dhe kompanitë transnacionale. Përmes njohurive për të drejtat e njeriut, mund të zhvillohet vërtet një “kulturë mbi të drejtat e njeriut”, e bazuar në respektimin, mbrojtjen, përmbushjen, zbatimin dhe praktikimin e të drejtave të njeriut. E drejta për arsimim për të drejtat e njeriut mund të nxirret nga Neni 26 i UDHR-së, sipas të cilit “çdokush ka të drejtën për arsimim . . . Arsimimi duhet të orientohet drejt zhvillimit të plotë të personalitetit të njeriut dhe forcimit të respektimit të të drejtave dhe lirive themelore të njeriut . . .”.

>>Arsimimi, mësimi dhe dialogu për të drejtat e njeriut duhet të nxisin brenda strukturës së të drejtave të njeriut mendim kritik dhe analizë sistematike me perspektivë në interesat poliitke, civile, ekonomike, sociale dhe kulturore. <<

SHULAMITH KOENIG, PDHRE (Lëvizja Popullore për Arsimim PëR të Drejtat e NjEriut)

>>Arsimimi për të drejtat e njeriut nënkupton tërësinë e mësimit që zhvillon njohuri, aftësi dhe vlera për të drejtat e njeriut, i cili përkrah paanshmërinë, tolerancën, dinjitetin dhe respektin për të drejtat dhe dinjitetin e të tjerëve.<<

NANCY FLOWERS, QENDRA PËR TË DREJTAT E NJERIUT E UNIVERSITETIT TË MINESOTËS.

Resoluta 49/184, e 23 dhjetorit 1994, e Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, duke proklamuar Dekadën e OKB-së për Arsimim për të Drejtat e Njeriut, flet për procesin e mësimit të përhershëm dhe gjithëpërfshirës, ndërsa Plani Veprues i Dekadës së OKB-së për Arsimim në fushë të të Drejtave të Njeriut 1995-2004, jep definicionin e detajuar për Arsimimin për të Drejtat e Njeriut dhe elaboron përmbajtjen dhe metodikën e mësimit (UN Doc. A/51/506, Add. 1 of 12 December 1996).

Rezoluta 49/184 e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, e 23 dhjetorit 1994, duke shpallur Dekadën e OKB-së për HRE (Arsimim për të Drejtat e Njeriut ) thekson: “shkollimi mbi të drejtat e njeriut duhet të përfshijë më tepër se vetëm pjesën informative dhe duhet të jetë proces i përhershëm dhe gjithëpërfshirës në të cilin njerëzit e të gjitha niveleve të zhvillimit dhe shtresave të shoqërisë mësojnë për respektin ndaj dinjitetit të të tjerëve, si dhe për mjetet dhe metodat e sigurimit të atij respekti në të gjitha shoqëritë.”

Plani Veprues i Dekadës së Kombeve të Bashkuara për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut (1995-2004), thekson: . . . shkollimi për të drejtat e njeriut duhet definuar si trajnim, shpërndarje dhe përpjekje për informim, përmes transmetimit të diturisë dhe aftësive, me qëllim të ndërtimit të kulturës universale për të drejtat e njeriut, si dhe krijimit të sjelljeve në drejtim të:

(a) Forcimit të respektimit për të drejtat dhe liritë fundamentale të njeriut;

(b) Zhvillimit të plotë të personalitetit të njeriut dhe kuptimit të dinjitetit të tij;

(c) Proklamimit të kuptimit, tolerancës, barazisë gjinore, miqësisë mes gjitha kombeve, popujve vendës dhe grupeve racore, kombëtare, etnike, fetare dhe gjuhësore;

Në deklaratën e Dekadës së OKB-së për Arsimim për të Drejtat e Njeriut (1995-2004), të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara, thuhet se duhet kërkuar: “edhe kuptimet më të gjera të të gjitha normave, koncepteve dhe vlerave të mbrojtura nga Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut”. Shtytësi kryesor pas kësaj iniciative ka qenë Shulamith Konig (Shulamith Koenig), themeluesja e Dekadës Popullore për Arsimim për të Drejtat e Njeriut (PDHRE), e cila ka për qëllim hiç më pak sesa vizionin afatgjatë për mundësinë që çdo individ i planetit tonë të ketë qasje në të drejtat e njeriut, “që njerëzit t’i dijnë dhe t’i kërkojnë ato”. Prandaj, qëllimi i arsimimit për të drejtat e njeriut është “shkollim i të gjithëve për të drejtat e njeriut”. Ose, sipas fjalëve të Nelson Mandelës: të “ndërtohet një kulturë e re politike e bazuar në të drejtat e njeriut”.

Për metodat e arsimimit për të drejtat e njeriut Vërejtjet e Përgjithshme për Metodologjinë e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut.

B. TË DREJTAT E NJERIUT DHE SIGURIA NJERËZORE

Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut, është hartuar si rezultat i shkeljeve më serioze të dinjitetit njerëzor, e veaçanërisht pas përvojës së Holokaustit gjatë Luftës së Dytë Botërore. Përqendrimi kryesor i saj është qenia njerëzore, kurse preambula e saj i referohet “lirisë nga frika dhe skamja”. Një qasje e ngjashme është e pranishme edhe te koncepti i sigurisë njerëzore.

>>Shumica e kërcënimeve kundër sigurisë njerëzore nxjerrin në pah drejtpërdrejt ose tërthorzi dimensionin e të drejtave të njeriut.<<

TAKIMI I DYTË MINISTROR I RRJETIT PËR SIGURI NJERËZORE NË LUCERN, MAJ 2000.

Gjatë Takimit Punues Ndërkombëtar për Siguri Njerëzore dhe Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut, në korrik të vitit 2000 në Grac, është theksuar se siguria njerëzore ka për qëllim që përmes parandalimit të konflikteve dhe adresimit të hollësishëm të shkaqeve të pasigurisë dhe nënshtrimit t’i mbrojë të drejtat e njeriut. Strategjia e sigurisë njerëzore ka për qëllim krijimin e kulturës politike globale të bazuar në të drejtat e njeriut. Në këtë kontekst, arsimimi për të drejtat e njeriut paraqet një strategji në drejtim të realizimit të sigurisë njerëzore, pasi që i mëson njerëzit që zgjidhjet e problemeve të tyre t’i kërkojnë para së gjithash në bazat e sistemit të vlerave të përgjithshme globale, të mbështetura në sundimin e ligjit dhe në të drejtën, e jo duke u bazuar në pushtet. Siguria njerëzore promovohet nëpër shoqëri në formë të decentralizuar, duke filluar nga nevojat themelore të njerëzve, si ato të grave ashtu edhe të burrave, që do të thotë se fillohet nga problemet e sigurisë personale, varfërisë, diskriminimit, drejtësisë sociale dhe demokracisë. Liria nga eksploatimi ose korrupsioni fillon vetëm atëherë kur njerëzit nuk pranojnë, që të drejtat e tyre të shkilen edhe më tutje. Institucionet e shoqërisë civile (sikuse Transparenca Ndërkombëtare), përkrahin procesin e tillë të emancipimit, të bazuar në njohuritë mbi të drejtat e njeriut.

>>Të drejtat e njeriut ofrojnë bazën e nevojshme mbi të cilën do të vazhdohej zhvillimi njerëzor dhe siguria njerëzore.<<

TAKIMI I KATËRT MINISTROR I RRJETIT TË SIGURISË NJERËZORE NË SANTIGO DE CHILE, KORRIK 2002.

Ekzistojnë disa lidhje ndërmjet të drejtave të njeriut dhe sigurisë njerëzore. “Siguria” në formë të sigurisë personale (si p.sh. mbrojtja nga arrestimi arbitrar), sigurisë sociale (si p.sh. sigurimi i nevojave themelore sikurse ushqimi) dhe sigurisë ndërkombëtare (sikurse e drejta për të jetuar në një rend ndërkombëtar të sigurt), përputhet me të drejtat ekzistuese të njeriut. “Politikat e sigursë duhet të integrohen më shumë me strategjitë për promovimin e të drejtave të njeriut, demokracisë dhe zhvillimit. Të drejtat e njeriut, e drejta humanitare dhe e drejta e refugjatëve ofrojnë kornizën normative mbi të cilën bazohet qasja e sigurisë njerëzore.” (Siguria Njerëzore: Siguria e Njerëzve në Botën e Ndryshueshme, Departamenti i Marrëdhënieve të Jashtme dhe Tregtisë Ndërkombëtare, Kanada 1999).

Cenimet e të drejtave të njeriut paraqesin kërcënime për sigurinë njerëzore, prandaj përdoren si indikatorë në kuadër të mekanizmave për paralajmërim të hershëm, me qëllim të parandalimit të konflikteve. Sidoqoftë, të drejtat e njeriut gjithashtu luanë rol gjatë periudhës së pasluftës, për menaxhimin dhe transformimin e konflikteve, si dhe pë ndërtimin e paqes. Përmes transferit të dijes, ndërtimit të aftësive dhe formësimit të sjelljeve, arsimimi në fushën e të drejtave të njeriut përbën bazën e kulturës së vërtetë të parandalimit.

Përveç që të drejtat e njeriut janë një instrument esencial për parandalimin e konfliktit, ato janë gjithashtu bërthamë e konceptit të ndërtimit të qeverisjes dhe demokracisë. Gjithashtu, ato ofrojnë bazë që përmes pjesëmarrjes aktive, ngritjes së transparencës dhe ngritjes së përgjegjësisë, të bëjnë trajtimin e problemeve shoqërore dhe globale. “Ndërtimi i qeverisjes” përbëhet nga dy forma komplementare të ndërtimit të kapacitetve: “ndërtimit të shtetit” dhe “ndërtimit të shoqërisë”. Ndërtimi i shtetit ofron “siguri demokratike”, që më së miri mund të shihet pas përfundimit të konfliktit në përpjekjet për rehabilitim dhe rindërtim. “Zhvillimi shoqëror përfshin arsimimin e gjerë për të drejtat e njeriut, me qëllim të aftësimit të njerëzve për kërkimin e të drejtave të tyre dhe respektim të të drejtave të të tjerëve” (Walther Lichem, Ministria Federale e Austrisë për Marrëdhënie të Jashtme).

>>(Siguria Njerëzore) në esencë është një përpjekje për ndërtimin e shoqërisë globale, ku siguria e individit është në qendër të prioriteteve ndërkombëtare ...; ku standardet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut dhe sundimi i ligjit janë avancuar dhe janë ndërtuar në një rrjet koherent për mbrojtjen e individit . . .<<

LLOYD AXWORTHY, ISH MINISTËR I PUNËVE TË JASHTME TË KANADASË

Komisioni për Siguri Njerëzore, i themeluar në vitin 2001, nën bashkudhëheqjen e Sadako Ogata-s (ish- Komesare e lartë e OKB-së për Refugjatë) dhe Amartya Sen (fituese e çmimit Nobel për Ekonomi) dhe në bashkëpunim me Institutin Interamerikan për të Drejtat e Njeriut, mbajtën një takim pune në dhjetor të vitit 2001, në San Jose të Kosta Rikës, lidhur me raportet mes të Drejtave të Njeriut dhe Sigurisë Njerëzore, ku ishte elaboruar mbi temën “Deklarata për të Drejtat e Njeriut si Komponentë e Domosdoshme e Sigurisë Njerëzore” (http://www.humansecurity-chs.org/doc/sanjosedec.html). Sipas Bertrand G. Ramcharan, Ndihmës i Sekretarit të Përgjithshëm të OKB-së dhe Zëvendës i Komesarit të Lartë për të Drejtat e Njeriut, normat ndërkombëtare dhe të drejtat e njeriut janë ato që e përcaktojnë kuptimin e sigurisë njerëzore.

>>Bota asnjëherë nuk do të jetë në paqe, nëse njerëzit nuk gëzojnë sigurinë njerëzore gjatë përditshmërisë së tyre.<<

RAPORTI PËR ZHVILLIM NJERËZOR, UNDP 1994

Neni 3 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR) dhe Neni 9 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike, gjithashtu, mbrojnë të drejtën e lirisë dhe sigurisë perosnale, të cilat në veçanti i referohen lirisë nga frika. Përveç këtyre, neni 22 i UDHR dhe neni 9 i Paktik Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore, njohin të drejtën për sigurim social, e cila së bashku me të drejtat e tjera sociale përputhen me lirinë nga skamja. Raporti mes globalizimit dhe sigurisë njerëzore është shqyrtuar edhe nga Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së Kofi Annan, në Raportin e Mileniumit të 2000-të, i cili gjithashtu, bën dallimin mes lirisë nga frika dhe lirisë nga skamja, dallim i cili kthehet prapa te katër liritë e proklamuara gjatë Luftës së Dytë Botërore në vitin 1940, nga presidenti i SHBA-ve Ruzvelt (Roosevelt), si vizion i tij për rendin e vendosur pas përfundimit të luftës. Lufta kundër varfërisë dhe ajo për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore është po aq e rëndësishme për siguri, sa edhe lufta për liri politike dhe liri fundamentale. Sidoqoftë, njëra nuk mund të veçohet nga tjetra, ato janë të varura në mënyrë të ndërsjellë dhe janë të pandashme.

Siguria njerëzore paraqet mundësinë për gëzimin e rezultateve të zhvillimit njerëzor. Në bazë të Raportit të Zhvillimin Njerëzor të UNDP-së, të vitit 2000, ashtu si të drejtat e njeriut, edhe zhvillimi njerëzor, kanë vizionet dhe qëllimet e njëjta. Treguesit për Zhvillim Njerëzor, i cili përdoret në raportet e UNDP-së për zhvillim njerëzor, përmbajnë disa indikatorë, siç janë, qasja në arsimim, sigurimi i ushqimit, shërbimet shëndetësore, barazia gjinore dhe participimi politik, të cilat përputhen në mënyrë të drejtpërdrejtë me të drejtat e njeriut. “Raporti mbi Zhvillimin Njerëzor”, që është duke u elaboruar nën kryesimin e Andrew Mack-ut, është përqendruar në kërcënimet e sigurisë njerëzore. Arrihet në përfundimin se, konceptet e sigurisë njerëzore, të të drejtave të njeriut dhe zhvillimit njerëzor janë të ndërlidhura ngushtë dhe përforcohen në mënyrë reciproke.

C. HISTORIA DHE FILOZOFIA E TË DREJTAVE TË NJERIUT

Ideja për dinjitetin njerëzor, është po aq e vjetër sa edhe vetë historia e njerëzimit, e cila në kulturat dhe religjionet e ndryshme, shfaqet në forma të ndryshme. Për shembull, në filozofinë afrikane “ubuntu”, dhe te mbrojtja e të huajve në islamizëm, njeriut i akordohen vlera shumë të larta. “Rregulla e artë”, sipas të cilës njeriu duhet t’i trajtojë të tjerët ashtu siç dëshiron ta trajtojnë vetë atë, ekziston në të gjitha religjionet kryesore. E njëjta rregull vlen edhe lidhur me përgjegjësitë e shoqërisë për përkujdesjen ndaj të varfërve të tij dhe për nocionet fundamentale të drejtësisë sociale.

Sidoqoftë, ideja për “të drejtat e njeriut” është rezultat i mendimit filozofik të kohës moderne, e bazuar në filozofinë e racionalizmit dhe iluminizmit, pastaj liberalizmit, demokracisë, por edhe të socializmit. Edhe pse koncepti modern për të drejtat e njeriut rrjedh kryesisht nga Evropa, do theksuar se nocionet e lirisë dhe drejtësisë sociale, të cilat janë fundamentale për të drejtat e njeriu, janë pjesë e të gjitha kulturave. Kombet e Bashkuara nën udhëheqjen e Ellenor Ruzvelltit (Eleanor Roosevelt), Rene Kasë (Rene Cassain) dhe Xhozef Malikut (Joseph Malik), zhvilluan Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut, në të cilën kanë punuar 80 njerëz nga Veriu dhe Jugu për të konkretizuar idetë dhe gjuhën. Nën ndikimin e Lindjes dhe Jugut, të drejtat e njeriut si koncepti mbi të drejtat ekonomike, sociale, kulturore, të drejtën për vetëvendosje dhe zhvillim, si dhe lirinë nga diskriminimi racor dhe aparteidi, janë shndërruar në koncept të gjithëmbarshëm botëror,.

>>Unë jam qenie njerëzore, sepse sytë e tu më shikojnë si të tillë . . . <<

PROVERB AFRIKAN, MALI

Duke pasur parasysh faktin se, historikisht shtetasit si rezultat i përpjekjeve të tyre për liri fundamentale, ekonomike dhe të drejta sociale u bënë përfitues të të drejtave të mbrojtura me kushtetutë, të huajt vetëm në raste të rralla ose vetëm në bazë të ndonjë marrëveshjeje bilaterale mund të ishin bartës të të drejtave. Ata kishin nevojë për mbrojtje nga shtetet e tyre, të cilat i përfaqësonin jashtë vendit.

E drejta humanitare ka luajtur një rol shumë të rëndësishëm për zhvillimin e rregullave për mbrojtjen e joshtetasve. Ajo ka synuar vendosjen e rregullave themelore për trajtimin e ushtarëve armiq, e edhe të civilëve gjatë konfliktit të armatosur. ( Moduli për të Drejtat e Njeriut gjatë Konflikteve të Armatosura). Fillet e hershme dhe të vërteta të të drejtave të njeriut mund të gjenden në marrëveshjet mbi liritë e religjionit, si në Traktatin e Vestfalisë të vitit 1648, ndalimin e skllavërisë, si në rastin e deklaratës së Kongresit të Vjenës të vitit 1815 mbi tregtinë e skllevërve, themelimin e Shoqatës Amerikanë Kundër Skllavërisë në vitin 1833, si dhe Konventën Ndërkombëtare Kundër Skllavërisë të vitit 1926. Gjithashtu, mbrojtja e të drejtave të minoriteteve, ka një histori të gjatë dhe ka qenë çështje kryesore e Traktatit të Paqes të Versajës, më 1919 dhe Ligës së Kombeve, që është krijuar po atë vit ( Kronologjia në Pjesën III: Burimet Plotësuese).

Sido që të jetë, koncepti i të drejtave universale të njeriut, u bë i pranueshëm për të gjitha qeniet njerëzore vetëm pas tmerreve të Luftës së Dytë Botërore, kur nga 48 shtete u arrit marrëveshja për Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut dhe 8 shtete socialiste me Afrikën e Jugut abstenuan, dhe që atëherë, ky koncept është bërë komponentë e pandashme e sistemit të Kombeve të Bashkuara. Që nga ajo kohë numri i shteteve anëtare në OKB ka arritur në 191, ndërsa kjo deklaratë, e cila sot mund të konsiderohet si e drejtë zakonore ndërkombëtare, nuk është sfiduar asnjëherë seriozisht nga këto shtete.

Në këtë kontekst, duhet përmendur, “Deklarata e Kajros për të Drejtat e Njeriut në Islam” e vitit 1990, hartuar nga Ministrat e Jashtëm të Organizatës së Konferencës Islamike, e cila nuk është miratuar formalisht asnjëherë. Të gjitha të drejtat e theksuara në këtë Deklaratë janë në pajtim me Sheriatin Islamik.

>>"(...) Ne i konsiderojmë këto të vërteta si të pranueshme - të gjithë njerëzit janë të barabartë; të gjithë janë pajisur nga krijuesi i tyre me disa të drejta të patjetërsueshme; në mesin e të cilave janë jeta, liria dhe e kërkimi i lumturisë. Për të siguruar këto të drejta, janë themeluar qeveritë, nga pushteti ligjor i të cilave rrjedh pajtimi i të qeverisurve . . . <<

DEKLARATA AMERIKANE E PAVARËSISË, (1776)

Debati i cili bëhet kohë pas kohe për prioritetin e disa të drejtave dhe universalitetin kudër relativizmit, është adresuar në dy konferenca botërore për të drejtat e njeriut - në Konferencën e Teheranit dhe në atë të Vjenës. Në Konferencën e Teheranit më 1968, është sqaruar se të gjitha të drejtat e njeriut janë të pandashme dhe të varura në mënyrë të ndërsjellë mes vete, ndërsa në Konferencën e Vjenës të vitit 1993 u arrit pajtueshmëria me koncensus që: “Deri sa rëndësia e veçorive kombëtare, regjionale si dhe të kaluarat e ndryshme historike, kulturore dhe fetare duhet të merren parasysh, është obligim i shteteve, pa marrë parasysh sistemin e tyre politik, ekonomik dhe kulturor, që të promovojnë dhe të mbrojnë gjitha të drejtat e njeriut dhe liritë fundamentale”. (paragrafi 5 i Deklaratës se Vjenës dhe Programit të Veprimit të vitit 1993).

>>E para është liria e fjalës dhe e shprehjes – në gjithë botën. E dyta është liria e çdo personi të adhurojë Zotin në mënyrën e vet – në gjithë botën. E treta është liria nga varfëria – e cila përkthyer në gjuhën botërore do të thotë mirëkuptim ekonomik, i cili do t’i sigurojë çdo kombi jetë paqësore dhe të shëndoshë për të gjithë pjesëtarët e tij – në gjithë botën. E katërta është liria nga frika . . . <<

PRESIDENTI ROOSEVELT, KATËR LIRITË (1941)

Sot, një numër shumë i madh i subjekteve ndërkombëtare ndjekin politikën e bazuar në frikë, duke menduar se do të rrisin sigurinë. Por, siguria e vërtetë duhet bazuar në parimin tashmë të provuar- atë të të drejtave të njeriut.

SERGIO VIEIRA DE MELLO, KOMESAR I LARTË I KOMBEVE TË BASHKUARA PËR TË DREJTAT E NJERIUT, 2003

D. KONCEPTI DHE NATYRA E TË DREJTAVE TË NJERIUT

Nga deklarata e miratuar në vitin 1993 gjatë Konferencës Botërore për të Drejtat e Njeriut në Vjenë, me rastin përvjetorit të 50-të të Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut, si dhe nga rezolutat e miratuara nga Kombet e Bashkuara në vitin 1998, mund të vërehet se koncepti i të drejtave të njeriut, sot pranohet si një koncept universal. Disa skeptikë që dyshojnë në universalitetin e të drejtave të njeriut, duhet që ta kujtojnë faktin se shumë shtete të cilat janë gjeografikisht të kundërta, si Kina, Libani dhe Kili, gjatë pjesës së dytë të vitit 1940, kanë qenë mes atyre shteteve që kanë ndihmuar në hartimin e konceptit të tillë. Sidoqoftë, që nga ajo kohë, shumë shtete kanë shprehur përkrahjen e tyre për Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut dhe kanë ratifikuar Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR), si dhe Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (ICESCR), të cilat bazohen në Deklaratën Universale. Në rastin e Konventës për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW), me gjithë rezervat e shumta, ajo është ratifikuar nga 177 shtete.

Si pikë fillestare e konceptit të të drejtave të njeriut është koncepti mbi dinjitetin e lindur dhe të patjetërsueshëm të të gjithë anëtarëve të familjes njerëzore, koncept i cili njihet në Deklaratën Universale dhe Paktet Ndërkombëtare të viteve 1966, të cilat njëkohësisht njohën edhe idealin e qenieve të lira njerëzore për të gëzuar lirinë nga frika dhe skamja dhe për të qenë të pajisur me të drejta të barabarta dhe të patjetërsueshme. Prandaj, të drejtat e njeriut janë universale dhe të patjetërsueshme, që do të thotë se aplikohen gjithkund dhe nuk mund t’i mohohen individit madje edhe nëse ai/ajo pajtohet për këtë. Ashtu siç ka theksuar Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Butros Butros Gali (Boutros Boutros-Ghali) në Konferencën Botërore të Vjenës për të Drejtat e Njerut të vitin 1993, “të drejtat e njeriut janë të drejta të lindura”.

Gjithashtu, të drejtat e njeriut janë të pandashme dhe reciprocikisht të varura. Mund të veçohen dimensione ose kategori të ndryshe të të drejtave të njeriut, siç janë: të drejtat civile dhe politike, siç janë liria e fjalës dhe e shprehjes, të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore, si e drejta në sigurim social, e cila duke pasur parasysh faktin se vendos obligime financiare mbi shtetin, duhet të “shikohen progresivisht”. Në të kaluarën, një kategori e caktuar e shteteve ose grupshteteve siç është grupi i shteteve komuniste, kanë shprehur preferencat e tyre ndaj të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore, në dallim prej Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe shteteve anëtare të Këshilit të Evropës, të cilët kanë përkrahur pikërisht të drejtat civile dhe politike. Sidoqoftë, në vitin 1968, gjatë Konferencës Botërore për të Drejtat e Njeriut në Teheran, dhe në vitin 1993, gjatë Konferencës Botërore për të Drejtat e Njeriut në Vjenë, ky debat joproduktiv është adresuar në atë mënyë që, është vendosur se të dy këto kategori ose dimensione të të drejtave të njeriut kanë rëndësi të barabartë. Në Teheran më 1968, këto të drejta janë deklaruar si të pandashme dhe reciprocikisht të varura, pasi që gëzimi i plotë i të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore, vështirë mund të realizohet pa gëzimin e të drejtave civile e politike dhe vice versa.

Gjatë viteve të 1980-ta është miratuar edhe një kategori plotësuese e të drejtave të njeriut, ku bëjnë pesë e drejta për paqe, e drejta për zhvillim dhe e drejta për mjedis. Këto të drejta ofrojnë një kornizë të domosdoshme për gëzimin e gjitha të drejtave tjera. Sidoqoftë, nuk ekziston ndonjë kushtëzim lidhur me atë se një kategori e caktuar e të drejtave të njeriut është parakusht për ekzisitimin e kategorisë tjetër. Të drejtat nga kjo kategori më së miri përkshkruhen si të drejta solidare, sepse kërkojnë bashkëpunim ndërkombëtar dhe qëllimi i tyre është ndërtimi i solidaritetit.

Deri sa të drejtat e njeriut janë të drejta të të gjithë individëve, pa marrë parasysh se a e kanë apo jo shtetësinë e një vendi përkatës, të drejtat e shtetasve, siç janë p.sh. e drejta për të votuar dhe për të qenë i votuar ose e drejta për të pasur qasje në shërbimet publike të atij vendi, janë të drejta fundamentale që ekskluzivisht u garantohen shtetasve të një vendi konkret.

Gjithashtu, të drejat e njeriut duhet të dallohen nga të drejtat e minoriteteve, që janë të drejta të anëtarëve të një grupi me karakteristika të veçanta etnike, fetare ose gjuhësore. Qoftë individualisht ose në grup, ata kanë të drejtë të gëzojnë kulturën e tyre, të predikojnë dhe praktikojnë besimin e tyre, dhe të përdorin gjuhën e tyre (Neni 27 i ICCPR). Lidhur me këtë, rregulla më të hollësishme gjenden në instrumentet rajonale të Evropës për të drejtat e njeriut.

Një vëmendje e posaçme u është kushtuar të drejtave të popujve autoktonë. Që nga viti 1982, Grupi Punues i OKB-së për Popujt autoktonë shqyrton mënyrat për promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave të tyre, e në veçanti atyre të drejtave që kanë të bëjnë me marrëdhënien e tyre me tokat.

Tashmë, një Deklaratë për të Drejtat e Popujve Autoktonë është hartuar, por ende nuk është miratuar, deri sa Organizata Ndërkombëtre e Punës (ILO), duke rishikuar një deklaratë të mëhershme, në vitin 1989 miratoi Konventën Nr. 169 lidhur me “Popujt Autoktonë dhe Popujt e Fiseve në Shtetet e Pavarura”. Në vitin 2001, OKB-ja ka emëruar Raportuesin Special për të drejtat e njeriut dhe liritë fundamentale të popujve autoktonë. Në vitin 2000, duke marrë parasysh rekomandimin e Konferencës Botërore të Vjenës për të Drejtat e Njeriut të vitit 1993, është themeluar “Forumi i Përhershëm për Çështjet Autoktone”, si një autoritet ndihmës i Këshillit Ekonomik dhe Social (ECOSOK), i cili për herë të parë është mbledhur në vitin 2002. Gjithashtu, Komisioni Afrikan për të Drejta të Njeriut dhe të Popujve, ka themeluar një Grup Punues për popujt autoktonë.

Sot, koncepti i të drejtave të njeriut është globalisht i pranuar dhe si i tillë shërben si bazë e bashkësisë ndërkombëtare të shteteve, organizatave ndërkombëtare dhe lëvizjeve shoqërore, të cilët e konsiderojnë veten si pjestarë të shoqërisë ndërkombëtare. Siç mund të shihet nga përpjekjet e Bashkimit Evropian dhe Këshillit të Evropës, në veçanti në rastet kur kemi të bëjnë me pranimin e anëtarëve të ri, të drejtat e njeriut, mund të jenë gjithashtu, mjete të cilat njerëzit mund t’i përdorin si instrumente për transformime shoqërore, qoftë në nivel kombëtar, qoftë në nivel rajonal. Sidoqoftë, me qëllim që të drejtat e njeriut të marrin efektin transformues, përdorimi i tyre si instrumente për ndryshime varet nga njohuria, të kuptuarit dhe gatishmëria e vetë popujve që t’i përdorin si të tilla.

Koncepti tradicional i të drejtave të njeriut është kritikuar nga feministet me aryetimin se, nuk reflekton në mënyrë të drejtë barazinë mes grave dhe burrave dhe për mungesën e trajtimit gjinor. Konferencat Botërore të Grave dhe hartimi i Konventës për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave, kanë kontibuar, inter alia, për qasjen e trajtimit gjinor të të dejtave të grave, gjë që është reflektuar edhe në Deklaratën e OKB-së Kundër Dhunës ndaj Grave dhe në draftin e protokolit të Kartës Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve ( Moduli për të Drejtat e Grave). Është me rëndësi të theksohet se, instrumentet për të drejtat e njeriut paraqesin një koncept të ri politik dhe social, të cilat i pranojnë gratë si qenie njerëzore plotësisht të barabarta me të tjerët.

Disa shtete, duke përdorur si argumente ekzistimin e veçorive historike, fetare dhe kulturore, deklarojnë se të drejtat e njeriut nuk mund të aplikohen ndaj grave në mënyrë të njëjtë si ndaj të tjerëve. Deklarata dhe Plani Veprues i Konferencës Botërore të Vjenës, kanë pranuar ekzistimin e qasjeve të ndryshme të bazuara në faktorë historikë, fetarë dhe kulturor në procesin e jetësimit të të drejtave të njeriut, por në të njëjtën kohë kanë theksuar obligimin e të gjitha shteteve për implementimin e të gjitha drejtave. Prandaj ekzistimi i dallimeve kulturore dhe fetare nuk mund të përdoret si arsyetim për mosimplementimin e plotë të obligimeve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Kjo nënkupton se duhet të merret parasysh edhe konteksti kulturor. Dialogu për civilizimet, i cili aktualisht është duke u zhvilluar në Kombet e Bashkuara, ka për qëllim pikërisht, pranimin e vlerave pozitive që dalin nga dallimet e civilizimeve, pa ofruar arsyetim për mospërmbushjen e obligimeve të tyre. Pozita e femrave brenda disa kulturave, është një nga çështjet më të vështira që duhet të jetë pjesë e çdo agjende të diskutimeve.

E. STANDARDET E TË DREJTAVE TË NJERIUT NË NIVEL UNIVERSAL

Historia aktuale e vënies së standardeve në nivel global ka filluar me Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR), të miratuar me 10 dhjetor 1948 nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së, si pasojë e Luftës së Dytë Botërore, gjatë së cilës janë parë shkeljet më të mëdha të të drejtave që kanë ndodhur ndonjëherë. Parandalimi dhe ndëshkimi i gjenocidit, sikurse ai ndaj hebrenjve, që ka ndodhur gjatë holokaustit, është objekt i “Konventës për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimeve të Gjenocidit”, të miratuar vetëm një ditë më herët se UDHR.

Duke dashur që përkushtimet e theksuara në UDHR të përkthehen në gjuhë të obligimeve ligjore, Komisioni i OKB-së për të Drejta të Njeriut, hartoi dy Pakte, një për të drejtat civile dhe politike (ICCPR) dhe një për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore (ICESCR). Për shkak të Luftës së Ftohtë, ato janë miratuar tek në vitin 1966 dhe pasi që janë ratifikuar nga 35 shtete, në vitin 1976, kanë hyrë në fuqi. Më 1 Janar të vitit 2003, këto pakte kanë pasur 149, respektivisht 146 shtete anëtare. Së pari është miratuar ICESCR si preferencë e shumicës së shteteve të reja socialiste në zhvillim për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore.

Gjatë viteve të 60-ta, lufta kundër diskriminimit racor dhe aparteidit, arriti kulminacionin, që rezultoi me dy konventa: atë kundër diskriminimit racor dhe ndalimin e krimeve të aparteiditit. Më pas, janë miratuar konventa tjera për eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit kundër gruas, torturës dhe trajtimeve ose dënimeve tjera mizore, çnjerëzore dhe poshtëruese dhe konventa për të drejtat e fëmijëve. Këto konventa sqaruan dhe saktësuan më tutje nenet e pakteve, si dhe përqendruan vëmendjen në nevojat njerëzore të grupeve të caktuara. Në rastin e konventës së grave të vitit 1979, “problemi i rezervave”, që është problem i përgjithshëm i traktateve mbi të drejtat e njeriut, përfitoi rëndësi të posaçme, kur një numër i shteteve islamike bënë përpjekje që në këtë mënyrë të kufizojnë të drejtat elementare të grave.

Shtetet, sipas parimit të mosdiskriminimit, duhet të respektojnë dhe t’u sigurojnë të gjithë individëve brenda territorit të tyre, të gjitha të drejtat pa asnjë lloj diskriminimi, të bazuar qoftë në racë, ngjyrë, gjini, gjuhë, religjion, opinion politik ose tjetër, origjinë kombëtare ose sociale, pronë, lindje ose ndonjë status tjetër (Neni 2 ICCPR dhe ICESCR). Për më tepër, Protokoli Shtesë Nr. 12 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, ofron të drejtën e përgjithshme për mosdiskriminim nga ana e çfarëdo autoriteti publik.

Sidoqoftë, ekziston mundësia e përjashtimeve dhe e përdorimit të tërheqjes nga klauzolat. Në rastet e jashtëzakonshme ose të kërcënimit ndaj kombit, nëse gjendja e jashtëzakonshme shpallet zyrtarisht dhe nëse ndërmerren masa brenda kufijve të domosdoshëm të situatës së krijuar, shteti mund të tërhiqet nga disa obligime të tij. Masat e tilla duhet të merren në baza jodiskriminuese (Neni 4 (1) ICCPR). Për këto raste, ekzistojnë procedura të cila duhet të repsektohet, siç është ajo e njoftimit të shteteve të tjera anëtare përmes Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara. Sidoqoftë, nuk lejohet asnjë kufizim nga disa dispozita siç janë ato mbi të drejtën për jetë, ndalimin e torturës dhe skllavërisë, joretroaktivitetin e veprave penale, lirinë e të menduarit, ndërgjegjes dhe të besimit (Neni 4 (2) ICCPR), etj. Kështu që, këto të drejta njihen si të drejta të patjetërsueshme. Këto dispozita emergjente, kanë përfituar një rëndësi më të madhe në luftën kundër terrorizmit. Dispozita të ngjashme gjenden edhe në Konventën Evropiane pë të Drejtat e Njeriut (Neni 15). Komisioni i OKB-së për të Drejtat Civile dhe Politike, në Komentin e Përgjithshëm (Nr. 29, 2001), ka sqaruar detyrimet shtetërore në rastet e “gjendjes së jashtëzakonshme (Neni 4)”, gjithashtu Komisioni Interamerikan për të Drejtat e Njeriut dhe Komiteti Drejtues për të Drejtat e Njeriut në Këshillin e Evropës, kanë miratuar një raport dhe një udhëzim lidhur me “Terrorizmin dhe të Drejtat e Njeriut”.

Disa të drejta mund të përmbajnë të ashtuquajturën “klauzolë për tërheqje”, e cila lejon kufizimin e të drejtave të caktuara, nëse është e domosdoshme për siguri kombëtare, rend publik, shëndet publik ose moral dhe për shkak të drejtave dhe lirive të të tjerëve. Mundësia e tillë, në veçanti, ekziston për kufizimin e lirisë së lëvizjes, lirisë për të lëshuar çdo vend, duke përfshirë vendin e vet, lirisë së mendimit, ndërgjegjës, besimit, lirisë së shprehjes dhe informimit, lirisë e tubimit dhe atë të bashkimit. Këto kufizime duhet të bëhen me ligj, që do të thotë se duhet të kalojnë në kuvend. Organet që bëjnë interpretimin e këtyre instrumenteve ligjore, e kanë për obligim kontrollin e çdo keqpërdorimi të këtyre dispozitave. Si pasojë e aplikimit të gjendjes së jashtëzakonshme dhe klauzolës për tërheqje, disa raste janë paraqitur në Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Komisionit dhe Gjykatës Interamerikane.

RISHIKIMI I KONVENTAVE MË TË RËNDËSISHME TË OKB-së PËR TË DREJTAT E NJERIUT

· Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut (1948)

· Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (1966)

· Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966)

· Konventa për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimit të Gjenocidit (1948)

· Konventën kundër Torturës dhe Trajtimit apo Dënimit tjetër Mizor, Çnjerëzor dhe Poshtërues (1984)

· Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor (1965)

· Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (1979)

· Konventa për të Drejtat e Fëmijës (1989)

F. IMPLEMENTIMI I INSTRUMENTEVE UNIVERSALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT

Shtetet kanë detyrim të respektojnë, mbrojnë dhe përmbushin të drejtat e njeriut. Në shumë raste, implementimi nënkupton obligimet që shteti dhe autoritetet e tij kanë për përmbushjen e të drejtave të pranuara, siç është respektimi i së drejtës për privatësi ose lirisë së shprehjes. Kjo vlen sidomos për të drejtat civile dhe politike, deri sa implementimi për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore, nënkupton plotësimin e tyre përmes veprimeve pozitive të shtetit, me qëllim të sigurimit të një minimumi të standardeve, siç janë dhurimi ose ofrimi i shërbimeve të caktuara si arsimimi ose shendetësia. Në këto raste, merren parasysh edhe kapacitetet e shtetit përkatës. Për shembull, Neni 13 i ICESCR-së njeh të drejtën e përgjithshme për arsimim. Sidoqoftë, ky nen saktëson se, vetëm arsimimi fillor duhet të ofrohet falas. Ndërsa, arsimi i mesëm dhe i lartë, duhet t’ju mundësohet dhe ofrohet të gjithëve, mirëpo shkollimi i tillë falas ofrohet vetëm në mënyrë progresive. Për disa të drejta ekonomike, sociale dhe kulturore, varësisht prej kapaciteteve ekzistuese, aplikohet koncepti mbi plotësimin gradual të tyre.

Detyrimi për të mbrojtur, kërkon nga shteti që brenda territorit të tij të parandalojë dhunën dhe shkeljet e tjera të të drejtave të njeriut. Prandaj, të drejtat e njeriut, gjithashtu, kanë “dimensionin horizonatal”, i cili duke ngritur çështjen e përgjegjësisë sociale të kompanive transnacionale, është duke fituar rëndësi në këtë kohë të globalizimit.

Një tjetër zhvillim është ngritja e interesimit për parandalimin e shkeljeve të të drejtave të njeriut, duke marrë masa shtetërore përmes institucioneve kombëtare ose duke përfshirë dimensionin e të drejtave të njeriut nëpër misionet paqëruajtëse. Synimi për parandalim është gjithashtu prioritet i qasjes së sigurisë njerëzore ndaj të drejtave të njeriut. Të Drejtat e Njeriut dhe Siguria Njerëzore.

Para së gjithash, të drejtat e njeriut duhet të implementohn në nivel kombëtar. Sidoqoftë, mund të paraqiten pengesa, siç është mungesa e “qeverisjesë së mirë”, ose prania e korrupsionit dhe joefektivitetit të administratës ose gjyqësisë. Për t’u siguruar që shtetet kanë plotësuar obligimet që dalin nga shumica e konventave ndërkombëtare për të drejtat e njeriut, është themeluar monitorimi ndërkombëtar për performansë. Ky monitorim mund të bëhet në mënyra të ndryshme. Për shumë konventa është themeluar sistemi i raportimit. Në bazë të këtij sistemi, shtetet kanë obligim që brenda intervaleve të caktuara kohore të raportojnë mbi të drejtat e njeriut. Zakonisht, një komision i përbërë nga ekspertët, shqyrton raportet dhe bën rekomandime për përforcimin e implementimit. Gjithashtu, komisioni mund të bëjë “komente të përgjithshme” lidhur me interpretimin e drejtë të konventës. Në disa raste, siç është rasti me Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR), ekziston edhe një protokol shtesë, i cili autorizon Komitetin për të Drejtat e Njeriut të pranojë ankesa individuale, nga personat të cilët pohojnë se u janë shkelur të drejtat e njeriut. Sidoqoftë, kjo është e mundur vetëm për personat që jetojnë në shtetet që kanë ratifikuar protokolin shtesë. Disa konventa, gjithashtu përmbajnë dispozita për ankesa ndërshtetërore, mirëpo kjo mundësi është përdorur rrallë. Procedura gjyqësore, ekziston vetëm sipas Konventës Evropiane dhe Interamerikane për të Drejtat e Njeriut, në të cilat raste Gjykata Evropiane dhe ajo Interamerikane për të Drejtat e Njeriut, kanë mundësi përmes vendimeve të detyrueshme t’i detyrojnë shtetet. Gjithashtu, do të themelohet edhe Gjykata Afrikane e të Drejtave të Njeriut dhe Popujve pasi që satuti i saj të hyjë në fuqi.

Përveç procedurave që gjenden në instrumentet e të drejtave të njeriut siç janë, konventat, gjithashtu ekzistojnë edhe të ashtuquajturat “Procedura të bazuara në Kartë”, të cilat janë zhvilluar në bazë të Kartës së Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut, me qëllim të shqyrtimit të shkeljeve të të drejtave të njeriut në mbarë botën. Njëra nga ato bazohet në Rezolutën 1235 të vitit 1967, miratuar nga Këshilli Ekonomik dhe Social (ECOSOC), e cila lejon Komitetin për të Drejtat e Njeriut në procedurë publike të trajtojë shkeljet e rënda dhe sistematike të drejatve të njeriut në mbarë botën. Tjetra është procedura e fshehtë 1503 e ECSOSC-ut e vitit 1970, e cila lejon që ankesat të dërgohen te Komesari i OKB-së për të Drejtat e Njeriut në Gjenevë, të cilat më pas shqyrtohen nga një grup ekspertësh të Nënkomisionit të OKB-së për Përkrahjen dhe Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut. Kjo procedurë parashihet kryesisht për shkeljet të rënda të të drejtave të njeriut. Në raste të tilla, Komiteti për të Drejtat e Njeriut, gjithashtu, mund t’i diskutojë situatat nga një vend i caktuar.

Gjatë punës së Komisionit për të Drejtat e Njeriut dhe Nënkomisionit të tij, rëndësi të dukshme kanë fituar procedurat speciale, siç janë aktivitetet e raportuesve special dhe përfaqësuesve të Komisionit për të Drejtat e Njeriut, si dhe të përfaqësuesve të Sekretarit të Përgjithshëm. Ekzistojnë “raportuesit e shteteve” dhe “raportuesit tematik”, siç janë raportuesit special për Bosnjën dhe Hercegovinën, Republikën Federale të Jugosllavisë, Afganistanin, Haitin si dhe raportuesit special për torturë ose dhunë ndaj grave. Në tërësi, ekzistojnë përafërsisht rreth 40 institucione të specializuara, të cilat mbledhin informata nga fusha e aktiviteteve të tyre, qoftë në një shtet ose në mbarë botën. Këto institucione reflektojnë aktivitetin e shtuar të Kombeve të Bashkuara dhe gjithashtu ofrojnë mekanizma monitoruese dhe përcjellëse për raste siç është ai i Deklaratës së Mbrojtësve të të Drejtave të Njeriut, ose siç është rasti me disa të drejta ekonomike dhe sociale, si të drejtën për arsim, ushqim, strehim adekuat, shëndetësi, politika të adaptimit shtetëror dhe borxhe të jashtme, ku procedurat zbatuese nuk janë të parapara, ose u mungon efektiviteti. Për më tepër, gjithashtu, ekzistojnë edhe “ekspertë të pavarur” të së drejtës për zhvillim dhe “grupe punuese” për zhdukjet e dhunshme dhe të detyrueshme.

Përveç kësaj, Komesari i OKB-së për të Drejtat e Njeriut, për themelimin e misioneve të Zyrës së Komesarit të Lartë, mbështetet fuqishëm në shtetet me gjendje problematike në fushën e të drejtave të njeriut. Misione të tilla janë themeluar në vendet si Afganistan, Bosnjë-Hercegovinë, Kamboxhi, Kolumbi, Guatemalë, Haiti, Kosovë, Mali të Zi, Serbi, Siera Leone etj. Këto misione mbledhin informata dhe duke ofruar këshilla përgjatë proceseve të reformës legjislative, ose duke marrë pjesë në punën e bashkësisë ndërkombëtare bëjnë promovimin e standardeve të të drejtave të njeriut. Aktivitetet e këtyre institucioneve të specializuara kanë dy qëllime, atë promovimit dhe atë mbrojtjes. Këto aktivite përkrahin një vetëdije më të lartë për të drejtat e njeriut dhe përfshirjen e tyre në gjitha aktivitetet, me qëllim që gjitha vendimet të mbështeten fort mbi bazat e të drejtave të njeriut. Promovimi i të drejtave të njeriut, në të vërtetë nënkupton një detyrë shumë të madhe, e cila nuk mund të përmbushet vetëm nga institucionet dhe trupat ndërkombëtare. Para së gjithash, promovimi i të drejtave të njeriut nënkupton vetëdijësimin, informimin dhe mësimin e njerëzve për të drejtat e tyre dhe për mënyrën më të mirë të shfrytëzimit të tyre. Për këtë arsye, në këtë proces mund të përfshihen pjesëmarrës të ndryshëm, si universitetet, sektori i përgjithshëm i arsimimit, por gjithashtu edhe organizatat joqeveritare (OJQ-të).

Për nivelin kombëtar, Kombet e Bashkuara kanë rekomanduar themelimin e “institucioneve kombëtare” për promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut, si ombudspersonin ose komisionet nacionale për të drejtat e njeriut. Për këtë qëllim, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së ka miratuar një numër të parimeve lidhur me kompetencat, përgjegjësitë, garancionet për pavarësi, pluralizëm dhe metoda të veprimit për këto institucione (Rezoluta 48/134 e Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, e 20 dhjetorit 1993).

G. TË DREJTAT E NJERIUT DHE SHOQËRIA CIVILE

Në zhvillimin e sistemit të të drejtave të njeriut, roli i shoqërisë civile, e cila kryesisht është përfaqësuar nga organizatat joqeveritare (OJQ-të), ka qenë vendimtar. OJQ-të themelohen duke u bazuar në lirinë e bashkimit, e cila mbrohet me Nenin 22 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR). Brenda shoqërisë civile, OJQ-të janë subjekte kyçe në promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Në Kombet e Bashkuara, ato janë shndërruar në një lloj të “ndërgjegjes botërore”. Shpesh, OJQ-të përcjellin mbrojtjen e interesave konkrete si, lirinë e të shprehurit dhe lirinë e mediave (Neni 19), ose parandalimin e torturës dhe trajtimit çnjerëzor dhe poshtërues (Organizata për Parandalimin e Torturës, APT). OJQ-të siç është Amnesty International, me qëllim të vendosjes së presionit mbi qeveritë, përdorin procedura të veçanta sikurse “veprimi urgjent apelues”. Shumë efektive mund të jetë edhe strategjia e “mobilizimit të turpit”, e ndihmuar nga mediat e pavarura. OJQ-të siç janë, International Helsinki Federation (IHF), International Crisis Group (ICG) ose Human Rights Watch (HRW), përmes raporteve shumë kualitative, të bazuara në fakte dhe monitorime, bëjnë influencimin e qeverive dhe bashkësisë ndërkombëtare. Një qasje tjetër dhe efektive e OJQ-ve, është hartimi i “raporteve paralele”, krahas raporteve zyrtare që bëjnë shtetet për trupat monitoruese ndërkombëtare.

Në bazë të një rezolute të Asamblesë së Përgjithshme të vitit 1998, Deklaratës së Mbrojtësve për të Drejtat e Njeriut, njerëzve dhe OJQ-ve, që punojnë për të drejtat e njeriut, duhet siguruar lirinë e nevojshme për kryerjen e punës së tillë dhe duhet të mbrohen nga çfarëdo lloj dënimi. Në disa shtete, organizatat si ajo Amnesty International ose Komiteti i Helsinkit, kanë qenë subjekte të kritikës për punën e tyre, kurse në disa vende edhe subjekte të dënimeve. Në mbarë botën, ka pasur raste të shumta kur aktivistët e të drejtve të njeriut për punën e tyre legale që kanë bërë janë burgosur. Shteti nuk ka vetëm obligim t’i mbrojë këta aktivist nga autoritetet e tij siç është policia, por edhe nga grupet e dhunshme, siç janë grupacionet vrastare, të cilat e marrin ligjin në duart e tyre.

Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së ka emëruar Përfaqësuesin Special për Mbrojtësit e të Drejtave të Njeriut, me qëllimt të përkrahjes së implemtimit të kësaj deklarate të OKB-së.

Shpesh, OJQ-të në bashkëpunim me Kombet e Bashkuara, UNESCO-n, Këshillin e Evropës dhe me organizata të tjera ndërqeveritare, ose përmes zhvillimit të planprogrameve, organizimit të programeve trajnuese, ose përgatitjes së materialeve trajnuese, luajnë rolin kryesor në Arsimimin dhe Mësimin për të Drejta të Njeriut (HREL). Në nivel global, Dekada Popullore për Arsimim të Njerëzve (PDHRE), e cila ka inicuar Dekadën e OKB-së për të Drejtat e Njeriut, ka arritur edhe në viset jugore si Indi, Argjentinë dhe Mali. Ndërkaq, aktive në fushën e trajnimit kundër racizmit dhe sjelljeve diskriminuese në gjithë botën është Liga e Anti-Shpifjes.

Rrjeti i OJQ-ve, ka fituar një rëndësi të posaçme në luftën për barazinë e grave dhe mbrojtjen e tyre. OJQ-të si UNIFEM-i, CLADEM-i dhe WIDE, me qëllim të forcimit të grave për tejkalimin e pengesave të barazisë dhe mosdikriminimit të plotë, kanë vendosur Arsimimin dhe Mësimin për të Drejta të Njeriut (HRLE) lart në agjendën e tyre. Në Afrikë, para sesionit të Komisionit Afrikan për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve, OJQ-të takohen rregullisht, përcjellin sesionet e tij dhe gjithashtu organizojnë trajnime të përbashkëta. OJQ-ja Austriake–Qendra Evropiane e Trajnimeve dhe Hulumtimeve për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci, bashkëpunon me një numër të qendrave tjera për të drejta të njeriut në Evropën juglindore, duke ofruar programe lokale dhe rajonale të karakterit edukues dhe trajnues. Gjithashtu, kjo organizon edhe një Akademi Verore Ndërkombëtare për të Drejtat e Njeriut dhe Sigurisë Njerëzore.

H. SISTEMET RAJONALE PËR MBROJTJEN DHE PROMOVIMIN E TË DREJTAVE TË NJERIUT

Përveç instrumenteve universale për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, gjithashtu janë zhvilluar edhe disa sisteme rajonale të të drejtave të njeriut, të cilat zakonisht ofrojnë standarde më të larta për të drejtat dhe implementimin e tyre.

Përparësia e sistemeve rajonale qëndron në mundësinë e tyre për adresim më efektiv të ankesave. Në rastin e gjykatave mund të nxirren vendime të karakterit të detyrueshmëm për kompensim dhe, në përgjithësi, rekomandimet e Komisioneve për të Drejtat e Njeriut merren seriozisht nga ana e shteteve. Mund të ndodhë që shtetet jo vetëm të interpretojnë dhe sqarojnë dispozitat e instrumenteve për të drejtat e njeriut në “rastet kryesore”, por edhe të ndryshojnë ligjet nacionale, me qëllim të harmonizimit të tyre me detyrimet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Për më tepër, sistemi rajonal ka tendencë të jetë më sensitiv ndaj problemeve kulturore dhe fetare, nëse ekzistojnë arsye të tilla.

I. EVROPA

Sistemi evropian i të drejtave të njeriut ka tri nivele, sistemin e Këshillit të Evropës (momentalisht ka 45 anëtarë), Organizatën për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (55 anëtarë) dhe Bashkimin Evropian (momentalisht 15 anëtarë, në Maj pritet të rritet në 25 anëtar).

Sistemi Evropain i të drejtave të njeriut është sistemi më i përpunuar rajonal. Ai është zhvilluar si reagim ndaj shkeljeve masive të të drejtave të njeriut gjatë Luftës së Dytë Botërore. Thelbin e rendit ligjor evropian e përbëjnë të drejtat e njeriut, sundimi i ligjit dhe demokracia pluraliste.

INSTRUMENTET EVROPIANE TË TË DREJTAVË TË NJERIUT

• Konventa për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Themelore të Njeriut (1950) dhe 13 protokolet shtesë
• Karta Sociale Evropiane (1961) e rishikuar më 1991, 1996 dhe Protokolet shtesë të 1988 dhe 1995.
• Konventa Evropiane për Parandalimin e Torturës dhe Trajtmit apo Dënimit Çnjerëzor dhe Poshtërues (1987).
• Akti Final i Helsinkit dhe procesi vazhdues CSCE/OSCE me Kartën e Parisit për Evropën e Re (1990).
• Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale dhe Minoritare (1992).
• Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Minoriteteve Kombëtare (1994) .
• Karta e Bashkimit Evropian për të Drejtat Fundamentale (2000).

1. SISTEMI I KËSHILLIT TË EVROPËS PËR TË DREJTAT E NJERIUT

a. Vështrim

Instrumenti kryesor i Këshillit të Evropës është Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut e vitit 1950 dhe 13 protokolet shtesë të saj. Protokoli Nr. 6 dhe 13 (i cili ende nuk ka hyrë në fuqi), për heqjen e dënimit me vdekje, që edhe e dallon qasjen evropiane për të drejtat e njeriut ndaj asaj Amerikane dhe protokoli Nr. 11, i cili ka zëvendësuar Komisionin Evropian për të Drejtat e Njeriut dhe Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut me një Gjykatë të Përhershme për të Drejtat e Njeriut, janë të një rëndësie të veçantë. Konventa Evropiane kryesisht përmban të drejta civile dhe politike.

Karta Sociale Evropiane e vitit 1961 është nxjerrë me qëllim të shtimit të të drejtave ekonomike dhe sociale, por kurrë nuk ka fituar rëndësi sa Konventa Evropiane. Që nga fillimi ajo ka vuajtur nga sistemi i dobët dhe joefektiv për implementim. Sidoqoftë, nga fundi i viteve të 1980-ta, krahas rritjes së vëmendjes për të drejtat ekonomike dhe sociale në nivel universal, një vëmendje e re, gjithashtu, i është përkushtuar Kartës Sociale Evropiane, e cila është amenduar dy herë, më 1988 dhe 1995, e cila duke u bazuar në protokolin shtesë tani ofron mundësi edhe për ankesa kolektive.

Risia kryesore është paraqitur me Konventën Evropiane për Parandalimin e Torturës dhe Trajtimit apo Dënimit Çnjerëzor dhe Poshtërues të vitit 1987, e cila themelon Komitetin Evropian për parandalimin e torturës dhe trajtimit apo dënimit çnjerëzor dhe poshtërues, dërgon delegacione te të gjitha shtetet anëtare të konventës për zhvillim të vizitave të rregullta ose jashtëzakonshme të të gjitha burgjeve. Prandaj, logjika e këtij sistemit është efekti i tij prandalues, me gjithë mbrojtjen ex post facto, për të cilën ende kujdeset Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe gjykata e saj. Në dhjetor të 2002-tës, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së miratoi një protokol shtesë kundër torturës, i cili parasheh një mekanizëm të ngjashmë për veprim në mbarë botën.

Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Minoriteteve Kombëtare (1995) është hartuar pas takimit të lartë të Këshillit të Evropës në Vjenë më 1993, si reaksion ndaj rritjes së problemeve të minoriteteve në Evropë. Këto probleme janë paraqitur si rezultat i shpërbërjes së Bashkimit Sovjetik, Republikës Socialiste të Jugosllavisë dhe procesit të vetëvendosjes në Evropë gjatë vitetve të 1990-ta.

Në pajtim me konventën, shtetet duhet të mbrojnë të drejtat individuale të minoriteteve kombëtare, por gjithashtu duhet të ofrojnë kushte të cilat u lejojnë minoriteteve të ruajnë dhe zhvllojnë identitetin e tyre. Sido që të jetë, mekanizmi zbatues është i kufizuar në sitemin e raportimit dhe shqyrtimin e raportve nga Komiteti Këshilles i Ekspertëve.

INSTITUCIONET DHE INSTRUMENTET EVROPIANE PËR TË DREJTAT NJERIUT

Këshilli i Evropës:

· Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut (si Gjykatë e vetme nga 1998)

· Komiteti Evropian për të Drejtat Sociale (i rishikuar më 1999)

· Komiteti Evropian për Parandalimin e Torturës dhe Trajtimit apo Dënimit Çnjerëzor dhe Poshtërues (CPT 1989)

· Komiteti Këshillues i Konventës Kornizë për Minoritete Kombëtare (ECRI 1993)

· Komesari Evropian për të Drejtat e Njeriut (1999)

· Komiteti i Ministrave të Këshillit të Evropës.

OSBE:

· Zyra për Institucione Demokratike dhe për të Drejtat e Njeriut (ZIDDNJ, 1990)

· Komesari i Lartë për Minoritete Kombëtare (OSCE, 1992)

· Përfaqësuesi për Lirinë e Mediave (OSCE, 1997).

Bashkimi Evropian:

· Gjykata Evropiane e Drejtësisë

· Qendra Monitoruese Evropiane për Racizëm dhe Ksenofobi (EUMC, 2000)

· Karta e Bashkimit Evropian për të Drejtave Fundamentale (2000)

Këshilli i Evropës në vitin 1999, gjithashtu ka themeluar “Komesarin për të Drejtat e Njeriut”, i cili informon mbi punën e tij/saj në raport vjetor. Përveç kësaj, për punën e anëtarëve nga fushat e ndryshme të të drejtave të njeriut, ekziston “sistemi i monitorimit konfidencial” për të cilin, në bazë të raporteve të përgatitura nga Sekretariati është përgjegjës Këshilli i Ministrave.

b. Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut

Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut në Strasburg, jurisdikcioni i detyrueshëm i së cilës sot pranohet nga të gjitha shtetet anëtare të Këshillit të Evropës, është instrumenti kryesor për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Numri i gjyqtarëve është i njëjtë me numrin e shteteve anëtare të Këshillit të Evropës. Në secilin rast involvohet edhe një i ashtuquajtur “gjyqtar vendor”, me qëllim të lehtësimit të kuptimit të legjislacionit vendor. Sidoqoftë, secili gjyqtar i emëruar vepron në kapacitetin e tij/saj peronal.

Në mënyrë që një ankesë të jetë e pranueshme, duhet të plotësohen katër parakushte kryesore:

a. Shkelja e një të drejte të mbrojtur me Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut (ECHR) dhe protokolet e saj

b. Parashtruesi(t) të jetë (janë) viktimë/a e asaj shkeljeje

c. Shfrytëzimi i gjitha mjeteve juridike efektive vendore

d. Ankesa të bëhet brenda afatit kohor më të shkurtër se gjashtë muaj pas përdorimit të plotë të mjeteve vendore

Në qoftë se rasti konsiderohet i pranueshëm, një dhomë e përbërë nga 7 gjyqtarë vendos mbi bazën e rastit. Aktvendimi i tyre lidhur me atë nëse rasti konsiderohet veçanërisht i rëndësishëm ose paraqet ndonjë risi për jurisdiksionin ekzistues është final, me ç’rast dhoma e madhe prej 17 gjyqtarëve e shqyrton kërkesën.

Aktgjykimet janë të detyrueshme dhe gjithashtu mund të ofrojnë kompensim të dëmeve. Implemetimi i akgjykimeve është detyrë e Komitetit të Ministrave, i cili bën mbikëqyrjen e ekzekutimit të aktgjykimeve të Gjykatës. Për momentin, problemin kryesor të këtij sistemi e paraqesin numri shumë i lartë i ankesave, i cili është rritur nga 1000 sa ishin përafërsisht në vitin 1998, në 29.000 në vitin 2002, duke rezultuar në mbingarkesën e sistemit.

2. SISTEMI I TË DREJTAVE TË NJERIUT I ORGANIZATËS EVROPIANE PËR SIGURI DHE BASHKËPUNIM NË EVROPË (OSBE)

OSBE-ja është një organizatë e posaçme, e cila në vitin 1994 ka zëvendësuar Konferencën për Siguri dhe Bashkëpunim të Evropës. Ajo nuk ka ndonjë kartë ligjore ose subjektivitet ligjor ndërkombëtar, ndërsa deklaratat dhe rekomandimet e saj janë vetëm të natyrës politike dhe nuk janë të obligueshme për shtetet. Miërpo, katalogët mjaft të detajuar, që janë miratuar nëpër konferenca dhe takime të ekspertëve ose në konferenca të rregullta, të cilat janë monitoruar nga Këshilli i shteteve përfaqësuese, paraqesin një meknizëm monitorues mjaft të suksesshëm. I ashtuquajturi “Procesi i Helsiniki”, gjatë luftës së ftohtë ka luajtur rolin kryesor në ndërtimin e bashkëpunimit mes Jugut dhe Perëndimit, duke ofruar një bazë për bashkëpunim të gjerë në Evropën e përbërë nga 55 shtete.

OSBE-ja në emër të “dimensionit njerëzor”, ka ndërmarrë një sërë aktivitetesh në fushën e të drejtave të njeriut dhe në veçanti në atë të të drejtave të minoriteteve. Këto aktivitete kanë qenë shumë të rëndësishme në terrene të misioneve të ndryshme të OSBE-së si në, Bosnjë-Hercegovinë, Serbi, Mal të Zi dhe në Kosovë. Për këtë arsye, misionet e OSBE-së përmbajnë departamente dhe zyrtarë për të drejtat e njeriut, të cilët shpërndahen në gjithë vendin, për të monitoruar dhe raportuar mbi gjendjen e të drejtave të njeriut, por edhe për të promovuar të drejtat e njeriut, kurse në raste të veçanta edhe për të asistuar në mbrojtje.

Po ashtu, në vendet ku OSBE-ja ka misionet e veta përkrah edhe institucionet kombëtare, siç është përkrahja e ombudspersonit në Bosnjë-Hercegovinë dhe në Kosovë.

Janë zhvilluar edhe mekanizma special në formë të Komesarit të Lartë për Minoritete dhe Përfaqësuesit për Liri të Mediave Moduli për Lirinë e të Shprehurit, zyret e të cilëve ndodhen në Hagë, përkatësisht në Vjenë. Komesari i Lartë për Minoritete Kombëtare është një lloj mekanizmi për parandalimin e konflikteve, me mandat që, në rast të tensioneve etnike, të angazhohet në fazën sa më të hershme. Në një numër të shteteve evropiane që po transformohen në demokraci pluraliste, OSBE-ja gjithashtu ka pasur rol kyç në monitorimin e zgjedhjeve demokratike. Procesi i demokratizimit dhe promovimit të të drejtave të njeriut përkrahet nga Zyra për Institucione Demokratike dhe të Drejta të Njeriut (ODIHR) të vendosur në Varshavë. Gjithashtu, OSBE-ja luan rol kryesor për zgjidhjen e konflikteve dhe rindërtimit në Evropë.

3. POLITIKA E BASHKIMIT EVROPIAN PËR TË DREJTAT E NJERIUT

Deri sa Komuniteti Ekonomik Evropian i krijuar më 1957, fillimisht gjatë viteve të 1980-ta nuk merrej me çështje politke, siç janë të drejtat e njeriut, me integrimin politik të Evropës drejt Bashkimit Evropian, të drejtat e njeriut dhe demokracia u bënë koncepte kryesore të rendit të përgjithshëm juridik evropian. Rolin kryesor e ka luajtur Gjykata Evropiane e Drejtësisë, e cila ka zhvilluar jurisdiksionin për të drejtat e njeriut, që rrjedh si nga “traditat e përbashkëta kushtetuese të shteteve anëtare”, ashtu edhe nga traktatet ndërkombëtare siç është Konventa Evopiane për të Drejtat e Njeriut, palë të të cilave janë gjitha shtetet anëtare të Bashkimit Evropian. Disa të drejta të njeriut sikurse janë, e drejta për pronë, liria e bashkimit, besimit ose parimi i barazisë, janë të një rëndësie të veçantë për të drejtën e bashkësisë evropiane. Që nga vitet e 1980-ta, Bashkimi Evropian, ka zhvilluar një politikë të të drejtave të njeriut në raport me shtetet e treta, e cila reflektohet edhe në të ashtuquajturat kritere të Kopenhagës, të cilat vlejnë për njohjen e shteteve të reja të Evropës Juglindore. Marrëveshja e Bashkimit Evropian, e vitit 1995 shprehimisht u referohet neneve 6 dhe 7 të Konventës Evropiane të vitit 1950, edhe pse deri më tani Bashkimi Evropian nuk i është bashkangjitur kësaj konvente si palë.

Në vitin 2000, është mbledhur një asamble me qëllim të hartimit të Kartës së Bashkimit Evropian për të Drejtat Fundamentale, e cila u miratua në samitin e Nicës në vitin 2000. Tash për tash kjo kartë është dokumenti më modern i të drejtave të njeriut në Evropë, i cili ngjashëm me Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR) përmban si të drejta civile, politike ashtu edhe të drejta ekonomike, sociale dhe kulturore. Sikurse edhe UDHR-ja, edhe kjo Kartë nuk ka karakter të detyrueshëm ligjor. Sidoqoftë, pasi që Karta përmban një numër të të drejtave të cilat gjithashtu janë pjesë e traktateve të ndryshme ndërkombëtare, palë e të cilave janë shtetet anëtare të Bashkimit Evropian, kjo Kartë mund të kuptohet si një interpretim dhe sqarim i atyre obligimeve të detyrueshme. Që nga viti 1995, UE në marrëveshjet bilaterale sikurse janë “Marrëveshja për Stabilizim dhe Asocijim”, Marrëveshja Kotonau ose Marrëveshja Euromed, përfshijnë edhe kaluzolën për të drejtat e njeriut. Ekzistojnë shpresat që më në fund kushtetuta Evropiane e cila mometalisht është duke u hartuar nga asambleja, do të mund t’i japë statusin e obligueshëm Kartës së Bashkimit Evropian për të Drejtat Fundamentale.

Bshkimi Evropian si pjesë të Politikës së Përbashkët për Punë të Jashtme dhe Siguri, ka hartuar një politikë mbi të drejtat e njeriut, si për marrëdhëniet e brendshme, ashtu edhe për ato të jashtmet. Në përgjithësi, Raporti Vjetor për të Drejtat e Njeriut, i publikuar nga Këshilli i Baskimit Evropian reflekton rëndësinë e kësaj politike të Bashkimit Evropian. Këshilli jep deklarata publike, por gjithashtu është aktiv tërthorazi në rastet e “diplomacisë së të drejtave të njeriut”, ku bashkërisht me Komisionin Evropian zhvillojnë “dialog për të drejtat e njeriut” me disa shtete si Kinën dhe Iranin. Parlamenti Evropian, ka marrë iniciativë për mbajtjen e çështjes së të drejtave të njeriut lart në agjendën e UE dhe gjithashtu harton raporte vjetore për të drejtat e njeriut. Në bazë të iniciativës së saj, Iniciativa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci, ka vënë në dispozicion përkrahje financiare për OJQ-të nga fusha e të drejtave të njeriut dhe demokracisë, të cilat në emër të Komisionit Evropian menaxhohen nga Europe Aid, i cili gjithashtu bën hartimin e strategjisë politike. Një theks i veçantë i është kushtuar luftës kundër torturës dhe dënimit me vdekje dhe kampanjës për Gjykatën Penale Ndërkombëtare.

Qendra Evropiane e Bashkimit Evropian për Monitorim të Racizmit dhe Ksenofobisë (EUMC), është themeluar nga Bashkimi Evropian më 1998 në Vjenë, me qëllim të trajtimit të problemeve të shtuara të racizmit dhe ksenofobisë në Evropë, si dhe për vëzhgimin e gjendjes dhe përkrahjen e aktiviteteve kundër racizmit dhe ksenofobisë. Në të njëjtin vit, në Traktatin e Komuniteteve Evropiane është inkorporuar Neni 13, duke i dhënë fuqi Bashkimit Evropiane të luftojë diskriminimin e bazuar në racë, origjinë etnike, besim fetar, moshë, paaftësi ose orientim seksual. Në vitin 2000, Këshilli ka miratuar direktivën 2000/43/EC, për implementimin e parimit për trajtim të barabartë, në veçanti në fushën e punësimit, qasjen në arsim, trajnim dhe avantazhe sociale pa dallim të bazuar në racë ose origjinë etnike, të cilat aplikohen si brenda sektorit privat të UE, ashtu edhe në sektorin publik. Në mënyrë të ngjashme, Bashkimi Evropian ka interes të veçantë edhe në barazinë. Në pajtim me Nenin 141 të Traktatit për Themelimin e Bashkimi Evropian, shtetet anëtare duhet të aplikojnë parimin e “pagesës së njëjtë për gratë dhe burrat” dhe të marrin masa për ofrimin e mundësive të barabarta. Kjo gjithashtu ka qenë subjekt i rregulloreve të miratuara nga Këshilli i Evropës, të cilat kanë rëndësi të veçantë në marrëdhëniet e punës.

II. AMERIKANËT

Sistemi Interamerikan i të Drejtave të Njeriut, ka filluar me Deklaratën Amerikane për të Drejtat dhe Detyrat e Njeriut të miratuar në vitin 1948, së bashku me Kartën e Organizatës së Shteteve Amerikane (OAS). Komisioni Iner-Amerikan për të Drejtat e Njeriut i themeluar në vitin 1959 nga OAS i cili përbëhet nga 7 anëtarë, paraqet organin kryesor të këtij sistemi. Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut e miratuar më 1969, ka hyrë në fuqi më 1978 dhe që atëherë është plotësuar me dy protokole shtesë, një për të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore dhe tjetri për heqjen e dënimit me vdekje. Edhe pse selia e Komisionit është në Washington, Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk janë anëtare të Konventës. Konventa, gjithashtu parashikon Gjykatën Interamerikane për të Drejtat e Njeriut, e cila është themeluar në vitin 1979 me seli në Kosta Rikë, ku ndodhet edhe “Instituti Interamerikan për të Drejtat e Njeriut”.

Ekzistojnë disa instrumente ligjore që u japin grave të drejta, por vëmendje të veçantë meriton Konventa Interamerikane për Parandalimin, Dënimin dhe Çrrënjosjen e Dhunës ndaj Grave (Konventa e Belem do Para), e cila ka hyrë në fuqi në vitin 1995. Deri më tani, konventën e kanë nënshkruar 31 nga 34 shtete anëtare të OAS. Në bazë të kësaj Konvente, shtetet duhet t’i paraqesin Komisionit Interamerikan të Grave, të themeluar qysh nga viti 1928, raporte të rregullta kombëtare. Ekziston gjithashtu, Raportuesi Special për të Drejtat e Njeriut (që nga viti 1994).

@ SISTEMI INTERAMERIKAN I TË DREJTAVE TË NJERIUT

· Deklarata Amerikane për të Drejtat dhe Obligimet e Njeriut (1948)

· Komisioni Interamerikan për të Drejtat e Njeriut (1959)

· Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut (1969/1978)

· Protokoli Shtesë për të Drejta Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (1988)

· Protokoli Shtesë për Heqjen e Dënimit me Vdekje (1990)

· Gjykata Interamerikane për të Drejtat e Njeriut (1979/1984)

· Komisioni Interamerikan për Gratë (1928)

· Konventa Interamerikane për Parandalimin, Dënimin dhe Çrrënjosjen e Dhunës ndaj Grave (1994)

Në Komisionin Interamerikan për të Drejtat e Njeriut, ankesat e quajtura “kërkesa”, mund t’i parashtrojnë, individët, grupet ose OJQ-të, prej të cilave, komisioni mund të kërkojë informata për masat e ndërmarra për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Gjykata Interamerikane nuk mund të qaset drejtpërdrejt, por vetëm përmes Komisionit, i cili vendos se cilat raste duhet të transferohen në Gjykatë. Në bazë të kësaj rruge, Gjykata në të kaluarën nuk ka pasur shumë raste, mirëpo tani duket se ka ndryshuar. Gjykata, gjithashtu, mund të japë mendime këshilluese, si interpretimet e Konventës. Sikurse Komisioni, edhe Gjykata ka 7 anëtarë dhe punon në baza jo të përhershme.

Komisioni mund të ndërmarrë hetime në vendin e ngjarjes dhe mund të hartojë raporte speciale për çështjet me interes të posaçëm. Ekzistojnë disa OJQ, të cilat ndihmojnë viktimat e dhunës së të drejtave të njeriut të dërgojnë rastet në Komisionin Interamerikan për të Drejtat e Njeriut dhe në Gjyaktës.

III. AFRIKA

Sistemi Afrikan i të drejtave të njeriut është themeluar në vitin 1981, me miratimin e Kartës Afrikane për të Drejtat e Popujve, e cila ka hyrë në fuqi në vitin 1986, nga atëherë e quajtura Organizata e Unitetit Afrikan (OUA). Kjo Kartë parashikon Komisionin Afrikan për të Drejtat e Njeriut dhe të Popujve, që përbëhet nga 11 anëtarë dhe e ka selinë në Banjul të Gambisë. Sot, të 53 shtetet e Unionit Afrikan (UA), i cili ka trashëguar OUA-në në vitin 2001, kanë ratifikuar Kartën Afrikane, e cila duke marrë për bazë Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut, bënë bashkimin e gjitha të drejtave në një dokument. Preambula e saj u referohet “vlerave të civilizimit Afrikan” duke tentuar të inspirojë konceptin afrikan të të drejtave të njerëzve dhe popujve. Përveç të drejtave individuale, ajo gjithashtu parashtron edhe të drejtat e popujve. Për më tepër, ajo thekson edhe detyrimet si p.sh. ato ndaj familjes dhe shoqërisë, të cilat sido që të jetë, në praktikë nuk kanë ndonjë rëndësi.

SISTEMI AFRIKAN I TË DREJTAVE TË NJERIUT

· Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe të Popujve (1981)

· Komisioni Afrikan për të Drejtat e Njeriut (1987)

· Protokoli mbi Themelimin e një Gjykate Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Qytetarëve (më 1997, ende nuk është në fuqi)

· Protokoli për të Drejtat e Grave (ende nuk është miratuar nga UA)

· Karta Afrikane për të Drejtat dhe Mirëqenien e Fëmijës (1990)

Komisioni ka një mandat të gjerë në fushën e promovimit të të drejtave të njeriut, por gjithashtu mund të pranojë ankesa nga shtetet (që nuk ka ndodhur deri tani), individët ose grupet e caktuara. Kriteret e pranimit janë të numërta, por lejojnë gjithashtu OJQ-të ose individët të komunikojnë në emër të viktimave të dhunës. Sidoqoftë, Komisioni nuk mund të nxjerrë vendime me fuqi obligative dhe kjo ka qenë një nga arsyet për miratimin e protokolit shtesë të Kartës mbi themelimin e Gjykatës Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Qytetarëve, që do të hyjë në fuqi pasi të ratifikohet nga 15 shtete. Kjo gjykatë do të përbëhet nga 15 gjyqtarë. Sidoqftë, individët do të kenë qasje të drejtpërdrejtë në gjykatë, vetëm nëse shtetet deklarohen shprehimisht për këtë. Përndryshe, Gjykata mund të pranojë ankesa vetëm përmes Komisionit, ashtu si edhe në Sistemin Interamerikan.

Monitorimi i rregullt i gjendjes së të drejtave të njeriut, duhet të bëhet nga Komisioni, duke i vlerësuar raportet shtetërore, të cilat shpesh janë jo të rregullta dhe të mangëta. Komisioni, duke u bazuar përsëri në praktikën e OKB-së, ka emëruar raportuesin special për ekzekutime të paligjshme, jashtëprocedurale dhe arbitrare, raportuesin special për burgje, atë për kushtet e arrestit dhe për gratë. Plani për protokolin shtesë për të drejtat e grave, ende nuk është materializuar.

Komisioni, gjithashtu dërgon misione për hulumtimin e fakteve dhe në raste të veçanta, sikurse ai i vitit 1995 pas ekzekutimit të nëntë anëtareve të Lëvizjes për Mbijetimin e Popullit Ogoni, në një gjykim të padrejtë, organizon edhe sesione të jashtëzakonshme. Një pjesë e rëndësishme e fuqisë së Komisionit vjen nga Organizatat Joqeveritare të Afrikës dhe më gjerë, të cilat lejohen të marrin pjesë në gjitha takimet publike të Komisionit. Shpesh, OJQ-të sjellin raste të shkeljeve të të drejtave të njeriut, si dhe përkrahin punën e Komisionit dhe të raportuesve të tij special. Gjithashtu, është e rëndësishme që shtetet ta bëjnë drejtpërdrejt të aplikueshme Kartën në sistemet e tyre nacionale. Kjo ka ndodhur për shembull në Nigeri, ku si rezultat i OJQ-ve nigeriane, siç është “Projekti i të Drejtave Kushtetuese”, janë paraqitur me sukses raste të shkeljeve të Kartës në gjykatat nigeriane.

Pas miratimit të Konventës së OKB-së për të Drejtat e Fëmijës më 1989, në vitin 1990 është miratuar një Kartë Afrikane për të Drejtat dhe Mirëqenien e Fëmijës. Sidoqoftë, kjo ka hyrë në fuqi vetëm në vitin 1999, kurse deri në vitin 2001, atë e kanë ratifikuar 27 shtete të Unionit Afrikan. Karta Afrikane parashikon edhe themelimin e një Komiteti Afrikan të Ekspertëve për të Drejtat dhe Mirëqenien e Fëmijës, i cili duhet të mblidhet së paku një herë në vit. Duke pasur parasysh procesin e gjatë të ratifikimit, mbetet të shihet nëse kjo konventë dhe komiteti i saj do të japin rezulatate të mira.

1V. REGJIONET TJERA

Një Kartë Arabe për të Drejtat e Njeriut, e cila është hartuar nga ekspertët arabë të të drejtave të njeriut është miratuar në vitin 1994 nga Këshilli i Ligës së Shteteve Arabe (Rezoluta 5437 e 15 Shtatorit 1994), mirëpo deri në vitin 2002 nuk ka hyrë në fuqi.

Me gjithë disa përpjekje si ajo e Asociacionit të Azisë Jugore për Bashkëpunim Regjional një Konventë mbi Marrëveshjen Rajonale për Promovimin e Mirëqenies së Fëmijës 2002, dallimet e shumta që ekzistojnë brenda rajonit, e kanë bërë të pamundur miratimin e një instrumenti regjional të Azisë për të Drejta të Njeriut, ose themelimin e një Komisioni Aziatik për të Drejtat e Njeriut. Sidoqoftë, përpjekjet që janë duke u bërë brenda fushave të integrimeve si në ASEAN ose Forum Azia-Pacific të Institucioneve Nacionale për të Drejta të Njeriut, më në fund brenda një të ardhme të caktuar, mund të çojnë drejt krijimit të një Komisioni Aziatik për të Drejtat e Njeriut. Në nivel të shoqërisë civile, në vitin 1998 gjatë shënimit të 50 vjetorit të Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR), nën udhëheqjen e Qendrave Aziaitke për Burime Ligjore të Hong Kongut, mëse 200 OJQ aziatike, hartuan një “Kartë Aziatike për të Drejtat e Njeriut” si një “Kartë të Popullit”. Gjithashtu, ekziston një Bisedim Euro-Aziatik, mes Bashkimit Evropian dhe 10 shteteve të ASEM-it (Takimit Evropian dhe Aziatik) për të drejtat e njeriut, i cili deri tani ka mbajtur katër sesione. Bisedime të ngjashme ekzistojnë edhe ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Kinës.

Marrëveshja për Partneritet e Cotonou-s e vitit 2000, si një marrëveshje ndërregjionale, ndërmjet 78 shteteve afrikane, karibike dhe pacifike dhe 15 shteteve anëtare të Bashkimit Evropian, në Nenin 9 (2) përkujton se “respekti për të drejtat e njeriut, parimet demokratike dhe sundimin e ligjit . . . përbëjnë elementet kryesore të kësaj marrëveshjeje”.

SHEMBULLI I PAKTIT TË STABILITETIT PËR EJL-në

Pakti i Stabilitetit për Evropën Juglindore (SEE), i nënshkruar zytarisht më 1999 në Sarajevë, u kushton rëndësi të veçantë të drejtave të njeriut dhe të minoriteteve. Për këtë qëllim, Grupi Punues për të Drejtat e Njeriut dhe të Minoriteteve i këtij pakti me seli në Lubjanë, ka zhvilluar një strategji të përbashkët dhe ka bashkuar një numër të madh të aktiviteteve për përmirësimin e marrëdhenieve etnike, mbrojtjen e minoriteteve dhe të të drejtave të njeriut.

Në mesin e projekteve bashkëpunuese brenda Grupit Punues, është edhe rrjeti i qendrave për të drejta të njeriut i Evropës Juglindore, i njohur si Rrjeti HRC i SEE. Ky rrjet i përbërë nga 9 qendra, kryesisht të bazuara në universite dhe i koordinuar nga ETC e Gracit, së bashku me qendrën për të drejta të njeriut në Sarajevë, organizojnë trajnime në nivel vendor, shkolla verore për të drejtat e njeriut si dhe projekte hulumtuese siç është, Doracaku i të Drejtave të Njeriut për Joavokatët. Ky rrjet bën përpjekje që të kontribuojë për zhvillimin e kulturës së të drejtave të njeriut në Evropën Juglindore, duke vetëdijësuar njerëzit për të drejtat e tyre dhe duke i pajisur ata me dije për të kontribuar në transformimin e shoqërive të tyre drejt sundimit të ligjit, për të drejtat e njeriut dhe për demokraci, si tri elementet kryesore të identitetit evropian.

I. PROBLEMI I MOSPËRGJEGJËSISË

Lufta kundër mospërgjegjësisë dhe ajo për përgjegjësi është shndërruar në një shqetësim të gjerë global. Një nga problemet kryesore është parandalimin i krimeve të mëtutjeshme, të cilat shpesh po marrin formën e shkeljeve të rënda të të drejtave të njeriut dhe të së drejtës humanitare. Praktikat e lirimit të shkelësve më të mëdhenj të të drejtave të njeriut në botë nga përgjegjësia, janë bërë me qëllim që të bindin udhëheqësit jodemokratik, e më së shpeshti gjeneralët e ushtrisë që t’i transferojnë pushtetet në qeveritë e zgjedhura në mënyrë demokratike. Kjo nuk duhet të ngatërrohet me “amnistinë”, e cila jepet menjëherë pas përfundimit të luftërave dhe ndërrimit të regjimeve për shkeljet më të vogla. Mospërgjegjësia është e kundërta e përgjegjësisë, e cila, për shembull, në nivel vendor dhe ndërkombëtar, realizohet në mënyrë të vazhdueshme përmes themelimit të tribunaleve dhe gjykatave ndërkombëtare penale, qoftë speciale qoftë të përgjithshme.

Me qëllim të parandalimit të shkeljeve të të drejtave të njeriut, konventat e caktuara ndërkombëtare, sikurse Konventa e OKB-së kundër Torturës e vitit 1948, parasheh detyrimin për dënim universal të kryesve të krimeve. Në rastin e ish-dikatorit të Kilit, Gjeneralit Augusto Pinoçetit (Augusto Pinochet) në vitin 1998, një gjyqtar spanjoll ka kërkuar nga Britania e Madhe ekstradimin e tij, kërkesë e cila është aprovuar me një vendim të jashtëzakonshëm të Dhomës së Lordëve, por që nuk është ekzekutuar për shkak të gjendjes së keqe shëndetësore të Pinoçetit. Parimi i jurisdiksionit universal aplikohet nga Gjykata Penale Ndërkombëtare (ICC) dhe në nivel kombëtar.

Format e tjera të realizimit të përgjegjësisë, pa domosdoshmërinë e ndëshkimit të kryesve, janë “Komisionet e Pajtimimt dhe të së Vërtetës”, të cilat si foma të drejtësisë jondëshkimore, janë themeluar në Afrikën Jugore dhe në shtete të tjera. Këto komisione u japin viktimave shans, që së paku ta dinë të vërtetën dhe që shoqëria të mësojë leksione nga e kaluara.

Në rastin e Argjentinës, Komisioni Interamerikan për të Drejtat e Njeriut ka vendosur se ligjet për amnisti, të cilat përjashtojnë përgjegjësinë, paraqesin shkelje të së drejtës për mbrojtje ligjore dhe për gjykim të drejtë. Gjithashtu, ka ekzistuar edhe një fushatë ndërkombëtare kundër mospërgjegjësisë, në të cilën OJQ-të lokale kanë luajtur rolin kryesor. Dhe si përfundim, në vitin 1998 janë hequr ligjet për amnisiti.

J. JURISDIKSIONI NDËRKOMBËTAR PENAL

Në bazë të statutit të Gjykatës Ndërkombëtare Penale (ICC), të miratuar në Romë në vitin 1998, e cila ka hyrë në fuqi në vitin 2002, ICC-ja është themeluar si gjykatë e përhershme në Hagë. Jurisdiksioni i saj mbulon krimet e gjenocidi, krimet kundër njerëzimit “të kryera si pjesë e sulmeve të gjëra sistematike të drejtuara kundër çdo popullate civile”, që përfshijnë rastet e dhunimit, skllavërisë seksuale, shtatzanësisë së detyrueshme, ose çfarëdo forme tjetër të dhunës së rëndë seksuale, zhdukjes së dhunshme të popujve ose akteve të ngjashme çnjerëzore që shkaktojnë vuajtje të mëdha, që mund të jenë dëmtime serioze të shëndetit mental ose shëndetit fizik.

Tribunali Ndërkombëtar Penal për Ish-Jugosllavinë (ICTY) me seli në Hagë, është themeluar më 1993, si gjykatë ad hoc nga Këshilli i Sigurimit i OKB-së, që të trajtojë shkeljet masive të të drejtave të njeriut dhe të ligjeve humanitare në territorin e ish- Jugosllavisë. Kështu, kompetencat e saj përfshijnë shkeljet e rënda të konventave të Gjenevës të vitit 1949 për mbrojtjen e viktimave gjatë konflikteve të armatosura, krimet kundër njerëzimit, siç janë vrasja, trotura, dhunimi dhe aktet tjera çnjerëzore, të kryera gjatë konfliktit të armatosur, si dhe krimet e gjenocidit. Kjo gjykatë e ndan prokurorin e njëjtë me Tribunalin Ndërkombëtar Penal për Ruandën (ICTR) në Arusha, e cila është themeluar pas gjenocidit të vitit 1994. Ndërsa, për Sierra Leonen dhe Kamboxhën janë themeluar Gjykata speciale.

Sikurse në rastin e ICTY dhe të ICTR, jurisdikcioni i ICC paraqet plotësim të jurisdikcionit vendor. Vetëm atëherë kur shteti nuk dëshiron ose nuk është në gjendje të ndjekë kryesit e krimeve, ICC merr jurisdiksionin mbi ato raste. Të gjitha këto gjykata bazohen në parimin e përgjegjësisë individuale, pa marrë parasysh pozitën zyrtare të të akuzuarit.

Gjykata Speciale për Sierra Leonen, si gjykatë gjysmëndërkombëtare do të hetojë rastet e vrasjeve, dhunimeve, skllavërisë seksuale, shfarosjes, veprave të terrorit, robërimit, vjedhjeve dhe djegieve. Qëllimi i kësaj gjykate është t’i ndëshkojë vetëm ata individë që kanë përgjegjësi më të mëdha për vuajtjet e popullit të Sierra Leones. Në këtë mënyrë pretendohet që, përmes mekanizmave ligjore, të promovohet pajtimi kombëtar dhe në këtë mënyrë t’i kontribuohet paqes së vazhdueshme.

K. INICIATIVAT E TË DREJTAVE TË NJERIUT NË QYTETE

Programet për forcimin e të drejtave të njeriut në nivel komunal, paraqesin një qasje të re për përdorimin e kornizës së të drejtave të njeriut si udhëzues për zhvillim ekonomik dhe shoqëror. Në bazë të inciativës së PDHRE-së, Lëvizjes Popullore për Arsimim në të Drejtat e Njeriut – duke përdorur arsimimin për të drejta të njeriut si strategji të zhvillimit shoqëror – disa qytete, siç janë Rosario (Argjentinë), Thies (Senegal), Nagpur (Indi), Kati (Mali), Dinapur (Bangladesh), popujt autoktonë të Arbasit (Filipine) dhe qyteti i Gracit (Austri), kanë shpallur veten “qytete të të drejtave të njeriut” ose “bashki të të drejtave të njeriut”.

Një tjetër inciativë është ndërmarë nga qyteti i Barcelonës, ku në bashkëpunim me qytetin e San Denisit (Saint Denis) në vitin 1998, kanë hartuar “Kartën Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtve të Njeriut në Qytete”, e cila deri në vitin 2003, është nënshkruar nga më shumë se 300 qytete, kryesisht të Evropës Mesdhetare. Karta përmban detyrime politke të bazuara në të drejtat ndërkombëtare të njeriut, për të drejtat e migrantëve dhe për mbrojtjen e të drejtave të njeriut, rekomandon themelimin e institucioneve dhe procedurave lokale, siç janë ombudspersoni, këshillat për të drejta të njeriut ose bilance për vlerësimin e të drejtave të njeriut. Gjatë takimeve të tyre të rregullta, qytetet dhe bashkitë shkëmbejnë mes vete përvojat nga praktikat e mira.

Përparësia e strategjisë së promovimit të të drejtave të njeriut ndërmjet komuniteteve në nivel komunal, qëndron në faktin se në këtë rast, të drejtat e njeriut mund të adresohen gjatë përditshmërisë. Metoda e sugjeruar nga PDHRE dhe me sukses e aplikuar në praktikë, paraqet fillimin e zhvillimit të një plani të përbashkët dhe identifikimit të gjendjes së realizimit dhe shkeljeve të drejtave të njeriut në qytete, e cila do të shpjerë drejt hartimit të një strategjie, që do të shndërrohet në program për veprim. Në këtë proces, qytetarët i shqyrtojnë ligjet dhe politikat mbi përdorimin e burimeve të qytetit të tyre. Në mënyrë që qytetarët të tejkalojnë problemet lidhur me të drejtat e njeriut nëpër qytete të tyre, zhvillojnë plane për përforcimin dhe realizimin e të drejtave të njeriut. Së bashku me autoritetet, ata përbetohen që të gjitha vendimet, politikat dhe strategjitë do të bazohen në të drejtat e njeriut.

Për këtë qëllim, është zhvilluar një qasje e përgjithshme ndaj të drejtave të njeriut, që nënkupton se të gjitha të drejtat civile, politke, ekonomike, sociale dhe kulturore, duke përfshirë edhe perspektivën gjinore, janë adresuar si një tërësi. Me qëllim që populli të vetëdijësohet për të drejtat e tyre, ligjërimet, mësimet dhe aktivitetet trajnuese, duke përfshirë këtu edhe programin “trajnimi i trajnerëve” për mësues, administratorë, policë, punëtorë shëndetësor dhe social, udhëheqës të shoqatave bashkiake dhe OJQ-ve, janë të një rëndësie primare. Mbikëqyrjen e procesit për një periudhë kohore afatgjatë, e bëjnë sistemet monitoruese, si për shembull Komitetit Drejtues, i cili përfshin të gjithë sektorët e shoqërisë.

Ndërkaq, në nivel ndërkombëtar, është në formim e sipër një asociacion i qyteteve të të drejtave të njeriut, i cili do bëjë mbikëqyrjen e vetëkontrollit të domodoshëm dhe seriozitetit të përpjekjeve të anëtarëve të tij.

SHEMBULLI I NAGUPRIT, QYTET I TË TË DREJTAVE TË NJERIUT NË INDI

Faza 1 (janar – qershor 1999): Identifikimi i problemeve dhe bartësve kryesorë.

Faza 2 (korrik 1999 – qershor 2000): Konsolidimi i aktiviteteve me ndihmën e grupeve punuese.

Faza 3 (korrik 2000 – dhjetor 2002): Ndërtimi i kapaciteve dhe aktiviteteve trajnuese; mobilizimi i bashkësive në lagje etj.

SHEMBULLI I KATIT, QYTET I TË TË DREJTAVE TË NJERIUT NË MALI

Prill 2000: Fillimi i procesit

Shkurt 2001: Asambleja e Përgjithshme e Pjesëmarrësve Strategjikë: themelimi i Komitetit. për Orientim dhe Koordinim, si dhe i zyrës për operacionalizim.

Dhjetor 2001: Këshilli i Personave Eminent për Këshillim.

2002/2003: Zhvillimi i Planprogramit dhe Seminaret Trajnuese për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut.

SHEMBULLI I GRACIT, QYTET I TË TË DREJTAVE TË NJERIUT NË AUSTRI

Shtator 2001: Vendimi unanim i Këshillit të Qytetit të Gracit.

Maj 2001: Ceremonia formale e inagurimit në Universitetin e Gracit, në prezencën e znj. Shulamith Koeing.

Qershor 2002: Prezentimi i planit dhe draftprogramit për veprim, të hartuar në Kuvendin Komunal të Gracit, me ndihmën e më shumë se 100 individëve dhe organizatave.

Tetor 2003: Konferenca për rezulatet e fazës së parë të implementimit.

Ky proces koordinohet nga Qendra Evropiane e Trajnimeve dhe Hulumtimeve për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci (ETC) në Grac, e cila gjithashtu ofron programe të ndryshme për arsimim në fushë të të drejtave të njeriut.

L. SFIDAT DHE MUNDËSITË GLOBALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT

Pas disa dekadave të suksesshme në përcaktimin e standardeve, tani si sfidë kryesore e të drejtave të njeriut, është bërë implementimi i detyrimeve të ndërmarra. Janë zhvilluar disa metoda për përforcimin e implementimit të të drejtave të njeriut, si në nivel lokal dhe kombëtar, ashtu edhe në nivel ndërkombëtar. Në mesin e tyre parashihet edhe një qëndrim më aktiv i komunitetit ndëkrombëtar përmes caktimit të zyrtarëve për të drejtat e njeriut në misione ndërkombëtare dhe instuticionalizimit të çështjes së të drejtave të njeriut në terren, që parashihet të ketë efekt të rëndësishëm parandalues.

Respekti për të drejtat e njeriut në nivel lokal dhe kombëtar, gjithashtu është forcuar përmes ndërtimit të kapaciteteve të institucioneve vendore për të drejtat e njeriut, siç janë qytetet e të drejtave të njeriut dhe themelimi i institucioneve kombëtare për promovimin dhe monitorimin e të drejtave të njeriut, ku organizatat joqeveritare si përfaqësuese të shoqërisë civile e luajnë rolin kryesor. Ashtu siç shihet edhe nga protokoli shtesë për të drejtat e fëmijës, çështjet lidhur me bioteknologjinë, inxhinierinë gjenetike dhe tregtinë me organe njerëzore, nevojat për përcaktimin e standardeve në fushat e reja është ende e pranishme.

Ashtu sikurse në qasjen e ILO-së, të drejtat ekzistuese të njeriut, në të njëjtën kohë mund të bëhen edhe më të dukshme përmes fokusimit në “të drejtat kryesore”. Sfidat e reja mund të shihen edhe nga ekzistimi i nevojës për kushtim të vëmendjes marrëdhënieve mes të drejtave të njeriut dhe të drejtës humanitare, siç janë “standardet fundamentale të njerëzimit”. Moduli për të Drejtat e Njeriut në Konfliktet e Armatosura. E njëjta gjë vlen edhe për marrëdhënien mes të drejtave të njeriut dhe të drejtës së refugjatëve, që ekziston si në shkallën e parandalimit të problemeve të refugjatëve, ashtu edhe në atë të kthimit të tyre. Në të dyja këto raste, vendimtare është gjendja e të drejtave të njeriut në vendin e origjinës. Me qëllim të trajtimit të personave të zhvendosur brenda territorit të tyre, janë zhvilluar parimet udhëzuese. Kjo ngre një problem më të gjerë si ai i të drejtave të njeriut dhe parandalimit të konflikteve, ashtu edhe çështjen e rehabilitimit dhe rindërtimit pas përfundimit të luftës, të cilat duhet të ndërmerren duke u bazuar në të drejtat e njeriut dhe në sundimin e ligjit.

Përgjegjësia për respektimin dhe shkeljen e të drejtave të njeriut është bërë një brengosje globale, e cila kërkohet jo vetëm nga individët, por gjithashtu nga edhe nga institucionet joshtetërore, kompanitë transnacionale (TNCs) dhe organizatat ndërqeveritare siç janë, Banka Botërore, Fondi Monetar Ndërkombëtar (IMF) dhe Organizata Ndërkombëtare e Tregëtisë (WTO).

Në rastin e kompanive transnacionale, në bazë të propozimit të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara Kofi Anan, në vitin 2000 është lansuar Marrëveshja Globale, si një qasje e re dhe inovative në procesin e globalizimit. Kompanitë pjesëmarrëse i pranojnë 9 parimet kryesore nga fusha e të drejtave të njeriut, standardeve të punës dhe mjedisit si dhe angazhohen në bisedimet e orientuara në problemet globale siç është roli i biznesit në zonat e konfliktit.

Një sfidë e re ndaj sigurisë njerezore dhe të drejtave të njeriut ka rezultuar pas sulmeve të 11 Shtatorit, kur shtetet kanë përforcuar masat antiterroriste, që pjesërisht kanë rezultuar në kufizimin e të drejtave themelore të njeriut.

Dispozitat ndërkombtare të pranuara gjërësisht – si liria nga arrestimi arbitrar ose burgimi i paafatizuar, e drejta në proces të drejtë gjyqësor, e drejta në panel të pavarur, gjykim të paanshëm, gjyqtar të pavarur, përfaqësim ligjor ose liria nga trajtimi çnjerëzor dhe poshtërues – janë dispozita që sot ndodhen nën rrethim. Ne duhet të tërheqim një vijë dhe t’i mbrojmë ato. Kjo paraqet, gjithashtu, një pyetje të madhe të sigurisë. Kur siguria definohet shumë ngusht – për shembull, si asgjë më shumë se detyrimi i shtetit për t’i mbrojtur shtetasit e vet – atëherë nevoja për siguri mund të shkaktojë shkeljen e të drejtave të atyre që kanë mbetur jashtë rrethit të të mbrojturve.

SERGIO VIERIA DE MELLO, KOMESAR I LARTË I OKB-së PËR TË DREJTAT E NJERIUT, 2003

M. BIBLIOGRAFIA

Alfredson, Gundumur et. Al. 1999. The Universal Declaration of Human Rights. Oslo: Scandinavian University Press.

Alston, Philip and James Crawford (eds.). 2000. The Future of UN Human Rights Treaty Monitoring. Cambridge: Cambridge University Press.

Alston, Philip (ed.). 1999. The EU and Human Rights. Oxford: Oxford University Press.

Andreopoulos, George J. and Richard Pierre Claude. 1997. Human Rights Education for Twenty-First Century. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

An-Na’im, Abdullahi Ahmed (ed.). 1992. Human Rights Cross-cultural Perspectives, A Quest for Consensus. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Asia-Europe Foundation (ASEF). 2000. The Third Informal ASEM Seminar on Human Rights. Singapore.

Bankie, B.F., Marias and J. T. Namiseb (comp.). 1998. Towards Creating a Sustainable Culture of Human Rights: the Southern African human rights reader. Windhoek: Macmillan.

Baefsky, Anne F. 2002. How to Complain to the UN Human Rights Treaty System. Transnational Publishers.

Baxi, Upendra. 1994. Inhuman Wrong and Human Rights: Unconventional Essays. Delhi: Har-Anand Publications.

Baxi, Upendra. 2002. The Future of Human Rights. Oxford University Press.

Benedek, Wolfgang (ed.). 1999. Human Rights in Bosnia and Herzegovina, Theory and Practice. The Hague: Martinus Nijoff Publishers.

Benedek, Wolfgang, Esther M. Kissaakye and Gerd Oberleitnerv (eds.). 2002. The Human Rights of Women: International Instruments and African experiences. London: Zed Books.

Benedek, Wolfgang and Alice Yotopoulos-Marangopoulos (eds.). 2003. Anti-Terrorist Measures and Human Rights, Kulwer Law International (upcoming).

Bjekovic, Sinisa, Vedrana Spahic-Vrkas and Nebojsa Vucinic (eds.). 2003. Human Rights for Non-Lawyers. Sarajevo: DD Stamparija Svjetlost – Fonica.

Buergenthal. Thomas, Diana Shelton and David Stewart. 2002. International Human Rights in a Nutshell. St. Paul: West Group.

Buergenthal. Thomas, Diana Shelton. 1995. Protecting Human Rights in the Americas – Cases and Materials. 4th rev. ed., Kehl: Engel.

Caney, Simon and Peter Jones (eds.). 2001. Human Rights and Global Diversity. London: Frank Cass Publishers.

Cassese, Antonio. 2001. International Criminal Law. A Commentary on the Rome Statute for an Internaitonal Criminal Court. Oxford: Oxford University Press.

Council of Europe (ed.). 2000 (2nd ed.). Human Rights in Internaitonal Law, Basic texts. Strasburg: Council of Europe Publishing.

Council of the European Union. 2002. Annual Report on Human Rights. Brussels: European Communities.

Davidson, Scott. J. 1997. The Inter-American Human Rights System. Aldershot: Ashate Publishing Company.

de Mello, Sergio Vieira. 2003. Statement to the Opening of the Fifty-Ninth Session of the Commission on Human Rights of 17 March 2003; Report of the UN High Commissioner for Human Rights and Follow-Up to the World Conference on Human Rights, UN Doc. E/CN.4/2003/14 of 26 February 2003.

Donnelly, Jack. 2003 (2nd ed.). Universal Human rights in Theory and Practice. Ithaca etc. Cornell University Press.

Dunne, Tim. and Nicholas J. Wheeler (eds.). 1999. Human Rights in Global Politics. Cambridge: Cambridge University Press.

Evans, D. Malcolm and Rachel Murray. 2002. The African Charter on Human and Peoples’ Rights. The System in Practice, 1986-2000. Cambridge: Cambridge University Press.

Forsythe, David P. 2000. Human Rights in International Relations. Cambridge: Cambridge University Press.

Freeman, Michael. 2002. Human Rights. Oxford: Polity

Galtung, Johan. 1994. Human Rights in Another Key. Polity Press.

Garcia, Ramirez. 2001. El Futuro del Sistema Inter-Americano de Proteccion de los Derechos Humanos, in: Garcia Ramirez, S., (ed.), La jurisprudencia de la Corte Interamericana de Derechos Humanos. Mexico, 1118-1144.

Ghai, Yash. 1999. Human Rights, Social Justice and Globalisation, in: Bell, D. And Bauer, J. (eds.), The East Asian Challenge to Human Rights. Cambridge: Cambridge University Press.

Ghai, Yash. 1998. Human Rights and Asian Values’. Public Law Review, Vol. 9/3, 168-182.

Goldewijk, Berma K., Adalid C. Baspineiro and Paulo C. Carbonari (eds.). 2002. Dignity and Human Rights. The Implementation of Economic, Social and Cultural Rights. Antwerp: Intersntia.

Gomien, Donna. 1998. Short Guide to the European Convention on Human Rights. Strasbourg: Council of Europe (2nd ed.)

Gomien, Donna, David Harris and Leo Zwaak. 1996. Law and practice of the European Convention on Human Rights and the European Social Charter. Strasbourg: Council of Europe.

Hanski, Raija and Markku Suksi (eds.). 1999. An Introduction to the International Protection of Human Rights. A Textbook, Turko/Abo: Institute for Human Rights . Abo Akademi University (2nd ed.)

Ishay, Micheline R. (ed.). 1997. The Human Rights Reader: Major Political Writings, Essays, Speeches and Documents from the Bible to the Present. London, Routledge.

Jones, John R.W.D. 2000. The Practice of the International Criminal Tribunals for the Former Yugoslavia and Rwanda. Irvington-on-Hudson. NY: Transnational Publishers (2nd ed.)

Maddex, Robert, L., 2000. Intenrational Encyclopedia of Human Rights. Washington: Congressional Quarterly Press.

McRae, Rob and Don Hubert (eds.). 2001. Human Security and the New Diplomacy, Protecting People, Promoting Peace. Montreal: McGill-Queen’s Univeristy Press.

Mernissi, Fatima. 1995. Arab Women’s Rights ans the Muslim State in the Twenty-first Century: Reflections on Islam as Religion and State. Faith and Freedom: Women’s Human Rights in the Muslim World. London, I.B. Tauris & Co.

Newman, Edward and Oliver P. Richmond (eds.). 2001. The United Nations and Human Security. New York: Palgrave.

Nowak, Manfred. 1999. Human Rights “Conditionality” in Relationt to, and Full Participation in, the EU, in: Alston, Ph. (ed.), The EU and Human Rights. Oxford: Oxford University Press, 687ff.

Nowak, Manfred, 2003. International Human Rights Regime. Kulwer Law International.

Office of the High Commissioner for Human Rights et al. 1997. Manual on Human Rights Reporting. Office of the High Commissioner for Human Rights.

Office of the High Commissioner for Human Rights. 1998 (3rd ed.). Basic Human Rights Instruments. Geneva: United Nations Publication.

OSCE. 2000. OSCE Handbook. Vienna.

Ramcharan, Bertrand G. 2002. Human Rights and Human Security. The Hague etc.: Martinus Nijhoff Publishers.

Robertson, Geoffrey. 2002. Crimes Against Humanity. The Struggle for Global Justice. London: Penguin.

Sen, Amartya K. 1999. Culture and Human Rights. Development as Freedom. Oxford: Oxford Uniersity Press.

Sicilanos, Linos-Alexander and Christiane Bourloyannis-Vrailas (eds.). 2001. The Prevention of Human Rights Violations. The Hague: Martinus Nijhoff Publishers.

Smith, Rhona. 2003. Textbook on International Human Rights. Oxford: Oxford University Press.

Steiner, Henry J. and Philip Alston. 2000 (2nd ed.). International Human Rights in Context, Law, Politics, Morals, Text and Materials. New York: Oxford University Press.

Symoniders, Janusz and Vladmit Volodin (eds.). 2001. A Guide to Human Rights, Institutions, Standards, Procedures. Paris: UNESCO.

Symoniders, Janusz and Vladmit Volodin. 1999 (2nd ed.). UNESCO and Human Rights, Standard-Setting Instruments, Major Meetings, Publications, Selection of documents and introduction. Paris: UNESCO.

Symoniders, Janusz (ed.). 2000. Human Rights: Concept and Standards. Ashgate: UNESCO.

Todorovic, Mirjna (ed.). 2003. Culture of Human Right, Belgrade Human Rights Centre.

Umozurike, U. Oji. 1997. The African Charter on Human and People’s Rights. The Hague: Martinus Nijhoff Publishers.

Weston, Burt H. And Stephen P. Marks. 1999. The Future of International Human Rights. New York: Transnational.

Willets, Peter (ed.). 1996. The Conscience of the World, The Influence of Non-Governmental Organizations in the UN System. London: Hurst.

Wilson, Richard A. 1997. Human Rights, Culture and Context, Anthropological Perspectives. London: Pluto Press.

NDALIMI I TORTURËS

DINJITETI NJERËZOR DHE INTEGRITETI PERSONAL

TRAJTIMI ÇNJERËZOR DHE POSHTËRUES

TORTURA

>>Askush nuk bën t’i nënshtrohet torturës apo trajtimeve ose dënimeve të tjera mizore, çnjerëzore dhe poshtëruese.<<

Neni 5, DEKLARATA UNIVERSALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT

TREGIMI ILUSTRUES

Më 25 nëntor të vitit 1991, rreth orës 9:00 të mëngjesit u ndalova nga policia. Në ato momente nuk kishte probleme. . . Më pas u dërgova në stacionin policor në Bobigni. Më dërguan në katin e parë ku filluan të më godasin përafërisht tetë persona. U detyrova të ulem në gjunjë. Një polic më kapi flokët dhe më ngriti lart. Një polic tjetër më godiste vazhdimisht në kokë me një mjet që i ngjate shkopit të bejzbollit. Edhe një tjetër polic vazhdonte të më grushtonte dhe godiste pas shpinës. Marrja në pyetje zgjati përafërsisht një orë . . . Më 26 nëntor, gjatë ditës u mora përsëri në pyetje nga tre ose katër policë,. . . Me atë rast më kapën flokët dhe më goditën me shkop. . . Të gjithë vazhduan të më lëndojnë deri në ora 1:00 të mëngjesit. Më duket së ky keqtrajtim ka filluar diku rreth orës 19:00. Në një moment, ata më detyruan të dalë në një korridor të gjatë ku policët, për të cilët unë mendoj se ishin kujdestarë, më tërhiqnin flokët dhe më detyruan të vrapoj përgjatë korridorit, deri sa të tjerët ishin pozicionuar në anën tjetër dhe më rrëzonin. . . Pas asaj, më dërguan në një zyre ku u kërcënova me djegie nëse nuk do të flisja. Kur refuzova, ata ndezën dy llampa shpërthyese, të cilat ishin të lidhura me dy shishe të vogla të mbushura me gas. Ata më detyruan të ulem në tokë, ku kishin vendosur llampat eksploduese një metër larg këmbëve të mija, nga të cilat më parë m’i kishin zbathur këpucët. Në të njëjtën kohë ata vazhdonin të më godisnin. Pas këtij keqtrajtimi, ata tregonin dhe më spërkatnin me një gjilpërë, duke më kërcënuar se do të më injektonin. Kur pashë atë, unë grisa mëngën e këmishës sime dhe thashë: ‘Vetëm vazhdoni, por nuk guxoni; ashtu edhe si mendova, ata nuk zbatuan kërcënimin e tyre. . . Policët më lanë të qetë për 15 minuta, pastaj njëri prej tyre më tha: ‘Ju arabët kënaqeni duke ju shtypur’. Ata më kapën, më detyruan të zhvishem dhe njëri prej tyre më futi një shkop të vogël dhe të zi në anusin tim.

Vini re. Kur Z.Selmouni kujton atë skenë, ai menjëherë fillon të qajë.

Jam i vetëdijshëm se kjo që ju tregova është shumë serioze, por e gjitha është e vërtetë, unë e kam përjetuar krejt atë keqtrajtim . . .

Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut, pas shqyrtimit të fakteve dhe provave të rastit Selmouni vs France, me 28 korrik 1999, vendosi unanimisht se në këtë rast është shkelur Neni 3 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.

BURIMI:GJYKATA EVROPIANE PËR TË DREJTAT E NJERIUT, RASTI SELMOUNI V. FRANCE, VENDIMI I 28 KORRIKUT 1999, STRAZBURG, FRANCË.

PYETJET PËR DISKUTIM

1. Si do ta kishit karakterizuar atë çka i ka ndodhur Z. Selmouni? Çfarë mendime ka nxitur ky tregim te ju?

2. Çka mendoni se duhet bërë për parandalimin e ngjarjeve të tilla?A jeni të vetëdijshëm për ekzistim e ndonjë mekanizmi të nivelit lokal, regjional ose ndërkombëtar?

3. Si mendoni që shoqëria mund të përkrah dhe ndihmoj viktimat sikurse Z. Salmouni?

4. A do të kishit pasur tjetër qëndrim sikurse të kuptonit se Z.Salmouni ka qenë diler i drogës? Pse?

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. Një Botë e Lirë nga Torura

Imagjinoni trupin tuaj të tërin me dhimbje, si dhe shpirtin tuaj të lënduar e të atrofizuar nga frika. Se e keni humbur lirinë dhe jeni deprivuar nga dinjiteti njerëzor. Se e ndieni dhimbjen, poshtërimin dhe pafuqinë – pra, jeni bërë viktimë e torturës. . .

Format e rënda të keqtrajtimit shpesh lidhen dhe ndodhin në ato shoqëri dhe shtete, ku shkeljet e të drejtve të njeriut janë përditshmëri. Me gjithë mendimin e gjërë se tortura është një fenomen i shoqërive të varfëra dhe “jocivilizuese”, është mjaft befasues fakti se, tortura praktikohet në të 2/3 e vendeve të botës, përfshirë gjithashtu praninë edhe në shtetet e zhvilluara industriale. Edhe pse trotura dhe format e tjera të keqtrajtimit, janë të pranishme në mbarë botën, ajo çka e dallon një vend prej tjetrit, është mënyra dhe shkalla e aplikimit të saj.

Ndalimi i torturës është absolut dhe kjo është theksuar në shumë marrëveshje ndërkombëtare dhe regjionale. Kjo i takon atij grupi të të drejtave të njeriut të cilat konsiderohen si të patjetërsueshme, e që vlejnë në të gjitha rrethanat dhe të cilat nuk lejohet të derogohen nga shteti për çfarëdo arsye. Tortura dhe keqtrajtimi, sipas të drejtës zakonore ndërkombëtare, gjithashtu kosiderohen si të ndaluara. Sidoqoftë, me gjithë këtë ndalim, tortura dhe keqtrajtimi praktikohen edhe sot. Tortura dhe trajtimi çnjerëzor dhe poshtërues, ndodhin shpesh dhe në mënyrë të vazhdueshme, ato ndoshta janë duke ndodhur edhe gjatë këtyre momenteve; ato ju ndodhin njerëzve të deprivuar nga liria, atyre që u takojnë grupeve tjera etnike, sociale dhe kulturore, të rinjve apo të moshuarve, si dhe grave e burrave. Askush nuk është imun ndaj torturës; gjithkush mund të bëhet viktimë e saj. Për një kohë të gjatë, tortura dhe trajtimi çnjerëzor dhe poshtërues janë konsideruar vetëm si karakteristikë e kohëve të luftës dhe skllavërisë, deri sa kur kanë ndodhur gjatë paqes, nuk janë përfillur fare. Në rast se bëhet një ekzaminim më i afërt i rasteve të torturës dhe trajtimit çnjerëzor dhe poshtërues, bëhet e qartë se format më rënda të keqtrajtimit, nuk i takojnë vetëm të kaluarës. Përgjatë viteve me radhë, deri sa njerëzimi ka përparuar dhe është zhvilluar, metodat brutale të kohës së vjetër dhe të mesme të keqtrajtimit, janë zavendësuar me metoda më të sofistikuara, por që gjithashtu janë mizore. Sidoqoftë, efekti dhe rezultati i tyre nuk ka ndryshuar; tortura dhe format tjera të keqtrajtimit, vazhdojnë të jenë kërcënim serioz për sigurinë njerëzore, sikurse edhe për integritetin fizik dhe psikik të qenieve njerëzore, prandaj janë duke vazhduar kërkesat për përpjekje më të organizuar me qëllim të parandalimit të paraqitjes së tyre.

Zhvillimet bashkëkohore, sidomos në fushën e së drejtës ndërkombëtare, sikurse edhe metodat e gjera dhe të shpejta për shpërdarjen e informatave, kanë tërhequr vëmendjen në gjithë botën dhe kanë ngritur vetëdijen për problemin e torturës dhe të formave të tjera të keqtrajtimit serioz. Si zyrat qeveritare, ashtu edhe organizatat joqeveritare kanë filluar të trajtojnë jo vetëm pasojat e shumë formave të keqtrajtimit, por edhe shkaqet e tyre të shfaqjes. Standarde ndërkombëtare plotësisht të qarta për mbrojtje dhe parandalim janë përcaktuar dhe janë pranuar gjerësisht. Për më tepër, një trup i tërë i hetimeve, monitorimeve dhe mbikëqyrjes janë zhvilluar me qëllim të sigurimit të standardeve të parandalimit dhe të drejtës së patjetërsueshme të ndalimit dhe dënimit të torturës dhe formave të tjera të trajtimit mizor, johuman dhe poshtërues.

Ndalimi i torturës dhe siguria njerëzore. Kërcënimi i torturës dhe keqtrajtimit paraqet një kërcënim të drejtpërdrejtë për sigurinë e çdo personi. Kështu që, mbrojtja e jetës njerëzore, sigurimi i integritetit fizik dhe psikologjik për qeniet njerëzore është shndërruar në interes qendror të konceptit të sigurisë njerëzore. Rruajtja e pacenueshmërisë së jetës së çdo qenieje njerëzore është e lidhur ngushtë me ndalimin absolut të torturës dhe çdo forme tjetër të keqtrajtimit. Realizimi i plotë i të drejtës për jetë dhe integritet personal, si dhe ndalimi absolut i torturës dhe formave të tjera të trajtimit mizor, johuman dhe poshtërues paraqet prioritet të çdo kërkese për siguri njerëzore. Pa dyshim, ngritja e vetëdijes njerëzore për të drejtat e njeriut përmes arsimit në të drejtat e njeriut, së bashku me strukturën e përmirësuar ligjore për mbrojtje dhe parandalim të torturës dhe keqtrajtimit, do të bëhen gurthemelet e përmirësimit të sigurisë dhe mirëqenies njerëzore. Statuti i Gjykatës Ndëkombëtare Penale, themelimi i së cilës fuqishëm është avancuar nga Rrjeti i Sigurisë Ndërkombëtare, në mënyrë eksplicite njeh torurën si krim kundër njerëzimit dhe krim të luftës dhe në këtë mënyrë vë një theks të veçantë në mbrojtjen e jetës dhe sigurisë njerëzore.

>>Njeriu që torturon njeriun është aq shpirtlig sa nuk mund të përshkruhet<<

HENRY MILLER

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI I ÇËSHTJES

Ç’ ËSHTË TORTURA?

Të definuarit e fenomenit të torturës dhe keqtrajtimit në mënyrë gjerësisht të pranueshme, ka qenë sfidim për një kohë të gjatë, edhe pse dënimi dhe ndalimi i tyre në përgjithësi kanë qenë të pranuara si norma të së drejtës ndërkombëtare zakonore, që janë aplikuar në të gjitha shtetet. Dispozitat e pranuara ndërkombëtare për ndalim absolut të torturës, të formuluara në një numër të teksteve ligjore ndërkombëtare, nuk kanë qenë një garancion i mjaftueshëm për ndalimin e paraqitjes së torturës. Dukej se gjithmonë ka ekzistuar një shmangie në definim, duke lënë një hapësirë interpretimi autoriteteve shtetërore me qëllim të sigurimit të pranimit të këtyre rregullave ndërkombëtare në parim nga ana e shteteve.

Definicioni ligjor i torturës është përfshirë dhe njohur nga gjitha shtetet nënshkruese të Konventës së OKB-së Kundër Torturës dhe Trajtimit apo Ndëshkimit tjetër Mizor, Çnjerëzor dhe Poshtërues (UNCAT), të vitit 1984 (e cila është miratuar në bazë të Rezolutës 39/46 të Asamblesë së Përgjithshme të 10 Dhjetorit 1984 dhe e hapur për nënshkrim, ratifikim dhe aderim; kurse hyri në fuqi më 26 qershor të vitit 1987). Definicioni torturës në Nenin 1 të Konventës, e përcakton atë si:

“çdo veprim me të cilin personit tjetër i janë shkaktuar me dashje dhimbje ose vuajtje të rënda, fizike dhe mendore, me qëllim për të marrë prej tij ose prej ndonjë personi tjetër informacione ose pohime për ta dënuar veprën të cilën ai ose ndonjë person i tretë e ka kryer ose dyshohet se e ka kryer, apo me qëllim që ai ose ndonjë person i tretë të frikësohet, të detyrohet, ose për çdo arsye tjetër të bazuar në diskriminimin e çfarëdo lloji, kur dhembjet ose vuajtjet e tilla janë shkaktuar nga një person zyrtar ose nga një person i tretë që vepron me titull zyrtar, me nxitjen ose pajtimin e tij. Ky term nuk përfshin vuajtjet ose dhembjet që janë pasojë vetëm e sanksioneve ligjore, që u përkasin ose janë shkaktuar prej tyre.”

Edhe pse ky definicion nuk është gjithëpërfshirës dhe nuk elaboron detajisht shkallët e ndryshme të torturës dhe keqtrajtimit, është me rëndësi të theksohet se ky definicion ligjor merr parasysh edhe dimensionin e tyre psikologjik dhe fizik. Ky definicion, po ashtu përjashton sanksionet ligjore, pra sanksionet e parapara me legjislacion vendor, të cilat në raste të caktuara nxisin pyetje nëse këto sanksione janë në kundërshtim të plotë me frymën e Konventës. Sidoqoftë, ky definicion i shtohet kuptimit të përgjithshëm të theksuar nga Komisioni i OKB-së për të Drejtat e Njeriut, sipas tëcili: “të gjitha format e torturës dhe trajtimit apo ndëshkimit tjetër mizor, johuman dhe pashtërues, [. . .] asnjëherë nuk mund të justifikohen në asnjë rrethanë, çfarëdoqoftë ajo.” Raportuesi Special i OKB-së për torturë, gjithashtu ka thënë se “baza ligjore dhe morale për ndalimin e torturës dhe trajtimit apo ndëshkimit tjetër mizor, çnjerëzor dhe pashtërues është absolute dhe e domosdoshme, dhe se nga kjo nuk mund të hiqet dorë në asnjë situatë, ose t’u nënshtorhen interesave, politikave dhe praktikave të tjera.”

Me rastin e Ditës Ndërkombëtare të OKB-së për Përkrahje të Viktimave të Torturës – 26 qershori, Këshilli Ndërkombëtar për Rehabilitim të Viktimave të Torturës, vlerësoi se “tortura është një ndër gjërat më të tmerrshme që njeriu mund t’i bëjë tjetrit. Qëllimi i torturës është shkaktimi i dhimbjeve sa më të mëdha viktimës dhe duke mos e lënë të vdesë . . .” Shkaktimi i qëllimshëm i dhimbjeve dhe vuajtjeve, qoftë fizike ose psikike, është karakteristikë si për torturë ashtu edhe për trajtim çnjerëzor dhe poshtërues. Në terminologjinë juridike bazë për dallim, edhe pse e vogël mes trajtimit çnjerëzor e poshtërues dhe mes torturës, është natyra e veprimit dhe qëllimi i tij, shkalla e ashpërsisë, si dhe përdorimi i metodave mizore. Me fjalë të tjera, sa më mizor dhe i dhimbshëm të jetë një veprim i qëllimshëm, gjykata ka predispozita ta shqyrtojë atë veprim si rast të torturës.

Sipas UNCAT-it, elementet dalluese të torturës janë:

· Veprimi i qëllimshëm që shkakton vuajtje të rënda fizike dhe psikike;

· Akti i shkaktuar me qëllim të caktuar;

· Nga një zyrtari shtetëror ose person që vepron në cilësi zyrtare.

METODAT E TORTURËS – SI BËHET TORTURA?

Në parim, çdo gjë, duke filluar nga uji, elementet shtëpiake mund të shndërrohen në instrumente të torturës. Sidoqoftë, sot mjetet dhe metodat e torturës kanë përparuar në vend se të stagnojnë; dhe si rezultat kjo ka ndikuar në ngritjen e mizorisë dhe johumanitetit të tyre. Një numër i teknikave të torturës që përdoren shpesh, nuk lënë shenja të dukshme në trup, por gjithsesi kanë ndikim shumë të madh në organet e brendshme, sikurse edhe në integritetin psikik të viktimës. Në përgjithësi, metodat e torturës mund të klasifikohen në dy grupe kryesore: fizike dhe psikike.

Tortura fizike i shkakton viktimës dhimbje të mëdha dhe vuajtje të rënda. Në format më mizore ajo mund te sjell deri te gjymtimi, shëmtimi ose lëndime të përhershme. Metodat më të shpeshta të torturës përfshijnë rrahjen me kërbaç, objekte të metalit, gurë, kabëll, shkop, shqelmim, goditje dhe përplasje për muri. Të ashtuquajturat metoda “falaka” ose “phalange” (rrahja e viktimës në mënyrë të ashpër në shputat e këmbëve të tyre), përdoren shumë, sikurse edhe metoda e elektroshokut, e zhytjes në ujë, lidhjes dhe djegieve me cigare ose ekspozimi i viktimës në temperatura ekstreme të ulëta ose të larta.

Tortura psikike përfshin teknikat e deprivimit dhe rraskapitjes, siç janë, deprivimi nga ushqimi, uji, gjumi, pajisjet higjienike, deprivimi nga format e komunikimit siç janë izolimi ose pamundësia e kontaktimit me të burgosurit e tjerë ose të tjerët jashtë burgut, shtrëngimi ose kërcënimi përmes detyrimit të prezencës gjatë torturës së tjerëve, kërcënimi për ekzekutim, ose simulimi i ekzekutimt, poshtërimi dhe terrorizimi i vazhdueshëm etj. Po ashtu, dhuna seksuale shpesh përdoret sikurse metodë fizike ashtu edhe psikike për paaftësimin e viktimave. Të gjitha metodat e përdorura janë goditje e rëndë për dinjitetin e qenieve njerëzore dhe shkeljen e të dejtave të tyre. Bota e lirë nga tortura nënkupton botën e lirë nga shkaktimi i qëllimshëm i dhimbjes dhe përdorimit të mjeteve mizore nga një person ndaj tjetrit.

Motivet e Torturës – Pse ushtrohet tortura?

Motivet për torturë janë të ndryshme, por kryesisht ato udhëheqen nga paramendimet dhe qëllimet e caktuara. Shpesh, dëshira për të treguar fuqi ose thjesht për ta fshehur ligësinë rezultojnë në torturë dhe forma tjera të keqpërdorimit.

Gjatë epokave të ndryshme të historisë, tortura është përdorur si mjet për të marrë dhe ushtruar pushtetin ndaj kundërshtarëve ose njerëzve të cilët kishin ide përparimtare dhe të cilët paraqitnin kërcënim për autoritetet ose qeveritë e caktuara. Prandaj, tortura kryesisht është përdorur si metodë e shtypjes dhe represionit politik, pastaj dënimit, hakmarrjes si dhe heshtjes së opozitën. Edhe pse pranimet e fajit të bëra nën shtypje ose dhunë fizike janë të dyshimta ose nuk pranohen fare, tradicionalisht tortura është përdorur si mënyrë për marrjen e informatave dhe pranimin e fajit.

Trajtimi mizor dhe poshtërues, po ashtu është përdorur si metodë për kërcënim, frikësim dhe për ushtrim të barbarizmit ndaj njerëzve dhe si mjet për poshtërimin dhe krijmin e ndjenjës të njerëzit për padobishmëri dhe inferioritet nga ana e tyre dhe kështu të shkatërrojë personalitetin e tyre. Të gjitha këto akte të cilat janë të motivuara nga qëllimet e ndryshme kanë ndikim afatgjatë në personalitetin e personave të torturuar. Përmirësimi dhe rehabilimi fizik shpesh marrin vite të shumta, ndërsa pasojat nuk mund të shërohen plotësisht në të gjitha rastet. Për më tepër, te viktimat plagët psikike mbesin të pranishme gjatë tërë jetës së tyre dhe shpesh i pengojnë ata të kenë një jetë të qetë.

Viktimat dhe kryesit e torturës, trajtimi çnjerëzor dhe poshtërues

Çdo kush mund të bëhet viktimë e torturës, sidomos në ato shoqëri ku nuk ekziston tradita e sundimit të ligjit, ose ku ligjet dhe përkushtimet e ndërmarra rrallëherë respektohen ose implementohen. Më së shpeshti keqtrajtimet ndodhin në burgje, stacione të policisë dhe qendra të tjera të burgimit, por gjithashtu nuk janë raste të rralla shfaqja e tyre nëpër shtëpi private, ose institute të specializuara të shëndetësisë për të sëmurët mentalë. Në veçanti, të paraburgosurit dhe kriminelët e dënuar paraqesin një grup të prekshëm nga aktet e keqtrajtimeve, pasiqë ata edhe për nevojat e tyre më primare varen nga autoritetet shtetërore. Këto qendra të burgimit praktikisht janë të mbyllura dhe të burgosurit ndodhen jashtë syrit të shoqërisë, por njëkohësisht ata paraqesin atë grup të njerëzve me të cilët shoqëria nuk identifikohet dhe nuk ndien simpati. Një rrezik i traumatizimit të vazhdueshëm ekziston te minoritetet, qofshin ato etnike, religjioze, sociale, si dhe te refugjatët dhe azilkërkuesit, pasi që shpesh janë subjekte të trajtimeve poshtëruese. Të moshuarit dhe personat me të meta mendore që jetojnë nëpër institucione të specializuara ose spitale, si rezultat i burimeve të pamjaftueshme për sigurimin e standardeve dinjitoze për jetë, kujdes shëndetësor dhe mplakje dnjitoze, shpesh harrohen dhe lihen pasdore dhe mund të bëhen viktima të torturës.

Gjithashtu, edhe fëmijët, gratë, burrat, të rinjtë dhe të moshuarit mund të bëhen viktima të torturës. Askush nuk është i paprekshëm nga format e ndryshme të keqtrajtimeve, madje as vetë kryesit. Më së shpeshti kryesit janë policë, ose ushtarakë që veprojnë në detyrë zyrtare. Ekzistojnë raste të shumta ku kryesit e keqtrajtimeve veprojnë në bazë të urdhërave dhe janë pjesë e grupeve të specializuara për të cilët, ushtrimi i keqtrajtimit është një përditshmëri. Gjithashtu, personeli mjekësor dhe ai i sigurimit nëpër institucionet për njerëz me nevoja speciale mund të bëhen keqtrajtues, qoftë si rezultat i pakujdesisë së tyre, ose si pasojë e mungesës së kontrollit dhe mbikëqyrjes korrekte, si dhe si shkak i mungesës së burimeve dhe trajnimeve adekuate.

3. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Praktikat dhe perceptimet e ndryshme kulturore, pa dyshim se ndikojnë në kuptimin e ndryshëm të dispozitave ligjore dhe standardeve ndërkombëtare, dhe shpesh interpretimi i tyre bëhet nga prizmi i kulturës së caktuar. Për shembull, dënimet fizike, ose shkaktimi i dhimbjes me shkop ose thupër si mjet i zbatimit të dënimit paraqet formë të rëndë të keqtrajtimit. Sidoqoftë, brenda traditës islamike dhe të drejtës së Sheriatit, një dënim i tillë fizik, madje edhe çdo formë tjetër e amputimeve, jo vetëm që janë të pranueshme, por janë të legalizuara nga një numër i gjykatave fetare, të cilat përveç martesës dhe trashëgimisë, rregullojnë edhe sferat e tjera të jetës fizike dhe shpirtërore të myslimanëve. Për shembull, në shtetin Zamafra të Nigerisë, ndëshkimet trupore, amputimet dhe dënimi me vdekje e burgimin, janë dënime të parapara sipas Kodit Penal të Sheriatit të vitit 2000. Në mënyrë të ngjashme, në Arabinë Saudite, Iran, Libi dhe Afganistan, gjykatat fetare, duke u bazuar në parimet e të drejtës së Sheriatit, në vendimet e tyre kanë pikëpamje të ngjashme.

>>Ata gjithmonë luteshin për t’i vrarë. Tortura është më e keqe se vdekja.<<

JOSE BARRERA

Për shembull, Shërbimet e Përgjithshme Izraelite për Siguri, janë kritikuar vazhdimisht për përdorimin e “presionit mesatar fizik” si metodë e marrjes në pyetje, e cila shpesh rezulton në torturë. Miratimi i rekomandimeve të Komisionit Landau të Raportit Hetues në vitin 1987, ka nxitur debate të nxehta, pasi që ka theksuar se përdorimi i “masave mesatare të presionit fizik” gjatë marrjes në pyetje justifikohet nga domosdoshmëria. Sidoqoftë, nuk kanë pasuar kurrfarë sqarimesh për kufizmet e “presionit mesatar fizik” dhe në cilin moment fillon tortura. Vetëm në vitin 1999, Gjykata Supreme e Izraelit në rastin Komiteti Publik kundër Torturës kunër Shtetit të Izraelit, ka vendosur se “presioni mesatar fizik” është ilegal, pasi që ndërhyn në mbrojtjen kushtetutese të dinjitetit individual të njeriut. Megjithatë, Komiteti i OKB-së kundër Torturës, në Konkluzionet dhe Rekomandimët e Komitetit kundër Torturës, Izrael. 23/11/2001 theksoi: “Komiteti vazhdon të mos jetë i bindur dhe përsërit brengosjen për mospërfshirjen e nocionit të torturës në legjislacionin vendor, ashtu sikurse është i diefinuar në Konventë.”

Këta dy shembuj tregojnë se me gjithë faktin që standardet për ndalimin e torturës janë të pranuara në mënyrë universale, intrpretimi dhe implementimi i tyre ndryshon prej një vendi në tjetrin. Megjithatë, mbetet pyetje e hapur nëse dallimet e tilla të ndieshme kulturore e forcojnë ndalimin absolut dhe universal të torturës, ose e kundërshtojnë qëllimin dhe frymën e zakoneve dhe dispozitave dhe normave të kodifikuara ndërkombëtare.

Gjithashtu, mund të ngriten edhe një numër çështjesh të tjera kontraverse dhe argumentesh. Për momentin, në Shtetet e Bashkuara të Amerikës është duke u zhvilluar një debat i nxehtë lidhur me atë nëse terrorizmi dallon nga format e tjera të krimeve dhe shkeljes së të drejtave të njeriut dhe nëse është e domosdoshme futja e standardeve të reja për parandalimin dhe luftimin e tij. Disa shtete si, Irlanda, Turqia dhe SHBA-të kanë miratuar ligjet antiterroriste, në të cilat, në krahasim me prodecurat e rregullta penale janë inkuadruar procedura më të shpejta dhe si rezultat i kësaj janë kufizuar disa të drejta dhe liri të njeriut. Pas 11 shtatorit të vitit 2001, sërish vërehet hapja e debatit të vjetër nëse për qëllim të shpëtimit të jetës së të tjerëve, është i lejuar torturimi i terroristëve. Lidhur me këtë dalin edhe disa pyetje, nëse viktimat kanë të drejtë për mbrojtje më të madhe sesa kriminelët dhe nëse vlera e jetës së një kryesi të krimeve ose terrorizmit është e njëjtë me vlerën e jetës së njerëzve të tjerë.

Nuk ekziston ndonjë përgjigje e drejtë ose e gabuar për zgjidhjen e këtyre kontradiktave të komplikuara dhe dilemave morale, por avokatët ndërkombëtarë vazhdimisht qëndrojnë në pozicionet se dualiteti i standardeve është i papranueshëm dhe se standardet ndërkombëtare ligjore nuk mund të aplikohen në mënyrë selektive. Shumica besojnë se kjo është e vetmja mënyrë për ruajtjen e frymës dhe funksionimit të ligjit ndëkombëtar, si ruajtës i paqes në botë, sigurisë njerëzore dhe mirëkuptimit mes shteteve.

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Që nga viti 1948, janë zhvilluar dhe kanë përparuar dukshëm dispozitat ndërkombëtare për ndalimin e torturës dhe formave të tjera të trajtimit mizor, çnjerëzor dhe poshtërues. Një numër i madh i shteteve kanë nënshkruar, ratifikuar dhe inkorporuar këto përkushtime ligjore ndërkombëtare në ligjet e tyre vendore. Sisteme të fuqishme regjionle dhe inspeksione kombëtare janë zhvilluar për mbrojtje kundër torturës (si për shembull në Evropë), e gjithashtu janë paraqitur edhe mekanizmat vizitues. Në sferën ndërkombëtare, Komiteti i OKB-së kundër Torturës dhe Raportuesi Special i OKB-së për Torturë, së bashku me një numër të madh të OJQ-ve janë duke monitoruar implementimin e komiteteve vendore në ndalimin e torturës dhe të praktikave të tjera të ngjashme me torturën.

Organi monitorues i OKB-së, Komiteti i OKB-së kundër Torturës (UNCAT), i themeluar në pajtim me Nenin 17 të Konventës së OKB-së kundër Torturës, ka filluar punën më 1 janar të vitit 1988. UNCAT-i ekzaminon raportet e shteteve palë të Konventës që paraqiten në çdo periudhë katërvjeçare; dhe mund të bëjë hetime e të kërkojë sqarime ose informata plotësuese lidhur me faktet nga raportet e shteteve. Gjithashtu, një shtet mund të deklarohet për lejimin e Komitetit, të bëjë shqyrtimin e ankesave individuale ose ndërshtetërore dhe t’i ekzaminojë ato, e pastaj t’ua dërgoj shteteve përkatëse mendimet dhe rekomandimet përfundimtare për veprim. Komiteti i OKB-së kundër Torturës bashkëpunon ngushtë me Raportuesin Special të OKB-së për Torturë ( E Dobishme të Dihet), Komitetin Evropian për Parandalimin e Torturës dhe Fondin Vullnetar të OKB-së për Viktima të Torturës. Shënimet e plota mbi veprimtarinë e Komitetit publikohen dhe shpërndahen një herë në vit.

Zhvillimet e Fundit: Zhvillimi më i fundit dhe që del nga Sesioni i 57-të i Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së të vitit 2002 në New York (New York), është miratimi i Protokolit Opcional të Konventës së OKB-së kundër Torturës dhe Formave të tjera të Dënimit Mizor, Çnjerëzor dhe Poshtërues të vitit 1984. Protokoli është disenjuar ashtu që, përmes vendosjes së vizitave të rregullta burgjeve nga organet e specializuara vendore dhe ndërkombëtare, të parandalojë torturën dhe format e tjera të keqtrajtimit. Kështu që, në bazë të Protokolit Opcional, do të themelohet një trup ekspertësh ndërkombëtarë, pra Nënkomiteti i Komitetit të OKB-së kundër Torturës. Protokoli, gjithashtu, obligon shtetet që të themelojnë trupa vizituese vendore. Këto trupa vendore dhe ndërkombëtare do të vizitojnë burgjet rregullisht dhe do të bëjnë rekomandime për pëmirësimin e trajtimit të burgosurve dhe përmirësimin e kushteve për personat e deprivuar nga liria. Fokusimi në të parandaluarit e torturës paraqet një zhvillim të ri brenda sistemit të OKB-së për të drejtat e njeriut, pasi që organet ekzistuese ndërkombëtare mund të veprojnë vetëm atëherë kur ka ndodhur shkelja. Vizita burgjeve është një ndër masat më efektive për parandalimin e torturës dhe përmirësimin e kushteve të burgosjes. Përmes Protokolit Opcional, janë vendosur për herë të parë në kuadër të një instrumenti ndërkombëtar kritere dhe garanci për vizita efektive dhe parandaluese nga organet e themeluara vendore të ekspertëve.

Për këtë arsye, ky protokol konsierohet si hap i vërtetë drejt forcimit të mekanizmave vendore dhe ndërkombëtare kundër torturës dhe keqtrajtimeve çnjerëzore e poshtëruese. Sidoqoftë, edhe pse masat siguruese për parandalim e torturës janë të mjaftueshme, ato nuk implementohen plotësisht në nivele vendore. Çrrënjosja e plotë e torturës mund të bëhet realitet vetëm atëherë kur standardet e pranuara ndërkombëtare, gjejnë vend në sistemet e pavarura implementuese dhe monitoruese, si në nivel vendor dhe lokal të të gjitha vendeve anëtare të OKB-së. Për më tepër, ofrimi i rehabilitimit, ndihmës ligjore, kompensimit, si dhe asistimit ndaj viktimave të torturës dhe trajtimit çnjerëzor e poshtërues për reintegrimit në jetë shoqërore, janë kërkesa esenciale për rend të drejtë dhe të barabartë kombëtar.

>>Hapni gazetën tuaj në cilëndo ditë të javës dhe aty çdo herë do të gjeni raporte të cilat tregojnë se në një vend të botës, dikush është torturuar, burgosur ose ekzekutuar për shkak të mendimeve ose besimeve të tij fetare, të cilat ishin të papranueshme për qeverinë e tij . . . Lexuesi i gazetës ndien neveri për shkak të pamundësisë për të vepruar. Por, nëse këto ndenja të neverisë mund të bashkohen në veprim të përbashkët, atëherë mund të bëhet diçka efektive.<<

PETER BENENSON, THEMELUES I “AMNESTY INTERNATIONAL”

Mund të shihet se janë tri mënyra kryesore për parandalimin efektiv të torturës:

1. Krijimi i një kornize ligjore efektive dhe sigurimi i implementimit të saj, si dhe aplikimi i masave të duhura mbrojtëse për parandalimin e torturës – për shembull sigurimi i garancive fundamentale në burg (e drejta për avokat, mjek, gjyqtar etj) dhe ndalimi i burgimit kur nuk ofrohet mundësia e komunikimit.

2. Krijimi i mekanizmave kontrollues, e në veçanti mekanizmave vendor për vizita të rregullta burgjeve, si dhe ofrimi i mundëssë për organizatat civile të monitorojnë dhe raportojnë pavarësisht.

3. Trajnimi i vazhdueshëm për policë, gardianë të burgjeve, avokatë, gjyqtarë, mjekë etj.

Çdokush, përmes veprimeve konkrete, fushatës, lobimit për ratifikim të instrumenteve ndërkombëtare dhe implementim të tyre në nivel vendor, ose përmes shkrimit të letrave dhe kërkesave, mund të marrë pjesë në aktivitete e parandalimit të torturës. Të gjithë ne, të involuar në punë ose vullnetarisht në OJQ, mund të kontribuojmë për ngritjen e vetëdijes dhe shtimin e aktiviteteve edukuese nëpër shtëpi, bashki ose regjione. Dhe, së fundi, por jo edhe më pak e rëndësishme, ne mund t’i ndihmojmë viktimat e torturës, duke i informuar ata si mund të adresohet rasti i tyre, ose mund t’i përkrahim duke i ndihmuar për raportimin e rasteve të tyre, si dhe duke ndërmarrë hapa ligjor kundër kryesve.

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Në ambientet e ngrohta, ku jeta edhe pse në dukje të parë është e vështirë, por disi prapë e mundur, është vërtetë veshtirë të paramendohet se miliona njerëz për çdo vit, për shkak të asaj se kush janë, çka kanë bërë ose në çka besojnë, bëhen viktima të trajtimeve mizore, çnjerëzore dhe poshtëruese. Sot, ekziston një numër i madh aktivitetesh në mbarë botën për edukimin e të tjerëve dhe ofrimin e asistencës ligjore dhe rehabilitimit fizik e psikik viktimave të torturës, si masë e parandalimit të trajtimeve çnjerëzore, të cilat i takojnë rrjetit të ngushtë të iniciativës për mobilizim të shoqërisë kundër praktikave të torturës në ato vende ku kjo ndodh rregullisht.

Shumica e praktikave rrjedhin nga masat e gjera të popullit dhe nga paditë e ngritura; tjerat përpiqen të ndërtojnë kapacitetet lokale dhe ngrisin njohurinë e komunitetit, si masë e sigurimit dhe parandalimit Dhe së fundi por jo edhe më pak e rëndësishme, gjithashtu ngritja e kapaciteve institucionale dhe përmirësimi i legjislacionit, kanë një rol të rëndësishëm në këtë proces. Të gjitha këto veprime janë të pandashme dhe të ndërlidhura mes vete, si dhe për të gjitha këto iniciativat ndërmerren njësoj.

Si praktika të mira të parandalimit të torturës dhe keqtrajtimit, mund të jenë:

· Fushatat, lobimet, ngritja e vetëdijes dhe aktivitet arsimuese në nivel lokal ndër masa të gjera dhe përmes veprimeve gjyqësore.

· Ngritja e kapaciteteve dhe institucioneve, ndikimi në strukturat dhe institucionet ekzistuese, reformimi i tyre ose ndërtimi i institucioneve të reja me kapacitet për trajtimin e problemeve.

Aktivitetet e Organizatave Ndërkombëtare

Raportuesi Special për Torturë – Qëllimet, Mandati dhe Aktivitetet

Komisioni i OKB-së për të Drejtat e Njeriut me Rezoluën 1985/33, vendosi për emërimin e një raportuesi special për ekzaminimin e çështjeve relevante për torturën, të kërkojë dhe të pranojë informata të besueshme dhe sigurta për ato çështje, si dhe t’ju përgjigjet në mënyrë efektive atyre informatave. Raportuesi Special, për çdo vit i paraqet Komisionit raport të hollësishëm mbi aktivitetet e tij/e saj, në të cilin rishikon shfaqjen dhe shtrirjen e torturës dhe bënë rekomandime për të ndihmuar qeveritë në eliminimin e torturës. Mandati i Raportuesit Special përfshin të gjitha shtetet, pa marrë parasysh nëse shteti ka ratifikuar Konventën Kundër Torturës dhe Trajtimit apo Ndëshkimit tjetër Mizor, Çnjerëzor dhe Poshtërues.

Mandati i Raportuesit Special, përfshin tri aktivitete kryesore: përcjelljen e komunikatave që përmbajnë kërkesa urgjente dhe letra pretenduese (rastet e pretenduara të torturës) ndaj qeverive; zhvillimin e misioneve hulumtuese (vizita nëpër shtete) atje ku informatat tregojnë se tortura është e pranishme jo vetëm në incidente sporadike dhe spontane; dhe paraqitjen e raporteve vjetore për veprimtarinë, mandatin dhe metodat e punës së Raportuesit Special, Komisionit për të Drejtat e Njeriut dhe Asamblesë së Përgjithshme.

Për dallim nga organet monitoruese të themluara në bazë të traktateve ndërkombëtare, Raportuesi Special nuk kërkon shfrytëzimin e të gjitha e mjeteve vendore për të vepruar në rastet individuale që ndërlidhin rrezikun e torturës (pra, “këkesat urgjente”) ose në rastet e pretenduara të torturës (“pretendimet”).

Për t’i dorëzuar informata Raportuesit Special, mund të shkruani në këtë adresë:

Special Rapporteur in Torture

Office on High Commissioner for Human Rights

8-14 Avenue de la Paix

1211 Geneva 10, Switzerland

Burimi

FACT SHEET NO. 4 “COMBATING TORTURE” OF THE HUMAN RIGHTS FACT SHEET SERIES OF THE OFFICE OF THE UNITED NATIONS HIGH COMMISSIONER FOR HUMAN RIGHTS, 2002

KOMITETI EVROPIAN PËR PARANDALIMIN E TORTURËS DHE DËNIMIT APO TRAJTIMIT ÇNJERËZOR DHE POSHTËRUES (CPT)

Themelimi

CPT është themelur në bazë të Konventës Evropiane për Parandalimin e Torturës dhe Dënimit a Trajtimit Çnjerëzor dhe Poshtërues, të miratuar në vitin 1987. Ka filluar punën po atë vit kur Konventa ka hyrë në fuqi, pra në vitin 1989.

Anëtarët

Anëtarë janë të gjitha shtetet anëtare të Këshillit të Evropës. Që nga marsi i vitit 2002, në bazë të ftesës së Komitetit të Ministrave, është mundësuar aderimi për shtetet joanëtare të Këshillit të Evropës. Komiteti përbëhet nga mjekë, avokatë dhe ekspertë të çështjeve policore, burgjeve dhe drejtave të njeriut. Numri i anëtarëve është i njëjtë me numrin e shteteve anëtare të Konventës. Që nga marsi i vitit 2000, Silvia Casale, kriminologe britaneze, është presidente e komitetit.

Mandati

Komiteti bën mbikëqyrjen e trajtimit të njerëzve të deprivuar nga liria. Komiteti ekzaminon stacionet policore, spitalet e psikiatrisë dhe vendet e tjera ku mbahen të burgosurit, siç mund të jenë, vendqëndrimet e azilkërkuesve që ndodhen në vendet tranzite dhe aeroportet ndërkombëtare. Anëtarët e Komitetit kanë të drejtë të bisedojnë privatisht me të burgosurit.

Metodat e Punës

Komiteti u bën vizita periodike të gjitha shteteve anëtare dhe, gjithashtu, në rast nevoje, bënë edhe vizita ad hoc. Konkluzionet e Komitetit për qeverinë e caktuar përfshihen në një raport konfidencial, i cili gjithashtu përmban edhe rekomandime. Konfidencialiteti i raporteve është një bazë e rëndësishme për besueshmëri ndaj Komitetit dhe si rezultat dialogu i përhershëm dhe konstruktiv i CPT-së me qeveritë, ka avancuar pozitën ndërkombëtare të saj. Raportet së bashku me komentet e paraqitura nga shtetet konkrete, mund të publikohen me pajtimin paraprak të shteteve.

Sanksionet e Mundshme

Nëse qeveritë e caktuara në bazë të rekomandimeve të Komitetit, refuzojnë të bashkëpunojnë ose përmirësojnë situatën, CPT-ja duke lëshuar deklarata publike, mund të ushtrojë presion politik mbi ato qeveri. Deri më tani, Komitetit ka përdorur këtë mundësi tri herë: kundër Turqisë në vitet 1992 dhe 1996 dhe kundër Republikës Çeke dhe Federatës Ruse në vitin 2001.

Vizitat dhe Raportet e CPT-së

Që nga 7 prilli i vitit 2003, CPT-ja ka bërë 152 vizita (100 vizita periodike + 52 vizita ad hoc), si dhe ka publikuar 115 raporte.

BURIMI:

HTTP://WWW.CPT.COE.INT/EN/ABOUT.HTM

. . . Sepse jam katërmbëdhjetë vjeç

Është vështirë për mua të shkruaj për torturën, pasi që tani jam vetëm katërmbëdhjetë vjeç. Unë nuk dua të mendoj për atë, pasi që tani jam vetëm katërmbëdhjetë vjeç. Por, unë duhet të mendoj për këtë, pasi që qyteti im dhe njerëzit e mi janë torturuar. Për këtë arsye ne edhe jemi bërë të njohur në gjithë botën. Qyteti im është torturuar por nuk ka vdekur. Ata u munduan ta vrasin Danubin dhe Vukën, por nuk patën sukses. Si kanë mundur t’i vrasin zemrat e qytetit tim? Dy lumenj si dy vëllezër: njëri i vjetër, tjetri i ri. Ata lumenj janë torturuar me bomba dhe plumba. Por, ata ende rrjedhin dhe zemrat e tyre rrahin ende. Ata tentuan t’i vrisnin drunjtë dhe barin, por nuk kanë mundur. Si kanë mundur t’i vrasin mushkëritë e qytetit tim? I kanë torturuar ato me zjarr dhe tym të zi, por ato marrin frymë ende. Unë, pas gjithë këtyre viteve, jam kthyer në Vukovar. Unë edhe më tutje shoh rrugë, shtëpi, shkolla dhe kisha të torturuara . . . Unë ndiej lirinë dhe paqen, por thellë në zemrën time, unë nuk mund të fal, pasi që jam vetëm katërmbëdhjetë vjeç.

Eseu është shkruar nga një fëmijë i Vukovarit dhe me 26 qershor 2001, është prezantuar në Qendrën për Shëndet Mental dhe të Drejta të Njeriut, në Zagreb të Kroacisë.

Aktivitetet e Organizatave Joqeveritare (OJQ-të)

Në vitin 1997, OKB-ja e caktoi 26 qershorin, si Ditë Ndërkombëtare për Përkrahjen e Viktimave të Torturës. Që atëherë, rrjete të ndryshme ndërkombëtare nga e gjithë bota, siç janë, CINAT-i dhe Koalicioni Ndërkombëtar i Organizatave Joqeveritare kundër Torturës, vazhdimisht kanë bërë fushatë për zhdukjen e plotë të torturës. Në këto ngjarje marrin pjesë shumë individë dhe persona të njohur.

Aktivitetet e Amnesty International (AI), për qasjen e gjerë si ndaj masës së popullit, institucioneve, ashtu edhe ndaj përpjekjeve për ndërtimin e kapaciteteve, janë bërë shembull në mbarë botën. Inspirim për krijimin e Amnesty Internaitonal ka qenë artikulli i avokati britanez Peter Benenson, „Të Burgosurit e Harruar”, botuar më 28 maj 1961 në në gazetën The Observer. Sot, Amnesty International, me Sekretariatin Ndërkombëtar të vendosur në Londër, ka më shumë se një milion anëtarë nga e mbarë bota, dhe parashkrues e donatorë të rregullt nga më se 140 shtete. Lëvizja e AI përbëhet nga më shumë se 7800 grupe, lokale, rinore, të ekpertëve dhe profesionistëve në më shumë se 100 shtete dhe territore. Amnesty International është një lëvizje demokratike, e vetëqeverisur nga Komitetit Ekzekutiv Ndërkombëtar (IEC), i cili përbëhet nga nëntë anëtarë, që zgjidhen çdo dy vjet nga Këshilli Ndërkombëtar, i cili i përfaqëson degët e AI.

Puna vjetore e AI përfshin aktivitet specifike që kanë të bëjnë me të drejtat e njeriut, siç janë fushatat, raportimi për të drejtat e njeriut dhe lobimi me qeveri të shumta. Në vitin 2001, AI filloi fushatën e quajtur “Bëje një hap për ta zhdukur torturën”, kundër torturës dhe keqtrajtimit të grave, fëmijëve, minoriteteve etnike, lezbikeve, homoseksualëve dhe transvestitëve. Deri në fund të atij viti, në faqen e internetit kundër torturës, www.Stoptorture.org, janë regjistruar më shumë se 35.000 njerëz nga 188 shtete, me qëllim që në rastet urgjente të veprojnë, duke bërë apele përmes e-mailave.

Në tetor të vitit 2000, AI miratoi Programin 12 pikësh për Parandalim e Torturës, i cili u bë platformë e veprimtarisë ndërkombëtare për ndalimin e torturës dhe forcimin e mekanizmave mbrojtëse, kundër paraqitjes dhe institucionalizimit të torturës.

PROGRAMI 12 PIKËSH PËR PARANDALIM TË TORTURËS

Amnesty International thërret të gjitha qeveritë të implementojnë Programit 12 pikësh për Parandalimin e Torturës.

1. Dënimi zyrtar i torturës. Autoritetet e larta të të gjitha shteteve, duhet të demonstrojnë kundërshtimin e tyre të fuqishëm ndaj aplikimit të torturës. Ata duhet t’ua bëjnë të qartë të gjithëve që tortura nuk do të tolerohet në asnjë rrethanë.

2. Kufizimi i burgimit të izoluar (burgimi pa mundësi komunikimi). Tortura shpesh ndodh ndaj atyre personave që mbahen të izoluar dhe nuk kanë mundësi për t’i kontaktuar njerëzit jashtë burgut që të dijnë se çka po u ndodh atyre. Qeveritë duhet të parashikojnë masa siguruese që të mos lejojnë që rastet e arrestimeve të izoluara të shndërrohen në tortura. Për të gjithë të arrestuarit, është thelbësore që brenda kohës sa më të shkurtër të dërgohen para autoriteteve gjyqësore dhe që avokatët, mjekët dhe familjarët e tyre të kenë mundësi t’i vizitojnë ata rregullisht.

3. Të mos ketë arrestime të fshehta

Në disa shtete tortura ndodhin nëpër qendra të fshehta, pasi që viktimat fillimisht “zhduken”. Qeveritë duhet të marrin masa për të siguruar mbajtjen e gjithë të arrestuarve në vende publike dhe që vendndodhjen e tyre t’ua bëjnë të njohur të afërmve dhe avokatëve të tyre.

4. Masat mbrojtëse gjatë marrjes në pyetje dhe gjatë paraburgimit. Qeveritë duhet të mbikëqyrin rregullisht procedurat e marrjes në pyetje dhe ato të paraburgimit. Të gjithë të arrestuarit, duhet të informohen menjëherë për të drejtat e tyre, duke përfshirë këtu edhe të drejtën për t’u ankuar për trajtimin e tyre. Rregullisht duhet t’u bëhen vizita të pavarura burgjeve, me qëllim të kontrollimit të kushteve të burgut. Një masë e rëndësishme kundër torturës, do të ishte ndarja e përgjegjësive mes autoriteteve për marrjen në pyetje nga autoriteteve për arrestimin.

5. Hetimi i pavarur ndaj raportimeve të torturës. Qeveritë duhet të sigurojnë hetim të paanshëm dhe efektiv ndaj të gjitha ankesave dhe raportimeve për torturë. Ndërsa, metodat dhe përfundimet e hetimeve duhet të bëhen publike. Ankuesit dhe dëshmitarët duhet të mbrohen nga kërcënimi.

6. Mospërdorimi i deklaratave të nxjerra përmes torturimit. Qeveritë duhet të sigurojnë që deklaratat, pranimet dhe provat tjera të nxjerra përmes torturimit të mos futen në procedura ligjore.

7. Nalimi i torturës me ligj. Qeveritë duhet të sigurojnë që në bazë të ligjit penal vendor, aktet e torturës t’i konsiderojnë vepra penale. Në pajtim më të drejtën ndërkombëtare, ndalimi i torturës nuk duhet të suprimohet në asnjë rrethanë, përfshirë këtu edhe gjendjen e luftës, ose ndonjë situatë tjetër të jashtëzakonshme.

8. Ndjekja e torturuesve të mundshëm. Të gjithë përgjegjësit për torturë duhet të sillen para drejtësisë. Ky parim duhet të aplikohet kudo që tortura të ketë ndodhur, dhe pa marrë parasysh kombësinë e kryesit apo të viktimës. Nuk duhet të ekzistojë ndonjë “vend i sigurt” për torturuesit.

9. Procedurat e trajnimit. Gjatë trajnimit të zyrtarëve që kanë të bëjnë me trajtim të të burgosurve apo marrje në pyetje, duhet t’u bëhet e ditur se tortura është vepër penale e dënueshme me ligj. Atyre duhet t’u tregohet se janë të obliguar që të mos zbatojnë asnjë urdhër për torturim.

10. Kompensimi dhe rehabilitimi. Viktimave të torturës dhe të afërmëve të tyre familjarë duhet t’u mundësohet realizimi i kompensimit material. Viktimave duhet t’u ofrohet një përkujdesje e nevojshme mjekësore dhe rehabilitim adekuat.

11. Përgjigja nga bashkësia ndërkombëtare. Qeveritë duhet t’i përdorin të gjitha mundësitë për të ndërmjetësuar me qeveritë e akuzuara për torturë. Duhet të themelohen dhe të përdoren mekanizma ndërqeveritare, me qëllim të hetimit urgjent të raporteve për torturë dhe të ndërmarjes së hapave efektivë kundër saj. Qeveritë duhet të sigurojnë që transferet dhe trajnimet ushtarake, policore ose të sigurimit të mos ndihmojnë ushtrimin e torturës.

12. Ratifikimi i instrumenteve ndërkombëtare. Të gjitha qeveritë duhet t’i ratifikojnë instrumentet ndërkombëtare që përmbajnë garanci dhe masa kundër torturës, duke përfshirë Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike dhe Protokolin Opcional të tij, i cili mundëson parashtrimin e ankesave individuale.

Kodi i Etikës: Shoqata Botërore e Mjekësisë (WMA), në vitin 1975 në Tokio, miratoi një Deklaratë Udhëzuese për Mjekët lidhur me Torturën dhe Trajtimet a Dënimet tjera Mizore, Çnjerëzore dhe Poshtëruese në relacion me Paraburgimin dhe Burgimin. WMA-ja, në mënyrë të qartë ka potencuar pozicionin e profesionit mjekësor kundër torturës dhe keqtrajtimit, duke theksuar: “mjeku nuk do të përkrahë, lejojë ose ushtrojë në praktikë torturën dhe procedurat e tjera të trajtimit dhe dënimit mizor, çnjerëzor dhe poshtërues, pa marrë parasysh se për çfarë vepre dyshohet, akuzohet ose fajësohet viktima e atyre procedurave dhe pa marë parasysh besimet dhe motivet e viktimës në asnjë rrethanë, duke përfshirë edhe konfliketet e armatosura dhe luftën civile.” Një numër i shoqatave nacionale kanë hartuar kodet e tyre të etikës, kundër përfshirjes së mjekëve në torturë dhe keqtrajtime.

BURIMI: THE WORLD MEDICAL ASSOCIATION ONLINE – HTTP://WWW.WMA.NET

2. TRENDET

· Gjatë 20 viteve të fundit, është rritur në mënyrë drastike tregtia me mjete të kryerjes së torturës, siç janë prangat, shufrat e hekurit, kamxhikët dhe instrumentet e elektroshokut. Në bazë të raportit të Amnesty International, “Ndalimi i Tregtisë për Torturë” të vitit 2001, numri i shteteve të njohura për prodhim ose furnizim me mjete të elektroshokut është rritur nga 30, sa ishte gjatë vitieve të 1980-ta, në më shumë se 130 në vitin 2000.

· Momentalisht, pothuajse në gjitha pjesët e botës, numri i personave të burgosur po rritet vazhdimisht. Gjithashtu, në mënyrë drastike dhe paralelisht po rritet edhe numri i grave dhe fëmijëve të burgosur. Sipas raportit të fundit të Mbretërisë së Bashkuar mbi numrin e të burgosurve në botë, gjatë 10 vitet të fundit, në 200 shtete dhe territore të pavarura, është shënuar një rritje e të burgosurve prej 69%. Kjo rritje përcakton obligim mbi personelin dhe menaxhuesit e burgjeve për trajnime të mëtejshme dhe rritje të mjeteve, si dhe vetëdijes për të drejtat e njeriut.

3. KRONOLOGJIA

Ndalimi i Torturës dhe Trajtimeve a Dënimeve tjera Mizore, Çnjerëzore dhe Poshtëruese – Fazat e Ndërtimit

1948: Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut

1949: Katër Konventat e Gjenevës

1957: Rregullat Minimale Standarde të OKB-së për Trajtimin e të Burgosurve

1966: Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike

1979: Kodi i Sjelljes për Zyrtarët e Zbatimit të Ligjit

1982: Parimet mbi Etikat Medicinale Relevante për Rolin e Personelit Shëndetësor, veçanërisht Mjekut në Mbrojtjen e të Burgosurve dhe të Paraburgosurve kundër Torturës dhe Trajtimit apo Dënimit tjetër Mizor, Çnjerëzor dhe Poshtërues

1984: Konventa e OKB-së kundër Torturës dhe Trajtimit apo Dënimit tjetër Mizor, Çnjerëzor dhe Poshtërues

1990: Rregullat e OKB-së për Mbrojtjen e të Miturve të Deprivuar nga Liria

1998: Statuti i Gjykatës Ndërkombëtare Penale

2002: Protokoli Opcional i OKB-së për Konventën Kundër Torturës dhe Trajtimit apo Dënimit tjetër Mizor, Çnjerëzor dhe Poshtërues, (ende nuk ka hyrë në fuqi)

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

AKTIVITETI 1: TORTURIMI I TERRORISTËVE

PJESA I: HYRJE

Terrorizmi dhe torturimi i terroristëve dhe kryesve të krimeve, kanë nxitur debat të nxehtë, sidomos pas sulmeve të 11 shtatorit të vitit 2001. Shumë njerëz kanë shprehur mendimet e ndryshme dhe brengat e tyre lidhur me këtë çështje. Përmes një propozimi për diskutim, do të mund të tentohej të bëhej identifikimi i argumenteve për dhe kundër pyetjeve të parashtruara, analiza e tyre në kuadër të kornizës së parimeve të të drejtave të njeriut, si dhe diskutime të tjera për çështje të ngjashme.

Forma e aktivitetit: diskutim

Pyetja që duhet diskutuar: a është e pranueshme të torturohen kryesit e krimeve ose terroristët, për t’i shpëtuar njerëzit e tjerë?

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR DISKUTIMIN

Qëllimet dhe Synimet:

· Formimi i opinionit, shkëmbimi i opinionit dhe mbrojtja.

· Fitimi i njohurive dhe ngritja e vetëdijes për mënyrën e trajtimit të çështjeve të lidhura me torturë brenda një shoqëri demokratike.

· Demonstrimi i faktit se të drejtat e njeriut, normat dhe sundimi i ligjit, mund të jenë kornizë ndihmëse për kuptimin e problemeve të komplikuara.

Grupi i synaur: të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 10 – 12

Kohëzgjatja: 90 minuta

Përgatitja:

· Mblidh punime të shkoqitura nga gazetat, artikuj dhe fotografi më të reja të botuara në gazeta ndërkombëtare, si dhe përgatit përmbledhjen e standardeve ndërkombëtare dhe regjionale për ndalimin e torturës.

· Kërko nga pjesëmarrësit që të sjellin me vete ndonjë send që ka të bëjë me temën.

Materiali: kartolina me ngjyrë, kopje të materialeve të përgatitura, tabelë ose letër dhe marker.

Aftësitë e përfshira:

· shprehja e aftësive për argumentim dhe aftësive për kritikë

· aftësi komunikative

· aftësi për menaxhim të konflikteve

Rregullat e diskutimit: para se të fillojë diskutimi, kërko nga pjesëmarrësit që t’i caktojnë vetë rregullat e tyre dhe kujdesu që i gjithë grupi të pajtohet dhe t’i pranojë rregullat e propozuara. Vendosi rregullat në një vend që duken dhe konsultoni ato vetëm në rast se paraqitet ndonjë problem. Moderatori duhet të kujdeset që në listën e përpiluar nga pjesëmarrësit, gjithsesi të përfshihen dy rregulla:

1. Vetëm një person mund të flasë në të njëjtën kohë.

2. Grupi duhet të caktojë një shenjë, me ndihmën e së cilës do të shprehet mospajtimi ose pakënaqësia në formë respektive.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR DISKUTIMIN

Prezentimi i temës: Si hyrje në temë, së pari e prezantoni shkurtimisht artikullin e ndarë nga gazeta, si dhe deklaratat kontradiktore të zyrtarëve publikë lidhur me terrorizmin dhe ndalimin e torturës etj. Ndani grupin në dysh dhe kujdesuni që grupet të shqyrtojnë dhe zhvillojnë argumente për ose kundër, ndaj parimeve universale për të dretat e njeriut, qëndrimeve morale, etike etj.

Procesi i diskutimit: Procesi i diskutimit duhet të udhëhiqet me respekt dhe kujdes. Asnjërit pjesëmarrës nuk bën t’i krijohet përshtypja se argumenti ose qëndrimi i tij/saj është i padrejtë dhe i pakuptimtë. Kërkoni nga pjesëmarrësit që sendet të cilat kanë të bëjnë me temën e që i kanë sjellë me vete, t’i rendisin në dhomë. Caktoni një kohë (45 minuta) për punën e grupeve të vogla, me qëllim që ata t’i formulojnë argumentet e tyre. Filloni diskutimin, duke kërkuar nga secili grup t’i prezantojë argumentet e veta dhe i shënoni ato në anën e majtë (kundër), ose të djathtë (për) të dhomës. Pyet nëse të gjithë pajtohen me pozitën e argumenteve dhe mundohu të nxitësh diskutim për qasjet e ndryshme, kuptimet dhe arsyet e pozicionimit të tyre.

Vlerësimi: Pasi të ketë përfunduar diskutimi, ua shpërndani të gjithë pjesëmarrësve kartolinat me ngjyrë të kuqe ose të gjelbër dhe kërkoni nga ata që t’i shënojnë mendimet e tyre pozitive dhe negative për përmbajtjen dhe organizimin e diskutimit. Dhe, për fund, lexoni kartolinat më zë dhe lejoni kohë për shprehjen e mendimeve. Si alternativë, pjesëmarrësit mund t’i vënë kartolinat në mur ose në tabelë.

Këshilla metodologjike:

· Gjithmonë parashikoje një pauzë pesëminutëshe dhe në rast nevoje, nëse debati nxehet dhe paraqitet rreziku për të dalë jashtë kontrollit, përdore atë si opicion (për t’i qetësuar)

· Kur shkaktohet konfuzion ose hidhërim, lejo kohë për mendim në heshtje

· Mundohu t’i përmbledhësh, sqarosh dhe qetësosh argumentet, duke mos u pozicionuar hapur për asnjërën anë.

Sygjerime për ndryshim: Nëse doni t’i jepni një strukturë përmbajtjes së diskutimit, atëherë pjesëmarrësve mund t’ua shpërndani një material të quajtur:

Shkalla e Torturimit.

· Dikush ka vënë një bombë dhe e pranon këtë. Ne duhet ta torturojmë për të shpëtuar jetët e të tjerëve.

· Dikush është i dyshuar për vënien e një bombe. Ne duhet ta torturojmë për të zbuluar më shumë.

· Dikush është i afërt me një person që dyshohet se ka vënë një bombë. Ne duhet ta torturojmë mikun/ të afërmin e tij, për të zbuluar planet e të dyshimtit.

· Dikush e raporton një person, sepse ai person ka bindje të njëjta politike me sulmuesin. Ne duhet ta torturojmë atë person, për të zbuluar se kush janë përkrahësit e tij.

· Dikush ka refuzuar t’i tregojë policisë se ku ndodhet i dyshuari. Ky person duhet të torturohet, në mënyrë që të tjerët të mos guxojnë të veprojnë ashtu.

Nëse përdoret ky material, atëherë së pari duhet pyetur se ku dhe në cilin moment duhet të tërhiqet vija në këto raste dhe se a mund të justifikohet tortura në ndonjë rast?

BURIMI: NANCY FLOWERS ET AL. 2000. THE HUMAN RIGHTS EDUCATION HANDBOOK. EFFECTIVE PRACTICES FOR LEARNING, ACTION AND CHANGE. MINNESOTA: HUMAN RIGHTS RESOURCE CENTER OF THE UNIVERSITY OF MINNESOTA.

PJESA IV: VAZHDIMI

Të drejtat e ngjashme / fushat tjera të hulumtimit: e drejta në jetë, dënimi me vdekje, siguria njerëzore.

AKTIVITETI II: FUSHATA KUNDËR TORTURËS.

PJESA I: HYRJE

Parandalimi i torturës dhe formave të tjera të dënimit apo trajtimit tjetër mizor, çnjerëzor dhe poshtërues, ngritja e vetëdijes mbi torturën, ndryshimi i praktikave të ngjashme dhe përmirësimi i legjislacioneve vendore në botë, kërkojnë shumë njohuri, kreativitet dhe kuptim. Ky aktivitet do t’i inkurajojë pjesëmarrësit, që përmes ndërtimit të aftësive bindëse dhe përmes zhvillimit të fushatave t’i shndërrojnë njohuritë e tyre në vepra.

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHE PËR AKTIVITETIN

Qëllimet dhe Synimet:

· ngritja e vetëdijes

· zhvillimi i aftësive për qasje kreative dhe inovative ndaj problemve komplekse

· zbulimi i zgjidhjeve të aplikueshme nga jeta e përditshme, si dhe taktikat dhe metodat e parandalimit të torturës

Grupi i synuar: të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 10 deri 20 persona të ndarë në 4 ose 5 grupe

Kohëzgjatja: 150 minuta

Përgatitja:

· Mblidh shembujt nga aktivitetet lokale, rgjionale ose ndërkombëtare për parandalimin e torturës

· Paraqit dhe sqaro elementet e një fushate potenciale

· Mblidh dhe përgatit kopje të standardeve regjionale dhe ndërkombëtare për ndalim e torturës

Materiali: kartolina me ngjyrë, kopje të materialeve të përgatitura, tabelë ose letër, marker, tregime dhe fotografi tronditëse të viktimave të torturës, etj.

Aftësitë e përfshira:

· mendim kritik

· aftësi bindëse dhe për zhvillim të fushatës

· aftësi për menaxhim të konfliktit

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR AKTIVITETIN

Prezantimi i temës: Për fillim, pyeti të gjithë pjesëmarrësit që të shkëmbejnë sa më shumë mendime lidhur me komponentet e torturës. Shëno të gjitha mendimet në tabelë ose në letër. A ekzistojnë shumë? Sa ju kujtohen juve?

Procesi i aktivitetit:

Përdor metodën e marrjes së ideve të shpejta, për të definuar karakteristikat e mjediseve torturuese dhe të mjediseve të lira nga tortura (me grupet të cilat janë më pak të avancuara, moderatori duhet paraprakisht t’i përgatisë vetë definicionet). Pastaj, e ndan dhomën në dy këndet e kundërta, ku njëri kënd do të jetë si mjedis i lirë nga tortura dhe tjetri si mjedis torturues. Fillimisht, të dyja këndet mund të dekorohen me posterë dhe materiale relevante nga gazetat, fotografi etj.

Ndaje grupin në grupe më të vogla (4-5 veta maksimalisht) dhe zgjidh nga një përfaqësues për secilin grup. Qëllimi i lojës është që mjedisi torturues, përmes një fushate për ngritjen e vetëdijes kundër torturës, posterëve, demonstratave, emisioneve të radios, teatrit, lobimit, sportit etj, të transformohet në një mjedis të lirë nga tortura. Grupet do të kenë nga 60 minuta kohë për të përgatitur elementet strategjike të fushatës së tyre. Përfaqësuesit e grupeve duhet të lëvizin dhe negociojnë me përfaqësuesit e grupeve të tjera, dhe në këtë mënyrë t’i ndihmojnë grupit për t’iu shmangur dublifikimit të ideve. Dyzet e pesë minutat e fundit përdori për të prezentuar punën e grupeve.

Vlerësimi: Pyeti pjesëmarrësit një nga një, që me një fjalë ose një frazë ta përshkruajnë përvojën e tyre me këtë ushtrim. Për pjesën e dytë, ata mund të pyeten se çka u ka pëlqyer më së shumti tek ushtrimi dhe nëse kanë vërejtur diçka shqetësuese. Përfundimisht, sesioni mund të mbyllet, duke inkurajuar pjesëmarrësit që t’i shkëmbejnë idetë e tyre me OJQ-të tjera për të drejtat e njeriut, ose të provojnë t’i zbatojnë ato ide në praktikë gjatë sesioneve të ardhshme të AI.

Këshilla metodologjike:

· Lejo që pjesëmarrësit të jenë kreativë dhe shmangiu komentimit ose censurimit të ndonjë ideje

· Provo t’i përmbledhësh, sqarosh dhe lehtësosh argumentet dhe asnjëherë mos merr ndonjë pozicion konkret

Sygjerime për ndryshim: Varësisht nga grupi me të cilin punohet, duhet të jeni të kujdesshëm gjatë shfaqjes së detajeve tronditëse, fotografive ose raporteve mbi torturën!

PJESA IV: Vazhdimi. I ftoni anëtarët e Amnesty International, ose aktivistët e tjerë lokalë për t’i shkëmbyer përvojat e tyre dhe eventualisht të fillohet një grup ose fushatë e re. Të drejta e ngjashme/ fushat e tjera të hulumtimit: e drejta për jetë, dënimi me vdekje, siguria njerëzore.

BIBLIOGRAFIA

Amnesty International News Service 102/99. 1999. Israel Supreme Court to Rule on Torture and the Holding of Hostages. AI Index: MDE 15/39/99, 25 May.

Amnesty International. 2001. Creating a Torture Free World. London: Amnesty International online at: http://web.amensty.org/ai.nsf/4e5be749f06b3e4880256af600687348/0f211018993b3f2e80256b0a004c486 e/$FILE/POL320021.pdf

Association for Prevention of Torture (APT). August 2002. Torture under International Law – Compilation of Standards. Geneva: APT.

Burgers, J. Herman and Hans Danelius. 1998. The United Nations Convention against Torture – A Handbook on the Convention against Torture and Other Cruel, Inhuman and Degrading Treatment or Punishment. Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers.

Coyle, Andrew. 2002. A Human Rights Approach to Prison Management – A Handbook for Prison Staff. London: International Center for Prison Studies, available at: http://klc.ac.uk/depsta/rel/icps/human_rights_prison_management.pdf

European Court of Human Rights. Case of Selamouni v France from 28 July, 1999, available online at: http://hudoc.echr.coe.int/hudoc/default.asp?Cmd = Query

Evans, Malcolm D. and Rod Morgan. 1998. Preventing Torture – A Study of European Convention for the Prevention of Torture and Inhuman and Degrading Treatment or Punishment. Oxford: Oxford University Press.

Giffard, Camille. 2000. The Torture Reporting Handbook. Essex: Human Rights Center of the University of Essex.

Office of the United Nations High Commisioner for Human Rights. 2002. Fact Sheet No. 4 “Combating Torture” of the Human Righjts Fact Sheet Series. Geneva: OHCHR

OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights. 1999.

Preventing Torture – A Handbook for OSCE Field Staff. Warsaw: ODIHR, available at: http://www.osce.org/odihr/documents/guide;ines/preventing_torture/th_index/htm

Popovic, Sabina. 1999. Torture, Consequences and Rehabilitation – Bosnia and Herzegovina: Manual. Sarajevo: CTV.

UN Doc. A/55/156 from 3 July 2001. Report of the Special Rapporteur of the Commission on Human Rights on the question of torture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment.

UN Doc A/57/173 from 2 July 2002. Report of the Special Rapporteur of the Commission on Human Rights on the question of tirture and other cruel, inhuman or degrading treatment or punishment.

Un Doc cat/c/xxvii/Concl.5 (Concluding observations/ comments) from 23 November 2001. Conclusions and Recommendations of the Committee against Torture: Israel.

United Nations Convention Against Torture and Other Cruel, Inhuman and Degrading Treatment or Punishment, 1984.

Walmsley, Roy. 2002. Findings 166: World Prison Population List. London: Home Office. available online at: http://www.homeoffice.gov.uk/rds/pdfs/r166.pdf

Zamfara State of Nigeria Shari’a Penal Code Law from January 2000. available at: http://www.zamfaraonline.com/sharia/introdution.html

INFORMATA PLOTËSUESE

Amnesty International USA: http://www.amnestyusa.org/stoptorture/

Amnesty International: http://www.amnesty.org/

Association for the Prevention of Torture: http://www.apt.ch/

Canadian Center for Victims of Torture: http://www.icomm.ca/ Çccvt/about.html

European Committee for the Prevention of Torture: http://www.cpt.coe.int/en/

International Rehabilitation Council for Victims of Torture: http://www.irct.org

Special Rapporteur of the Commission on Human Rights on the questions of torture: http://www.unhcr.ch/html/menu2/7/b/mtor.htm

United Nations Committee against Torture (UNCAT): http://www.unhchr.ch/htrml/menu2/6/cat.htm

World Organization against Torture: www.omct.org

LIRIA NGA VARFËRIA

ZVOGËLIMI I PADREJTËSIVE

MJETE TË QËNDRUESHME PËR JETESË

QASJA NË RESURSE

PARTICIPIMI

STANDARDET DINJITOZE PËR JETË

>>Çdokush . . . ka të drejtë për realizimin e të drejtave të domosodoshme ekonomike, sociale dhe kulturore, për zhvillimin e lirë të personalitetit . . . Çdokush ka të drejtë të punoj . . . Çdokush ka të drejtë për një standard jetese që siguron shëndetin dhe mirëqenien e tij dhe të familjes së tij, duke përfshirë ushqimin, veshëmbathjen, banesën, kujdesin mjekësor dhe shërbimet e nevojshme sociale . . . Çdokush ka të drejtë për arsimim . . .<<

NENET 22, 23, 25, 26 TË DEKLARATËS UNIVERSALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT

TREGIMI ILUSTRUES

“Duke vdekur nga uria në Tokën e Suficitit”. Kur dështuan të mbjellat dhe nuk kishte punë, fshatarët e Mundiarit filluan të kërkojnë ushqim në xhungël. Por nuk gjetën asnjë ushqim, ata gjetën vetëm bar. Kështu, shumica e 60 familjeve e kaluan verën duke ngrënë sama – ushqim i cili përdoret zakonisht për të ushqyer bagëtinë. Por, meqenëse njerëzit nuk janë të krijuar për të ngrënë bar, fshatarët filluan shumë shpejt ta humbin shëndetin dhe u dobësuan shumë. Ata ankoheshin për shterëzim dhe plogështi. Dhe në fund, filluan edhe të vdesin. Një fshatar, Murari, shikoi tërë familjen e tij duke vdekur ngadalë. Fillimisht vdiq babai i tij Ganpati, e pastaj edhe gruaja e tij Bordi. Katër ditë më vonë, ai humbi edhe vajzën e tij. Në këtë pjesë të Indinë së brendshme veriore, e cila dikur ishte e mbuluar nga pyjet e gjelbra, kurse tani e mbuluar nga thatësia, tregimi është i njëjtë. Gjatë dy mujave të kaluar, më shume 40 persona të fisit Saharija (Sahariya) kanë vdekur nga uria. Afër 60 milion tonë grurë të tepërt, është duke u mbajtur në depot e qeverisë. Sipas çfarëdo standardi, kjo tepricë paraqet një mal të madh me ushqim. Për fat të keq, aspak nga kjo sasi e tepricave nuk arriti në fshatin Mundiar, ose në ndonjë fshat tjerër të largët në pjesët e thella të Rajasthanit juglindor.

Zyrtarisht, në Indi askush nuk vdes nga uria. Sipas sistemit publik për distribuimin e ushqimit, fshatarët që gjenden nën nivelin e caktuar të varfërisë, kanë të drejtë për kartelat ushqimore, të cilat u mundësojnë atyre blerjen e drithërave të subvencionura, nëpër dyqanet shtetërore. Por, në Bhoyal dhe vendet tjera ky sistem ka dështuar. Sarapanqi lokal (udhëheqësi i fshatit), ashtu siç treguan fshatarët, ua ka shpërndarë kartelat e ushqimit të gjithë miqve dhe pjesëtarëve të fisit të tij. Ai, po ashtu ka shënuar emrat e të gjitha vejushave që kanë të drejtë për pension shtetëror. Kurse, në anën tjetër, pronarët e dyqaneve shtetërore refuzuan t’ua shesin drithërat e lira sahariasve të largët dhe i shitën ato në tregun e zi. Kur saharijasit filluan të vdesin, pronarët e dyqaneve i plotësuan kartelat e tyre, duke u munduar ta mbulojnë marrinë e bërëe. Niveli i ushqimit të pamjaftueshëm në Indi – shtet me më shumë se 1 bilion njerëz – është ndër më të lartit në botë. Përafërsisht, gjysma e fëmijëve të Indisë marrin ushqim të pamjaftueshëm, derisa 50% e grave të Indisë vuajnë nga anemia. Por megjithëkëtë, shumica e drithërave të tepërta të Indisë ose hidhen ose atë e hanë minjtë. Në Indi, më së shumti vuajnë ata të cilët gjenden në fund të sistemit hierarkik të kastave. Gjithashtu, komunietet fisnore që përbëjnë afër 30% të popullsisë së distriktit të Baranit (Baran), janë viktima të padrejtësisë historike. Para pavarësisë së vitit 1947, saharijasit kanë mbijetuar nga gjuetia dhe rritja e bagëtive. Pas pavarësisë, zyrtarët i larguan ata nga xhungla dhe e konfiskuan tokën e tyre. Saharijasit janë detyruar të kërkojnë punë si bujq. Kur të mbjellat dështuan këtë verë, ata nuk patën punë, kështu që nuk patën as ushqim për të ngrënë.

Një grua 50 vjeçare e cila përgatiste darkën e saj prej samas – farë e barit të egër, tha: “Politikanët nuk janë të interesuar për ne”.

BURIMI:

PJESË NGA “DYING OF HUNGER IN A LAND OF SURPLUS. CASTE AND CORRUPTION CONNIVE TO KEEP FOOD FROM INDIA’S POOR”, LUKE HARDING IN BARAN, RAJASANTHAN. FRIDAY 15 NOVEMBER 2002. THE GUARDIAN.

PYETJET PËR DISKUTIM

1. Cilat deprivime dhe nënshtrime i kanë përjetuar të varfërit në Baran? Si i vlerësoni këto, “Shkelje e të drejtës për . . .”

2. Çfarë kujtimi zgjon te ju kjo përvojë dhe çka mendoni se duhet bërë?

3. Krahaso gjendjen e varfërisë në Baran me përvojat e varfërisë në vendin tuaj. Sipas përvojës që keni, çfarë janë përftyrimet tuaja për varfërinë?

4. A e vëreni ndonjë lidhje në mes të rritjes së varfërisë dhe sigurisë njerëzore? A mendoni se trajtimi i njerëzve ashtu siç është përshkruar në tregimin ilustrues mund të ndikojë në sigurinë njerëzore? Nëse po, çfarë efektesh mund të ketë?

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. HYRJE

Edhe pse varfëria shikohet si një fenomen historik, format në të cilat ajo po shfaqet sot e bëjnë atë dukshëm më komplekse. Ky kompleksitet është rezultat i shumë faktorëve, përfshirë këtu edhe ndërrimin e natyrës së marrëdhënieve ndërmjet njerëzve, raporteve të shoqërisë me faktorët dhe proceset e prodhimit, si dhe perspektivën e qeverive dhe institucioneve ndërkombëtare, siç janë Banka Botërore, Fondi Monetar Ndërkombëtar ose Kombet e Bashkuara, lidhur me dimensionet e ndryshme të varfërisë.

Koncepti i varfërisë është zhvilluar gjatë kalimit të kohës. Varfëria, e cila më parë është parë vetëm në kontekstin e të ardhurave, tani shihet si koncept multidimensional, i cili rrjedh dhe është i lidhur ngushtë me politikën, gjeografinë, historinë, kulturën dhe veçoritë sociale. Në shtetet në zhvillim, varfëria është majft e përhapur dhe karakterizohet me uri, mungesë të tokës dhe burimeve të mjaftueshme për jetë, politika joefektive të ridistribuimit, papunësi, analfabetizëm, epidemi, mungesë të shërbimeve mjekësore dhe mungesë të ujit të mjaftueshëm. Në vendet e zhvilluara, varfëria manifestohet përmes përjashtimeve shoqërore, rritjes së papunësisë dhe pagesës së ulët. Në të dyja rastet, varfëria ekziston për shkak të mungesës së drejtësisë, barazisë, sigurisë njerëzore dhe paqes.

Varfëria nënkupton pamundësinë e qasjes në botën e mundësive të mjaftueshme. Si pasojë e mungesës së lirisë politike, pamundësisë për pjesëmarrje në proceset e vendimmarrjes, mungesës së qeverisjes së mirë, mungesës së sigurisë personale, pamundësisë për pjesëmarrje në jetën e komunitetit dhe kërcënimeve për drejtësi të qëndrueshme afatgjatë, të varfërit nuk kanë mundësi ta ndryshojnë gjendjen e tyre, sepse u mohohen mjetet për mundësi të tilla. Mohimi i fuqisë dhe i resurseve ekonomike, sociale dhe kulturore, janë ato që i mbajnë të varfërit të zhytur në varfëri.

Varfëria dhe siguria njerëzore

Varfëria e cila shkakton pasiguritë e mëdha ushqimore dhe shoqërore, është një ndërhyrje direkte në sigurinë njerëzore. Varfëria, jo vetëm që kërcënon ekzistencën e një numri të madh të njerëzve, por e shton nënshtrimin e tyre ndaj dhunës, keqtrajtimit dhe pandikueshmërisë sociale, politike dhe ekonomike. Ashtu siç tha një grua në Bellorusi, varfëria është poshtëruese dhe e ul dinjitetin e çdo personi. Profesor Amartia Sen (Amartya Sen), duke potencuar nevojën për shikimin e sfidave të barazisë globale dhe sigurisë njerëzore, në një mënyrë disi të ndryshme theksoi se “detyra urgjente janë, sqarimet konceptuale dhe promovimi i diskutimeve publike si plotësim ndaj identifikimit të projekteve konkrete për promovimin e drejtësisë dhe për garantimin e sigurisë themelore të njerëzve. Me hulumtimin e kërkesave për shëndetësi, arsimim, mënjanimin të varfërisë, zvogëlim të pabarazive gjinore dhe të pasigurisë, duhet të integrohet një kuptim më i plotë mbi konfliktet dhe vlerat.”

Prandaj, varfëria paraqet edhe akt të deprivimit edhe të nënshtrimit. Si rrjedhojë e rritjes së pabarazisë dhe diskriminimit mes kombeve dhe diskriminimit brenda një kombi, bëhet shkelja e së drejtës së të varfërve për të jetuar në siguri dhe me dinjitet.

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI I ÇËSHT1ES

Definimi i varfërisë

Ekzistojnë definicione të ndryshme për varfërinë dhe shfaqjen e saj:

· Nga perspektiva e të ardhurave, varfëria e definon personin si të varfër nëse dhe vetëm nëse niveli i të ardhurave të tij/saj është nën nivelin e caktuar të varfërisë. Shumë shtete kanë caktuar nivelin minimal të pagave për ta mbikëqyrur përparimin në uljen e varfërisë. Kufiri është tërhequr te të ardhurat e mjaftueshme për një sasi të caktuar të ushqimit. Në bazë të Raportit për Zhvillim Njerëzor të UNDP të vitit 1997 “varfëria nënkupton mohimin ndaj mundësive dhe zgjidhjeve themelore për zhvillim njerëzor, pra për të bërë jetë të shëndoshë, dhe kreative, për të gëzuar standarde dinjitoze për jetë, liri, dinjitet, vetërespekt dhe respekt për të tjerët.”

· Indeksi i varfërisë njerëzore (UNDP, HDR 1997), si rezultat i përdorimit të indikatorëve më themelor të deprivimit, siç janë jeta e shkurtër, mungesa e arsimit elementar dhe mungesa e qasjes në resurse publike dhe private, e njeh varfërinë e njerëzimit më gjerë se vetëm si varfëri në të ardhura.

· Nga perspektiva e të drejtave të njeriut, Zyra e Komisionerit për të Drejtat e Njeriut, e sheh varfërinë si “një gjendje njerëzore e karakterizuar nga deprivimi i vazhdueshëm ose kronik ndaj resurseve, mundësive, zgjidhjeve, sigurisë, fuqia e nevojshme për gëzimin e një standardi adekuat për jetesë dhe nga të drejtat fundamentale civile, kulturore, ekonomike, politike dhe sociale.”

· Sipas draftit udhëzues: Qasja e të Drejtave të Njeriut në Strategjitë për Uljen e Varfërisë, të Zyrës së Komisionerit për të Drejtat e Njeriut, nga shtatori i vitit 2002, varfëria shihet si një “formë ekstreme e deprivimit”. Raporti sugjeron se vetëm dështimet ndaj atyre mundësive, që sipas një prioritetit konsiderohen themelore, duhet të numërohen si varfëri. Deri sa këto mund të ndryshojnë nga një shoqëri në tjetrën, për shumicën e shoqërive, tërësia e kërkesave themelore të përbashkëta përfshin, nevojnën për ushqyeshmëri të mjaftueshme, ndalim të vdekjeve në ato raste kur është e mundur, vdekjeve të hershme, nevojën për strehim adekuat, arsimim elementar, garantim të sigurisë personale, garantim të qasjes së barabartë ndaj drejtësisë, shfaqjes në publik pa turp, mundësi për të fituar të mira për jetë dhe pjesëmarrje në komunitet.

Debatet lidhur me mënyrat e matjes dhe shënimit të varfërisë ende vazhdojnë, por kompleksiteti i jetës njerëzore lë të kuptohet se varfëria gjithmonë do të jetë në kërkim të një definicioni. Duke qenë se nënshtrimi dhe deprivimi, kryesisht janë subjektive, nuk mund të përmblidhen në kuadër të një strukture të ngurtë dhe të aplikueshme universalisht.

Dimensionet e varfërisë. Varësisht nga konteksti specifik ekonomik, social, kulturor dhe politik, fenomeni i varfërisë kuptohet dhe artikulohet ndryshe. Me qëllim që të ndihmohet shpjegimi i dimensioneve të ndryshme të varfërisë, duhet bërë një hap përpara dhe të bëhet përpjekje që fjalët e përfshira në definicionin e varfërisë (si p.sh. drejtësia, nënshtrimi, dinjiteti, siguria, mundësitë etj) t’i ndërlidhim me jetën reale.

Mjetet për jetë – Në viset rurale, ku ligjet e shtetit për pyje nuk e lejojnë popullsinë autoktone të mbledhë ushqim për vete dhe bagëti, që përndryshe u takon, kjo nënkupton mohimin e qasjes në tokë, pyje dhe ujë. Në kotekstin urban, p.sh. qyteti dëshiron ta shfrytëzojë fuqinë punëtore të migrantëve nga viset rurale, por nuk merr përgjegjësi për nevojat e tyre për strehim, arsimim dhe shëndet, duke i shtyrë kështu edhe më shumë kah pasiguria dhe nënshtrimi më i madh. Diskriminimet e bazuara në kasta, etnicitet ose racë, gjithashtu kanë qenë faktorë të rëndësishëm për ndalimin e komuniteteteve ose grupeve të caktuara që të kenë qasje ndaj resurseve natyrore elementare dhe me ketë edhe ndaj të drejtës për jetë dinjitoze.

Nevojat elementare – Nëse komercializimi i ujit, energjisë elektrike, shkollës dhe shërbimeve shëndetësore, si shërbime elementare shkakton çmime përtej mundësisë së të varfërve, duke i detyruar ata t’i shesin të mirat e kursyera dhe për të jetuar nën nivel njerëzor, kjo nënkupton mohimin e ushqimit, arsimimit dhe kushteve normale për jetë dhe banim, që menjëherë i privon ata të jetojnë me dinjitet.

Drejtësia – Mohimi i drejtësisë per se ose drejtësisë në një kohë të caktuar, është si p.sh. rasti i të varfërve në shumë shtete, ku nuk kanë qasje në sistemin gjyqësor për aryse të kostos së lartë. Zakonisht, të rinjtë e lagjeve të varfëra, minoritetet etnike, racore dhe fetare, janë të parët të cilët dyshohen për krime që nuk i kanë bërë, ndërsa gratë të cilat kërkojnë ndërhyrjen e policisë në rastet e dhunës familjare, shpërfillen me pretekstin se ato janë çështje private. Shpesh, si rrjedhojë e presionit nga shteti ose nga lobistët e fortë, gjykatat janë vërejtur duke zgjatur zgjedhjen e çështjeve të kompensimit të punëtoëve ose rehabilitmit të personave të zhvendosur, e që të varfërve u kushton me të gjitha të mirat që i kanë.

Organizimi – Nëse varfëria ndërhyn në lirinë e punëtorëve për t’u organizuar me qëllim të përmirësimit të kushteve të tyre të punës, atëherë kemi mohim të së drejtës për t’u organizuar, për të kërkuar pushtet dhe për të rezistuar padrejtësinë.

Pjesëmarrja – Mohimi i së drejtës për pjesëmarrje dhe ndikim në vendimet që prekin jetën, ndodh në raste siç janë p.sh. rritja e interesave politike dhe interesave të kompanive për ngushtimin e hapësirës së qytetarëve për pjesëmarrje efektive në çështjet publike sikurse është ofrimi i shërbimeve themelore. Analfabetizmi dhe mungesa e informatave si rezultat i zhvendosjes së refugjatëve, ua mohon atyre të drejtën për përcaktimin e ardhmërisë së tyre. Shumica e romëve, për shkak të natyrës së tyre migruese, në të shumën e rasteve nuk shënohen në listat e votuesve dhe për këtë arsye fare nuk mund të votojnë.

Dinjiteti njerëzor – Për shembull, në viset rurale, pjesëtarët e kastave, minoriteteve etnike, racore dhe grupeve tjera, që e formojnë pjesën më të madhe të njerëzve të patokë ose pronarëve të parcelave të vogla, janë të detyruar të bëjnë kompromis me dinjitetin e tyre për të fituar paga minimale, që nënkupton se u mohohet e drejta për të jetuar me respekt dhe dinjitet. Fëmijët, në vend se të jenë në shkolla, janë të detyruar për punë eksploatuse siç është reciklimi i mbeturinave, qepja e lëkurës ose agrikultura.

Grupet e prekura nga varfëria

Edhe pse varfëria është një fenomen shumë i përhapur dhe prek njerëzit në mbarë botën, ajo në veçanti është akute për gratë dhe fëmijët.

Si rezultat i rritjes së migrimit të meshkujve, papunësisë dhe shtimit të pronarëve të ekonomive të orientuara kah eksporti për të cilat shpërblehen pak, feminizimi i varfërisë është bërë një problem i madh në vendet me ekonomi në tranzicion. Pjesa më e madhe e punës së grave mbetet e pashënuar dhe e papaguar. Në sektorin e ekonomisë, meshkujt preferohen më shumë se gratë, pasi që ato konsiderohen si ‘fuqi e butë punëtore’. Në shumë shoqëri gratë nuk posedojnë dhe nuk kanë mbikëqyrje mbi tokën, ujin, pronën dhe resurset tjera, kështu që ato përballen me barriera të mëdha sociale dhe kulturore në realizimin e të drejtave të tyre. Moduli për të Drejtat e Grave

Varfëria ua mohon fëmijëve mundësitë për realizimin e potencialit të tyre si qenie njerëzore dhe i bën të nënshtruar ndaj dhunës, trafikimit, eksploatimit dhe abuzimit. Shkalla e lartë e vdekjes së të rinjve dhe të të miturve është shkak i ushqyeshmërisë së pamjaftueshme; ndërsa raporti i lartë i përpjesëtimit fëmijë – i rritur është një arsye plotësuese për varfëri në të ardhura. Me rritjen rapide të urbanizimit, po rritet vazhdimisht edhe numri i fëmijëve që jetojnë në rrugë. Afër 113 milion fëmijë nga e gjithë bota (97% e të cilëve ndodhen në vendet në zhvillim) nuk kanë shkuar kurrë në shkollë dhe paraqesin gjah të lehtë për nënshtrim ndaj formave të ndryshme të ekspolatimit ose punës. Për më tepër, komercializimit i arsimit dhe shërbimeve shëndetësore, fëmijëve të shumë vendeve është duke ua mohuar të drejtat e tyre kushtetuese.

Pse varfëria po vazhdon?

Qeveritë veriore të cilat e kontrollojnë udhëheqjen e ekonomisë botërore, janë të vendosura të mbajnë tregtinë dhe strukturat financiare që sjellin pasurinë në botën e industrializuar dhe të përjashtojnë vendet dhe popujt e varfër nga shpërndarja e prosperitetit global, gjendje kjo e cila rezulton me pabarazi mes Veriut dhe Jugut. Është mjaft interesant fakti se, si në vendet e zhvilluara ashtu edhe në ato në zhvillim, dallimi mes të pasurve dhe të varfërve është rritur.

Programet e Bankës Botërore për Rregullimin e Strukturës (SAPs) dhe pakot e Fondit Monetar Ndërkombëtar për stabilizim, erdhën si premtime për zgjerim, rritje të mundësive të punësimit, paga, pasuri dhe zhvillim ekonomik, për ato kombe që synojnë integrimin në sistemin e ekonomisë globale. SAPs i cili tenton të zhdukë varfërinë përmes disiplinës fiskale dhe duke mos i shqyrtuar padrejtësitë në kuadër të sistemit të shpërndarjes, mund ta intensifikojë varfërinë edhe më shumë, pasi që shtetet, duke shpenzuar para për shlyerjen e borxheve, janë duke e neglizhuar nevojën për shpenzime në shërbimet elementare, siç janë, shëndetësia, arsimi dhe strehimi.

Globalizimi neoliberal e vendos përqendrimin te prodhimtaria për eksport, duke injoruar të drejtat elementare të njerëzve për plotësimin e nevojave vetanake dhe realizimin e të mirave për jetë në mënyrë të denjë. Shmangia e shtetit nga përgjegjësitë që ka, lidhur me mirëqenien për shëndet, arsim, ushqim dhe strehim, si dhe mungesa e të ardhurave të sigurta, e bëjnë edhe më të madh presionin mbi të varfërit. Gjithashtu, të varfërit i ka dëmtuar edhe inflacioni, kontraktimi i punësimit dhe erozioni i pagave reale nga liberalizmi, si dhe privatizmi i pasurive.

Raporti i UNDP i vitit 2002 për Zhvillimin Njerëzor, thekson se gjatë pjesës së dytë të shekullit XX, rritja e shpejtë ekonomike në vendet tashmë të pasura të Evropës Perendimore, Amerikës Veriore dhe Oqeanisë, në kombinim me rritjen e ngadalshme ekonomike të subkontinetit Indian dhe zhvillimin tejet të ngadalshëm të Afrikës, kanë kontribuar edhe më shumë për rritjen e pabarazisë globale. Edhe në vendet e OECD-së (Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillimi Ekonomik), përfitimet janë realizuar nga më të pasurit, nga 1% e familjeve me të ardhura të rritura prej 140%, ose tri herë më shumë se mesatarja, duke shtuar kështu në mënyrë drastike pabarazinë në të ardhura dhe duke prodhuar të “varfër të ri”.

· 5% të njerëzve më të pasur të botës kanë të ardhura 114 herë më të mëdha se 5% e më të varfërve.

· Të ardhurat e 25 milion amerikanëve më të pasur, janë të barabarta me të ardhurat e afër 2 bilion njerëzve më të varfër të botës.

Sot, një e katërta e popullatës botërore jetojnë në varfëri të rëndë dhe të izoluar nga shoqëria. Në bazë të raportit të UNDP të vitit 2002 për Zhvillim Njerëzor, diku rreth 1.2 bilion njerëz mbijetojnë me më pak se $1 në ditë. Një bilion njerëz janë analfabetë. Çdo ditë, rreth 30.000 fëmijë në botë vdesin nga sëmundjet që janë të shërueshme dhe deri në fund të vitit 2000, afër 22 milion njerëz kanë vdekur nga AIDS-i. Derisa afër 1/3 e popullsisë së vendeve të pazhvilluara, shumica e të cilëve ndodhen në pjesën e poshtme të Saharës së Afrikës, nuk pritet t’i mbërrijnë të dyzetat.

PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Varfëria relative dhe varfëria absolute

Varfëria relative tregon që një person ose një grup personash janë të varfër në krahasim me të tjerët, ose në krahasim me atë që konsiderohet të jetë standard i drejtë për jetesë, ose nivelin e konsumimit në një shoqëri të caktuar. Varfëria absolute tregon që njerëzit janë të varfër në krahasim me atë që konsiderohet të jetë standard i kërkesave minimale. Një person i cili sipas standardeve amerikane konsiderohet i varfër absolut, sipas standardeve të themi të Afrikës, mund të kosiderohet i varfër relativ.

Xhim Harvej (Jim Harvey), banor i Posilparkut (Possilpark) të Britanisë së Madhe, flet për përvojën e tij me varfërinë, e cila mund të cilësohet si varfëri relative: Varfëria! Çka do të thotë kjo për mua? Kështu, unë jam 48 vjeçar, i martuar, me familje dhe pa fëmijë. Jetoj në Posilpark, që gjendet në veri të Glasgout (Glasgow). Pa dyshim se unë i takoj klasës punëtore. Por, këtu mund të ketë pak dyshim, pasi që tani për disa vite me radhë kam qenë i papunësuar dhe maksimalisht i varur nga beneficionet. Atëherë, çka është varfëria? Për mua kjo do të thotë të jesh ‘pa para në xhep’. Po ashtu, do të thotë të mos kesh mundësi ta përmirësosh stilin e jetës si pasojë e dietës së dobët dhe pamundësisë për të marrë pjesë në aktivitete të lira. Gjithashtu, ekziston edhe njolla sipas të cilës varfëria vetëm shtohet. Aty është edhe apatia e ndjenjës së pafuqisë, shtypjes, ndjenjës së pavlefshmërisë, përjashtimit, . . . pse? Pse unë? . . .”

BURIMI: LOTHIAN ANTI POVERTY ALLIANCE, HTTP://WWW.LAPA.ORG.UK

Edhe pse nevojat elementare ekonomike të Xhimit janë të siguruara, ai përjeton përjashtimin dhe stagnimin, gjë që e bën atë të palumtur me pafuqinë të cilën e ndien dhe mbijetesën e tij minimale. Kjo, në të vërtetë, tregon se Xhimi është relativisht i varfër, në krahasim me të tjerët e shoqërisë së tij, që janë shoqërisht dhe politikisht aktivë.

Përjashtimi shoqëror. Edhe pse përjashtimi shoqëror, shpesh përdoret si sinonim me ‘varfërinë relative’, këto konceptet nuk janë identike. Përjashtimi shoqëror mund të çojë drejt varfërisë, por, në të njëjtën kohë, përjashtimi shoqëror mund të vijë si pasojë e varfërisë. Në rastin e Xhimit, përjashtimi shoqëror ka shkaktuar pushimin e ekzisitmit të tij politik, deri sa në rastin e komunitetit Saharias të Raxhastanit (Rajasthan), varfëria e tyre ekonomike dhe skamja, kanë qenë instrumente të përjashtimit të tyre nga shoqëria.

PYETJET PËR DISKUTIM

A nënkupton rritja e popullsisë automatikisht edhe varfëri më të madhe? Është besim i përgjithshëm se shtimi i lartë i popullsisë në vendet e pazhvilluara dhe ato në zhvillim, është përgjegjës për përhapjen e varfërisë në këto vende. Kjo argumentohet nga disa qeveri të Jugut dhe Veriut, me qëllim të tërheqjes së vëmendjes nga çështjet qendrore, të cilat janë burime kryesore të varfërisë në këto shtete. Këto çështje qendrore janë, shtrydhja dhe eksploatimi i vazhdueshmë i resurseve natyrore nga shtetet e zhvilluar për

interesa komerciale, që rezulton me zhveshjen e këtyre komuniteteve nga e drejta për resurse; mungesa e ndarjes së fondeve për shërbime elementare, siç janë arsimi, shëndetësia dhe uji, të cilat në mënyrë të dukshme do të zvogëlonin mortalitetin dhe sëmundjet e fëmijëve dhe të grave; si dhe shtimi i konflikteve dhe luftërave për përfitimin e kontrollit mbi resurse, që rezulton në jostabilitet politik, shoqëror dhe ekonomik.

Argumenti sipas të cilit numri i madh i të varfërve në një vend është pengesë për përparimin e atij kombi është i pavlefshëm, kurse në të vërtetë përgjegjëse janë shumë qeveri, të cilat me politikat e shpërndarjes së fitimeve për zhvillim bëjnë alokimin e këtyre mjeteve në mënyrë të padrejtë. Prandaj, mendimi sipas të cilit të varfërit janë përgjegjës për konsumim të resurseve natyrore dhe degradim të mjedisit nuk qëndron, pasi që, në të vërtetë, të pasurit kanë nivel më të lartë të konsumit se sa të varfërit.

A do të çojë zhvillimi i qëndrueshëm drejt uljes së varfërisë? Varfëria i detyron të varfërit të zgjedhin mënyrat e paqëndrueshme për jetesë. Për shembull, mungesa e shërbimeve higjienike dhe sistemeve për asgjësim të mbeturinave, sikurse edhe mungesa e derivateve, mund t’i detyrojë të varfërit të përdorin metoda të cilat i kontribuojnë degradimit të mjedisit. Zhvillimi i qëndrueshëm, që do të rezultonte në zvogëlimin e qëndrueshëm të varfërisë do të arrihet vetëm atëherë kur shtetet e zhvilluara vendosin t’i respektojnë obligimet e marra, siç janë, zvogëlimi i emetimit të gasit i cili ngroh atmosferën përmes realizimit të standardit të energjisë efektive dhe kur fillojnë të paguajnë taksat e transaksionit për lëvizjen e kapitalit përtej kufijve, etj.

A është e mundur të financohet çrrënjosja e varfërisë? Po, është e mundur. Është llogaritur se në shtetet në zhvillim, nevojiten afër 40 bilion dollarë amerikan në vit, si shpenzime plotësuese, për t’u ofruar shërbime elementare të gjithëve, të cilat përafërsisht paraqesin 1/8 e buxhetit të mbrojtjes të SHBA-ve për vitin 2001/02, ose 8 bilion dollarë më pak sesa të ardhurat neto të njeriut më të pasur për vitin 2001/02. Po ashtu, shumica e këtyre parave do të mund të realizohej përmes riorganizimit të shpenzimeve nga ana e qeverive, bankave multiraterale (Bankës Botërore, Bankës së Zhvillimit Aziatik etj) dhe organizatave të tjera humanitare. Financimi i çrrënjosjes së varfërisë do të ishte shumë më i lehtë sikur institucionet ndërkombëtare siç janë, Banka Botërore, Fondi Monetar Ndërkombëtar dhe qeveritë anëtare të OECD, të vendosnin të heqin dorë nga borxhet e ekzistuese të disa qeverive ndaj disa përkushtimeve që kanë, dhe varësisht nga kërkesat e shoqërisë lokale, t’i orientojnë ato fonde në çrrënjosjen e varfërisë.

Shpenzimet e llogaritura do të zvogëloheshin edhe më shumë, sikur shtetet konkrete të vendosnin për të ndërmarrë reforma radikale në fushën e shpërndarjes së pasurisë dhe resurseve, dhe nëse vendosin t’u japin prioritet më të lartë shpenzimeve për zhvillim sesa shpenzimeve për mbrojtje.

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Globalizimi dhe pasojat e tij kontraverse janë duke prodhuar forma të reja të varfërisë. Për më tepër, këto forma të reja janë duke u shfaqur nëpër shoqëri të niveleve të ndryshme të zhvillimit shoqëror-politik dhe ekonomik dhe duke përfshirë njerëz të besimeve, religjioneve dhe kulturave të ndryshme. Për shembull, ndikimi i globalizmit në fiset e Afrikës është i ndryshëm nga ato të Indisë, kryesisht për shkak të kushteve të ndryshme shoqërore-politike dhe ekonomike që janë në Afrikë, në krahasim me ato në Indi. Këto dallime të dukshme mes kulturave dhe regjioneve të ndryshme gjeografike, gjithashtu kanë ndikuar në mënyrën e perceptimit të njerëzve ndaj kërcënimeve nga varfëria dhe margjinalizimi i shoqërisë.

Prandaj, është shumë e rëndësishme të vazhdohet zhvillimi i mëtejshëm i strukturës për monitorimin e këtyre formave të varfërisë, si në nivelin global, ashtu edhe në atë lokal, si dhe të aftësohen njerëzit për ta forcuar resistencën dhe luftën e tyre kundër forcave eksploatuese.

Karta e OKB-së dhe Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut, kanë pasur qëllim që pas Luftës së Dytë Botërore të ofrojë për të gjithë njerëzit një kornizë morale për ndërtimin e një sistemi të ri të drejtave dhe detyrimeve dhe duke i dhënë rëndësinë më të madhe garantimit të dinjitetit njerëzor, paqes dhe sigurisë njerëzore.

Pikërisht, qasja ndaj të drejtave të njeriut si të pacenueshme është ajo që mundëson përgjigjen ndaj natyrës multidimensionale të varfërisë. Kjo qasje tejkalon lëmoshën duke pranuar se, liria nga varfëria është e mundur vetëm atëherë ku të varfërit aftësohen përmes arsimimit në të drejtat e njeriut. Kjo qasje vërteton se të varfërit kanë të drejta ligjore, kurse shteti dhe strukturat joshtetërore kanë obligim ligjor t’i përmbushin ato. Duke vendosur përgjegjësinë mbi shtetet për realizimin e të drejtave të gjithë personave që jetojnë brenda jurisdiksionit të tyre, strukturat e tjera shtetërore dhe joshtetëore kanë obligim të kontribuojnë dhe ta përkrahin këtë proces. Kjo është e rëndësisë esenciale për të krijuar një sistem afarist multirateral, të drejtë, të barabartë dhe joproteksionist, për të realizuar ndarjen adekuate të asistencës financiare dhe sigurimin e ndikimit të të varfërve në procesin zhvillimor të kësaj bote të globalizuar. Këto vlera gjejnë vend në deklaratat politike siç janë Deklarata e Rios, Agjenda 21, Deklarata e Kopenhagës, Platforma e Pekinit për Veprim dhe Agjenda e Habitatit, të përpiluara nga shtetet e ndryshmë si plan zhvillimor për çrrënjosjen e varfërisë dhe si kërkesa të domosdoshme për zhvillim të qëndrueshëm.

Organet e Konventave ndërkombëtare për monitorimin e varfërisë

Me qëllim të përmirësimit të dosjeve të të drejtave të njeriut dhe zbutjes së varfërisë, trupat monitoruese brenda intervaleve të caktuara kohore bëjnë ekzaminimin e rregullt të raporteve shtetërore, mund të pranojnë ankesa, t’u japin vërejtje dhe rekomandime shteteve, institucioneve ekonomike, organizatave të OKB dhe të tjerëve.

Vërejtjet përfundimtare të Komitetit për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore mbi raportet e disa shteteve anëtare tregojnë se, si faktorë vështirësues paraqiten, mungesa e sqarimeve mbi statusin e Konventës në legjislacionet vendore, mungesa e zbatimit të ligjeve të bazuara në të drejtën ndërkombëtare dhe informatat e pamjaftueshme mbi instrumentet e konventave. Raportet theksojnë se pengesat kryesore që paraqiten në implementimin e strategjive për uljen e varfërisë janë, borxhet ekzistuese, mungesa e shënimeve të sakta, korrupsioni i përhapur tek autoritetet shtetërore, regjimet ushtarake që rrezikojnë gjyqësinë dhe ndikimet konservative religjioze që imponojnë diskriminimin.

Edh pse pas viteve të ‘90-ta numri i shteteve që kanë ratifikuar konventat e ndryshme për të drejtat e njeriut është rritur në mënyrë drastike, ekziston një zbraztësi e madhe ndërmjet zotimeve, qëllimeve politike dhe implementimit faktik të tyre. Mungesa e vullnetit politik të qeverive dhe zotimet konfliktuoze të bëra ndaj platformave ndërkombëtare, siç është ajo e WTO (si p.sh. TRIPS-i, i cili do të mund të rezultojë në ngritjen e shpenzimeve të medikamenteve dhe kënaqjen e lakmive të kompanive, duke ua mohuar individëve të drejtën e tyre elementare për jetë të shëndoshë dhe dinjitoze) dhe shpërndarja joadekuate e resurseve, janë kërcënimet kryesore për realizimin e zotimeve të marra.

Raportuesit special dhe ekspertët e pavarur

Komisioni për të Drejtat e Njeriut ka emëruar dy ekspertë të pavarur, prej të cilëve njëri ka mandat për t’i raportuar grupit special punues lidhur me implemetimin e së drejtës për zhvillim (Rezoluta 1998/72), deri sa tjetri ka obligim të bëjë hulumtime dhe rekomandime lidhur me ndikimin e varfërisë ekstreme në të drejtat e njeriut (Rezoluta 1998/25). Eksperti i Pavarur për Varfërinë Ekstreme, bën vlerësimin e masave të cilat ndërmerren në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar për promovuar gëzimin e plotë të drejtave të njeriut nga personat që jetojnë në varfëri ekstreme, bën vlerësimin e pengesave dhe përparimin e bërë të grave dhe burrave që jetojnë në varfëri ekstreme, dhe gjithashtu në kuadër të fushës së asistencës teknike dhe të tjera, bën rekomandime dhe propozime për uljen ose eventualisht eliminimin e varfërisë. Në raportin e Ekspertes së Pavarur për Komisionin e të Drejtave të Njeriut [E/CN.4/2001/54, 16 shkurt 2001], ajo prezenton zbulimet themelore për mënyrën e ndryshimit të gjendjes së të varfërve. Arsimimi për të drejtat e njeriut dhe aftësimi i të varfërve, janë vendimtare për plotësimin e këtyre kërkesave dhe për t’ju ndihmuar atyre ta ndryshojnë ardhmërinë e tyre. Procesi i arsimimit në të drejtat e njeriut promovon dhe avancon analizimin kritik të të varfërve për të përballuar të gjitha llojet e situatave dhe realitetin. Pra, ky proces ofron njohuri konkrete, aftësi dhe kapacitete për t’i përballur forcat që i mbajnë ata të varfër. Arsimimi mbi të drejtat e njeriut e bën të mundur krijimin e organizatave dhe themelimin e rrjeteve për vetëndihmë, në mënyrë që ato të kërkojnë dhe vazhdojnë përparimin drejt realizimit të të gjitha drejtave të njeriut në drejtim të çrrënjosjes së plotë të varfërisë.

ZHVILLIMI DHE ÇRRËNJOSJA E VARFËRISË

QËLLIMI: deri në vitin 2015, të përgjysmohet përqindja e popullatës botërore, që ka të ardhura më pak se një dollar në ditë dhe të përgjysmohet përqindja e popullsisë që vuan nga uria.

Strategjitë për Zhvillim

VARFËRIA NË TË ARDHURA

· Sigurimi i përkrahjes për shtetet dhe iniciativat ekonomike e shoqërore, të cilat përqendrohen në uljen e varrërisë;

· Forcimi i aftësive për të ofruar shërbimeve elementare shoqërore;

· Asistimi në ndërtimin e kapaciteteve për vlerësimin, monitorimin dhe planifikimin e varfërisë.

URIA

· Ndërmarrja e veprimeve plotësuese nga ato të bëra në Samitin Botëror të Ushqimit në vitin 1996, si dhe propozimi i planeve të reja në nivel kombëtar dhe ndërkombëtar për realizimin e qëllimeve lidhur me urinë;

· Garantimi i ushqimit, tregtisë bujqësore dhe politikave të përgjithshme të afarizmit, përmes vendosjes së një sistemi afarsit të drejtë dhe të barabartë, për të ofruar siguri ushqimore për të gjithë.

· Vazhdimi i përqendrimit të prioritetit ndaj farmerëve të vegjël dhe përkrahjen e përpjekjeve të tyre për përmirësimin e vetëdijes lidhur me mjedisin dhe teknologjitë e thjeshta, e të lira për prodhim.

BURIMI: ROAD MAP TOWARDS THE IMPLEMENTATION OF THE UNITED NATIONS MILLENIUM GOALS. REPORT OF THE SECRETARY-GENERAL, 6 SEPTEMBER 2001.

E DOBISHME TË DIHET

Në bazë të përvojës së lëvizjeve popullore, punës së OJQ-ve dhe organizatave të tjera humanitare, është krijuar një koncensus i përgjithshëm, se për t’iu siguruar të varfërve qasja në benificione dhe zhvillim, ku është e domosdoshme të ndërmerren disa veprime elementare siç janë, reformat tokësore, pronësore, kontrollimi i të mirave dhe resurseve nga të varfërit, arsimimi dhe zhdukja e analfabetizmin, si veprime në fushën e shëndetësisë, strehimit dhe ushqyeshmërisë. Ofrimi i lopëve hibride në vend të tokës atyre që nuk kanë tokë, ose dhënia e kredive për blerjen e tokës, pa trajtuar edhe nevojat e tjera të infrastrukturës siç është rasti kur bagëtitë varen nga irrigacioni, si dhe ofrimi i shkollimit plotësues në vend të shkollimit të plotë për fëmijët e punëtorëve, janë qasje të cilat nuk kanë funksionuar! Këto vetëm sa e kanë vazhduar varfërinë. Problemet kryesore janë, vullneti politik dhe ridistribuimi ose shpërndarja.

Çrrënjosja ekfektive e varfërisë është treguar e suksesshme atëher kur është ndërmarrë në nivelin e decentralizuar lokal. Ajo është e suksesshme vetëm atëherë kur të varfërit bëhen subjekte pjesëmarrëse dhe jo vetëm objekte të proceseve zhvillimore, pasi që në këtë mënyrë bëhet i mundshëm zhvillimi njerëzor i barabartë.

Mësimet e përbashkëta dhe të veçanta të nxjerra nga përvojat lokale, kombëtare dhe ndërkombëtare në fushën e uljes të varfërisë

· Varfëria është po aq problem social, kulturor dhe politike, sa është edhe problem ekonomik.

· Aftësimi politik dhe ekonomik i të varfërve, janë mjete për çrrënjosjen e varfërisë.

· Qasja e atyre që janë lënë anash në informata dhe arsimim për të drejtat e njeriut, u mundëson të vetëdijësohen për të drejtat e tyre dhe të marrin veprime për ndryshim e gjendjes së tyre.

· Sigurimi i punës me pagë të mjaftueshme për jetesë dhe qasja në resurset prodhuese, janë kyçe për uljen e varfërisë.

· Ulja e varfërisë do duhej të shoqërohet me zvogëlimin e padrejtësive. Prioritetet duhet fokusuar në eliminimin e gjitha formave të diskriminimit kundër guas, si dhe diskriminimit të bazuar në kastë, racë ose etnicitet (kombësi).

· Sa më të mëdha në shpenzimet në arsim, shëndetësi, strehim, ujë, higjienë publike dhe furnizim me ushqime të mjaftueshme, më e vogël do të jetë varfëria.

· Shteti me ministritë e tij kanë rol të rëndësishëm në uljen e varfërisë, sidomos në kohën e globalizimit.

· Përgjegjësia më e lartë e institucioneve ndërkombëtare dhe vendore financiare, nënkupton sigurimin e drejtë dhe të barabartë të zhvillimit ekonomik.

· Shumë shtete në botë nuk janë në gjendje të zhdukin varfërinë në mënyrë imediate. Përpjekjet e tyre duhet të përkrahen dhe plotësohen me ndihmën dhe bashkëpunimin ndërkombëtar.

· Falja e borxheve është e lidhur drejtpërdrejt me uljen e varfërisë. Nëse borxhet e falura kanë qenë të lidhura me investimet në arsim, shëndetësi dhe sektorë të tjerë shoqëror, kjo do të kontribuojë drejtpërdrejt për uljen e borxheve.

· Lufta dhe konfliktet e shtojnë varfërinë. Përpjekjet për çrrënjosjen e varfërisë pa sigurimin e kushteve të paqes dhe sigurisë së vërtetë, janë të gjykuara për dështim.

1. PRAKTIKA TË MIRA

Të varfërit janë profitabilë

Banka Grameen ka filluar punën në vitin 1976 në Jorba-Bangladesh, si një shoqëri e vogël aksionare fshatare. Deri në vitin 2002, ajo ka përfshirë 2.4 milion huamarrës, prej të cilëve, 95% janë gra. Me 1175 degë, ajo ofron shërbime në 41.000 fshatra, duke përfshirë më shumë se 60% të gjitha fshatrave të Bangladeshit.

Grameen Banka tenton, që kryesisht përmes akumulimit të kapitalit lokal dhe krijimit të pasurisë, të bëjë mobilizimin dhe avancimin e të varfërve. Qëllimi i saj është zgjerimi i shërbimeve bankare për të varfërit e viseve rurale të Bangladeshit, eliminimi i eksploatimit nga huadhënësit e parave, krijimi i mundësive të vetëpunësimit për resurset e pashfrytëzura njerëzore dhe atyre pak të shfrytëzuara, bashkimin e njerëzve me të meta nën ombrellë organizative të cilën ata e kuptojnë dhe në të cilën mund të veprojnë me vetëbesim dhe ku përmes përkrahjes së ndërsjellë veprojnë për zhvillimin e tyre shoqëror-ekonomik.

Duke u përqendruar në atë grup të njerëzve të cilët janë kosideruar si rreziku më i madh për kredi, kjo bankë ka vërtetuar se të varfërit janë të vlefshëm për kredi. Kjo bankë trajton barrën e dyfishtë, si atë të gjinisë, ashtu edhe varfërinë me të cilën përballen femrat. Banka Grameen, ka pasur sukses në inicimin e ndryshimeve të rëndësishme që kanë të bëjnë me sistemin e pronësisë së mjeteve, produkteve dhe kushtet e prodhimit në viset rurale. Këto ndryshime janë të rëndësishme jo vetëm për lëvizjen e të varfërve përtej kufirit të varfërisë, por gjithashtu për atë se në fshatra përkrahja e tillë ka nxitur një sasi të lartë të kreativitetit. Veprime të ngjashme si Banka Grameen gjithashtu janë ndërmarrë edhe në disa shtete tjera.

http://www.grameen-info.org/bank

Iniciativa e Malit 20 -20

Pas mbajtjes së Samitit Botëror Social në Kopenhagë më 1995, Mali miratoi inciativën e njohur si 20 – 20, e cila nënkupton se afër 20% e shpenzimeve të buxhetit të përgjithshëm dhe 20% e ndihmave ndërkombëtare për një vend, do të përdoren për finansimin e shërbimeve elementare të asaj shoqërie. Gjithashtu, që nga viti 1995, muaji tetor është shpallur „Muaj i Solidaritetit dhe Luftës kundër Përjashtimit“.

Punimet Strategjike për Uljen e Varfërisë (PRSP)

Me Iniciativën e Shteteve të Varfëra me Borxhe të Larta (HIPC) më 1999, është arritur pajtimi që t’ju paraqiten Bankës Botërore dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar të gjitha strategjitë kombëtare për uljen e varfërisë përmes bazave të huazimit të koncesioneve dhe lirimit nga borxhet. Kjo qasje reflektohet me zhvillimin e PRSP-ve nga autoritetet shtetërore. Deri në janar të vitit 2003, trembëdhjetë shtete të Afrikës (në mesin e të cilave edhe Mali), katër shtete të Amerikës Latine, dy shtete të Evropës dhe Azisë Qendrore, një shtet Aziatik dhe një shtet i Lindjes së Mesme, i kanë paraqitur Bordeve të Bankës Botërore dhe Fondit Monetar Ndërkombëtar PRSP-të e tyre.

Të gjitha PRSP-të janë përgatitur duke i marrë parasysh pesë parimet themelore që nënvizojnë zhvillimin dhe implementimin e strategjive për uljen e varfërisë:

· udhëheqja nga shteti – përfshirja e pjesëmarrjes së gjerë të shoqërisë civile dhe sektorit privat në të gjitha nivelet e operacionalizimit;

· orientimi në rezultate – përqendrimi në rezultate që do t’iu sjellë dobi të varfërve;

· njohja gjithpërfshirëse e natyrës multidimensionale të varfërisë;

· orientimi në partneritet – përfshirja e pjesëmarrjes së koordinuar të partnerëve të zhvillimit (bilateral, multirateral dhe joqeveritar);

· perspektiva afatgjatë e orientuar në uljen e varfërisë.

Grupe të ndryshme të shoqërisë civile kanë kritikuar PRSP-të për ekzistimin e disa të metave elementare siç është varësia e lartë e strukturës së tyre financiare nga ndihmat e jashtme dhe promovimi i investimeve të huaja të drejtpërdrejta. Pjesëmarrja e të të prekurve vendor dhe në veçanti pjesëmarrja e grupeve të rrezikuara mbetet një pikëpyetje, pasi që shpesh mungojnë mekanizmat institucionale për përfshirjen e tyre të vërtetë në këto procese dhe paraqiten pengesa siç janë, mungesa e informatave dhe dokumenteve të ofruara në gjuhët lokale të cilat ata i kuptojnë. Këto, si dhe kufizimet e tjera duhen trajtuar edhe më tutje, dhe për një kohë më të gjatë.

BURIMI: HTTP://WWW.WORLDBANK.ORG/POVERTY/STRATEGIES/OVERVIEW.HTM

Uji ynë nuk është për shitje

Këshilli Kanadez është një organizatë e përhershme mbikëqyrëse e qytetarëve kanadezë, i cili përfshinë më se 100.000 anëtarë dhe 70 degë lokale nga i gjithë vendi. Ky këshill, me qëllim të vënies së disa problemeve shtetërore në qendër të vëmendjes, siç janë: sigurimi i programeve shoqërore, promovimi i drejtësisë ekonomike, përtëritja e demokracisë, mbrojtja e sovranitetit kanadez, përparimi i alternativave të tregtisë së lirë nga stili i kompanive dhe ruajtja e mjedisit, duke u bazuar në karakterin e fortë jopolitik të cilin e ka, lobon te deputetët e parlamentit, zhvillon hulumtime dhe organizon fushata kombëtare.

Këshilli, në fillim të vitit 1999 filloi një fushatë të suksesshme për mbrojtjen e kanadezëve dhe mjedisit të tyre nga efektet e eksportit të lartë të ujit dhe efektet e privaizimit. Kjo fushatë e ka zanafillën në besimin se uji paraqet një burim publik, i cili u takon të gjithëve dhe të cilin askush nuk ka të drejtë ta përvetësojë, ose të përfitojë nga ai. Duke vërejtur interesat vetjake të kompanive dhe investitorëve, të cilit liqenet e pastra, lumenjtë dhe shtresat ujëmbajtëse të Kanadasë, i shohin si rezervuare të pasura për shfrytëzim, kjo fushatë mobilizoi opininon dhe veprimtarinë publike kundër privatizimit dhe komercializimit të këtij burimi që nuk ka çmim.

Në shkurt të vitit 2002, gjatë Forumit Social Botëror në Porto Alegro të Brazilit, Këshilli Kanadez së bashku me një numër të organizatave nga vendet e ndryshme, duke parë rritjen e kundërshtimit ndaj privatizmit dhe vjedhjes së ujit nga kompanitë në mbarë botën dhe duke dashur të shndërrojnë këtë kundërshtim në një vizion të ri për të ardhmen e planetit, lansoi Marrëveshjen Globale për Ujin. Ky propozim është prezantuar në Samitin Botëror për Zhvillim të Qëndrueshëm, në Afrikën Jugore, në gusht të vitit 2002. Puna e Këshillit është zgjeruar edhe në shërbimet e tjera bamirëse siç janë, shëndeti, arsimi, si dhe tregtia dhe çështjet e investimit. http://www.canadians.org

Një e ardhme e qëndrueshme

Shembulli i holandezëve për vlerësimin e shkallës dhe ndikimit të “gjurmëve të tyre ekologjike” në sektorët kryesorë, përfshirë energjetikën dhe bujqësinë, si dhe përkushtimi i tyre që brenda periudhës së caktuar kohore ta ulin ndikimit negativ të gjurmëve të tyre, është një shembull pozitiv i një shteti të industrializuar në vlerësimet e dëmit ndaj mjedisit nga ana e qeverisë. Gjithashtu, ky shtet i raporton në baza të rregullta Komisionit të OKB-së për Zhvillim të Qendrueshëm, lidhur me progresin e bërë, së bashku me raportet mbi implementimin e Agjendës 21.

Liria nga Uria

Organizata Para së gjithash Ushqimi, është e vendosur në Kaliforni të SHBA-ve dhe përkushtohet për të eliminuar padrejtësitë të cilat shkaktojnë urinë. Ata besojnë së të gjithë njerëzit kanë të drejtën elementare për ta ushqyer veten dhe se ata duhet ta kenë kontrollin e vërtetë demokratik mbi burimet e domosdoshme për ta ushqyer veten dhe familjet e tyre. Organizata, duke bërë hulumtime dhe analiza, përmes arimimit, përkrahjes së rrëzimit të miteve dhe ekspozimit të shkaqeve të vërteta, pasataj përmes identifikimit të pengesave që duhen ndryshuar dhe shqyrtimit të mënyrave për largimin e tyre, si dhe përmes vlerësimit dhe publikimit të alternativave të suksesshme, punon për vetëdijësimin e popullit për mundësitë dhe fuqinë e tyre për të bërë ndryshime. http://www.foodfirst.org

Drejtësia Ekonomike

Koalicioni për Lirinë nga Borxhet (FDC), është i vendosur në Filipine dhe punon për zhvillimin njerëzor: barazi (duke përfshirë barazinë gjinore), për të drejtat ekonomike dhe drejtësinë; zhvillimin e barabartë dhe të qëndrueshëm; bënë presion ndaj qeverive për t’i kryer obligimet e tyre, si dhe lufton për krijimin e marrëdhënieve globale ekonomike dhe përfituese ndërmjet kombeve të ndryshme. FDC-ja, përkrah fushatën botërore për faljen e borxheve shteteve më të varfëra në botë. Koalicioni ka trajtuar edhe një varg çështjesh të tjera, përfshirë sigurinë ushqimore, shpenzimet publike dhe ndikimin e politikave ekonomike në mesin e grave. Puna e tyre në fushën e avokatisë integron në vete arsimimin e popullit, informimin e publikut, mobilizimin masiv, hulumtimin dhe analizën e politikave, ndërtimin e aleancave si dhe të rrjeteve provinciale.

http://www.freedomfromdebtcoalition.org

Marrëveshja e Kotonous

Marrëveshja e Partneritetit, e lidhur mes ACP-së dhe Komunitetit Evropian në Kotonou (Cotonou) më 23 qershor 2000, vë interes të posaçëm mbi sigurinë ushqimore. Neni 54, trajton ekskluzivisht sigurinë ushqimore dhe pranon rolin e rëndësishëm të cilin siguria ushqimore e luan për garantimin e sigurisë dhe mirëqenies njerëzore. Gjithashtu, kjo marrëveshje shpjegon përpunimin e hollësishëm të prioriteve për zhvillimin e politikave ndihmëse të BE në raport me avancimin e sigurisë njerëzore.

2. TRENDET

Gjatë Mbledhjes së Mileniumit të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së në vitin 2000, udhëheqësit e shteteve dhe qeverive, e pranuan përgjegjësinë e tyre kolektive në mbështetjen e parimeve të dinjitetit njerëzor, barazisë dhe drejtëisë në nivel global. Ata përcakuan tetë synime për zhvillimin dhe çrrënjosjen e varfërisë, të cilat duhet të realizohen deri në vitin 2015, dhe të cilat përshijnë: çrrënjosjen e varfërisë dhe të urisë ekstreme, realizimin universal të arsimimit fillor, promovimin e barazisë gjinore, aftësimin e grave, uljen e vdekshmërisë te fëmijët, përmirësimin e shëndetit mental, sigurimin e qëndrueshmërisë së mjedisit dhe krijimin e partneritetit global për zhvillim. Dekada 1996-2006, është deklaruar si Dekada e Parë e OKB-së për Çrrënjosjen e Varfërisë. Çdo vit, 17 tetori konsiderohet si Ditë Ndërkombëtare për Çrrënjosjen e Varfërisë.

Një numër i madh i shteteve kanë bërë një progres të konsiderueshëm në këtë drejtim, mirëpo shtetet e tjera, kryesisht ato më të varfërat, duket se nuk mund t’i plotësojnë këto synime. Edhe pse, 55 shtete me 23% të popullsisë botërore, janë në rrugë të mirë për t’i realizuar së paku ¾ e synimeve, 33 shtete me 26% të popullsisë botërore, janë duke dështuar në realizimin e më shumë se gjysmës së synimeve. Do të nevojiten përpjeke të jashtëzakonshme në pjesën e poshtme të Saharës së Afrikës. Më shumë se 60% e popullsisë botërore në 55 shtete, nuk janë në rrugë të mirë për të realizuar synimin për uljen e vdekshmërisë te fëmijët. Duke u nisur nga përshtypjet e tepruara mbi përmasat e shteteve që janë duke bërë përparime, shtetet të cilave u mungojnë shënimet, mund të kenë performansa më të këqija.

3. Kronologjia

Liria nga varfëria – dispozitat kryesore në instrumentet ndërkombëtare

1948: Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut (Nenet 22, 23, 25, 26).

1961: Karta Sociale Evropiane, e monitoruar nga Komiteti Evropian për të Drejtat Sociale.

1965: Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor (Neni 5, e monitoruar nga Komiteti për Eliminimin e Diskriminimit Racor).

1966: Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (Nenet 6, 7, 9, 11, 12, 13, e monitoruar nga Komiteti për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore)

1979: Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave ndaj Diskriminimit të Grave (Nenet 10, 11, 12, 13, 14, e monitoruar nga Komiteti për Eliminimin e Diskriminimit Kundër Grave).

1981: Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve (Nenet 14 – 17, 20 – 22, e monitoruar nga Komisioni Afrikan për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve).

1988: Protokoli Shtesë i San Salvadorit për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore, i Konventës Amerikane për të Drejtat e Njeriut, i monitoruar nga Komisioni Interamerikan për të Drejtat e Njeriut.

1989: Konventa për të Drejtat e Fëmijës (Neni 27, e monitoruar nga Komiteti për të Drejtat e Fëmijës).

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

AKTIVITETI I: “BOTA NË NJË FSHAT”

PJESA I: HYRJE

Ushtrimi ka të bëjë më padrejtësitë dhe deprivimin e përjetuar nga të varfërit në kontekst të instrumenteve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut.

Forma e aktivitetit: Ushtrim

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR USHTRIMIN

Qëllimet dhe Synimet

Sensibilizimi i të rinjve për çështjet e pabarazisë në shpërndarjen e pasurisë dhe resurseve. Ky ushtrimi i ndihmon të rinjtë të mendojnë për statusin e tyre në relacion me varfërinë dhe të mendojnë për realizimin e të drejtave të tyre. Po ashtu, ky ushtrim u jep atyre rast që të kuptojnë nevojat urgjente për ndryshimin e pabarazive dhe padrejtësive të cilat i përjetojnë të varfërit dhe për caktimin e prioriteteve me qëllim të sigurimit të zhvillimit për të gjithë.

Grupi i synuar: fëmijët dhe të rinjtë

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 20 – 25 njerëz

Kohëzgjatja: 90 minuta

Përgatitja: Të fotokopjohet numër i mjaftueshëm i materialit për aktivitetit, për të gjithë pjesëmarrësit e ushtrimit

Matriali: Fotokopje të fletëve punuese (të bashkangjitura), lapsa me ngjyrë/markerë.

Aftësitë e përfshira: aftësi analitike, aftësi për diskutim dhe aftësi reflektive.

PJESA III. INFORMATA SPECIFIKE PËR USHTRIMIN

Ky ushtim është pranuar nga Planprogrami për Edukim në Media, i zhvilluar nga Abhivykati në Indi. http://www.abhivykati.org.in

Përshkrimi i aktivitetit/ Instruksionet: Para se të fillohet, ua shpërndaj pjesëmarrësve fletat punuese. Pastaj, deri sa je duke i lexuar instuksionet, kërko nga pjesëmarrësit që t’i zbatojnë ato.

I. Kërko nga pjesmarrësi të imagjinojnë se e gjithë bota (6000 milionë) është mbledhur në një fshat përfaqësues, i cili përbëhet vetëm nga dhjetë banorë.

1. Në rendin e parë rrumbullakëso një figurë e cila juve ju paraqet si personin më të pasur në botë (rrumbullakëso figurën e parë) në rendin në të cilin renditen nga më pasurit deri te personi më i varfër i botës (personi i dhjetë).

2. 50 % e popullsisë botërore (pra pesë fshatarë) nuk do të ushqehen mjaft, do të jenë të uritur ose do të vdesin nga uria. Kryqo pesë pjatat e fundit në rendin e dytë.

3. Tetë persona do të jetojnë me standarde shumë të ulëta (pra 80% e popullsisë botërore). Këtu përfshihen lagjet me të varfër, të pastrehët, të zhvendosurit dhe refugjatët. Pra, largo tetë shtëpitë e fundit nga rendi i tretë.

4. Shtatë persona nuk do të kenë aftësi për të lexuar, pra 70% e gjithë të gjithë njerëzve të botës nuk do të mund të lexojnë. Vër shenjat mbi shtatë librat e fundit në rendit e katërt.

5. Njëri person posedon 60% të pasurisë botërore, duke i lënë kështu nëntë personat e tjerë të ndajnë 40% e pasurisë së mbetur. Kryqëzo gjashtë grumbujt e parë të parave në rendin e pestë dhe shëno afër personit të parë nga rendi i parë një 6-she të madhe.

6. Vetëm një përqind e njerëzve të botës posedojnë kompjuter (një e dhjeta e kompjuterit të parë sipas kësaj shkalle). Në rendin e gjashtë, njeriut të parë në kompjuter ngjyrosja hundën me ngjyrë të kuqe.

7. Një për qind e popullsisë së botës ka qasje në arsimim të lartë. Vizato një rrumbullak rreth xhufkës së të diplomuarit në rendin e shtatë, duke treguar vetëm një të dhjetën e kësaj figure.

8. Shikoje këtë listë edhe një herë, për të parë nëse dëshiron ta shqyrtosh edhe një herë rezultatin. Nëse ndryshon diçka, vizato dy rrathë rreth vlerësimit tënd të ri.

II. Dhe tani kërko nga pjesmarrësit të dëgjojnë këto përfundime:

• nëse keni ushqim për ta ngrënë shujtën e ardhshme në shtëpi, nëse keni rroba, kulm mbi kokë dhe vend për të fjetur, atëherë ju jeni ndër tre njerëzit më të pasur në botë.
• Nëse ju (ose prindërit tuaj në qoftë se jeni të mitur) keni para në bankë, disa i keni në portofolin tuaj dhe disa të holla tjera në një enë në shtëpi, atëherë ju kualifikoheni të jeni personi më i pasur sipas kësaj shkalle të vlerësimit.

III. Varësisht nga profili i pjesëmarrësve, tregoni statistikat e fundit të marra nga raporti i fundit mbi Zhvillimin Njerëzor të UNDP dhe/ose nga Raporti për Zhvillimin Botëror të Banës Botërore lidhur me atë shtet ose grup të shteteve për fushën e arsimit, shëndetësisë, ujit, higjienës, shpenzimeve ushtarake etj,.

Vlerësimi

Grupi do të përkrahet që të diskutojë dhe të shprehën mendimin lidhur me statistikat e ndryshme të paraqitura para tyre. Ushtrimi mund të hulumtojë:

· Kundërthëniet që dalin nga shënimet.

· Të hulumtojë nëse realiteti i pjesëmarrësve është ose nuk është i ngjashëm me statistikat.

· Lidhmërinë e ketëyre shënimeve me realizimin ose shkeljen e të drejtave të ndryshme të njeriut në raport me varfërinë.

· Synimet dhe prioritetet që ata do të donin t’i vinin për zhvillim, dhe arsyet për këtë.

Këshilla praktike: Deri sa pjesëmarrësit janë duke e bërë ushtrimin individualisht, i inkurajo ata që të shkëmbejnë mendimet e tyre me të tjerët. Roli i moderatorit është të ofrojnë informata dhe të moderojë diskutimin.

PJESA IV: VAZHDIMI

Pjesëmarrësit mund të inkurajohen, që, duke u bazuar në këtë ushtrim, të bëjnë plane për zhvillimin e aktivitete të lidhura me arsimimin për të drejtat e njeriut me bashkëmoshatarët e tyre.

AKTIVITETI II: FUSHATA PËR VEPRIM

PJESA 1: HYRJE

Ky aktivitet ka për qëllim zhvillimin e një fushate për veprim lidhur me një problem lokal të ndërlidhur me varfëri. Natyra e përhapjes së gjerë të varfërisë duket si gjithëpërfshirëse dhe njerëzit mund të ndiejnë se nuk kanë asnjë ndikim dhe rol në çrrënjosjen e saj.

PJESA II. INFORMATA TË PËRGJITHSHME MBI QËLLIMET DHE OBJEKTIVAT E AKTIVITETIT

· Vetëdijësimi dhe ngritja e menjëhershme e ndieshmërisë për varfërinë te pjesëmarrësit.

· Zhvillimi i marrëdhënieve mes manifestimeve të menjëhershme të varfërisë dhe shkaqeve të saj në tërësi.

· Identifikimi i veprimeve - çka mund të bëjë pjesëmarrësi në një situatë konkrete të varfërisë.

Grupi i synuar: të rriturit/ të rriturit e rinj

Madhësia e grupit: 20 njerëz, ose më pak , grupe të përbëra nga 4-5 anëtarë

Kohëzgjatja: 150 minuta

Përgatitja: Tabela, marker, ngjyra, pastel, penë, letër për poster dhe fotografi të njerëzve që jetojnë në varfëri. Shkarko nga interneti raste për studim, që përmbajnë shkelje të ndryshme, duke u bazuar në disa web-faqe të propozuara në pjesën e Praktikave të mira të këtij moduli. Si shembull mund të merren qeveritë, të cilat kompanive multinacionale u japin të drejtën për privatizimin e shërbimeve themelore, ose u japin të drejta mbi pyjet dhe liqenet për peshkim afarist. Zgjidh disa citate nga të varfërit për gjendjen e tyre personale nga “Voices of the Poor” (Zërat e të Varfërve), http://www.worldbank.org, ose nga ndonjë burim tjetër informativ.

Aftësitë e përfshira: Aftësi analitike, aftësi artikuluese, identifikimi ose vënia e vetes në lëkurën e të varfërit.

PJESA III. INFORMATA SPECIFIKE MBI PARAQITJEN E VEPRIMTARISË

· Fillo duke lexuar disa nga citatet e zgjedhura që reflektojnë zërat e të varfërve në raste të ndryshme.

· Inkurajo pjesëmarrësit të përmendin individë/grupe/ose komunitetet nga jeta e tyre e përditshme, të cilët jetojnë në varfëri absolute ose relative dhe të atyre që përballen me përjashtim nga shoqëria. Sipas një koncensusi, i lejo grupet të identifikojnë rastet me të cilat do të dëshironin të punojnë gjatë vazhdimit të ushtrimit.

· Vullnetari i cili do të raportojë për rastin konkret të varfërisë do ta marrë rolin e të varfërit, deri sa anëtarët e tjerë të gupit, duke pasur parasysh dimensionet e ndryshme (sociale/politike/ekonomike/kulturore/mjedisit) të jetës së atij personi/komuniteti, do të tentojnë të bisedojnë me të.

Pastaj, anëtarët e grupit numërojnë çështjet dhe dimensionet e varfërisë, shkaqet imediate dhe strukturore të varfërisë, si dhe identifikojnë kush dhe çka ndikon në këto raste. Të gjitha këto, grupi duhet t’i ndërlidhë me nenet e përshtatshme të konventave për të drejtat e njeriut.

Pastaj, kërko nga grupi të bëjë fushatë për zhvillimin e arsimimit në të drejtat e njeriut, me qëllim të trajtimit të problemeve me të cilat përballet grupi dhe të propozojnë veprime frytdhënëse afatshkurta dhe afatgjata. Pas gjithë kësaj, grupi mund të përgatisë një pamflet/poster/ose çfarëdo forme tjetër të materialit për zhvillimin e fushatës, me qëllim që pjesën e mbetur të grupit ta bindin për t’iu bashkangjitur fushatës.

Vlerësimi

Grupi i cili ka ka bërë prezentimin tenton t’i bindë të tjerët pët t’iu bashkangjitur fushatës. Pjesëmarrësit e tjerë kanë mundësi të kërkojnë sqarime ose informata lidhur me rëndësinë që ata t’i bashkangjiten fushatës. Ushtrimi ofron mundësinë reale për shqyrtimin e miteve, keqformulimeve dhe paragjykimeve. Moderatori shfrytëzon rastin për t’i bërë të njohura problemet e varfërinë dhe globalizmit, për të përmbledhur njohuritë mbi raportet mikro-makro të varfërisë dhe për të inkurajuar idetë kreative për vazhdimin e mëtejshëm.

PJESA IV. VAZHDIMI

Shikoni një film i cili trajton ndonjë fushatë në një çështje të caktuar të varfërisë ose aranzho një vizitë në terren në ndonjë OJQ e cila punon me komunitete të vogla. Inkurajo anëtarët të ndërlidhen me ndonjë OJQ ose fushatë lokale e cila prek jetën e tyre.

BIBLIOGRAFIA

Focus on the Global South. 2001. Profiting from Poverty: The ADB Private Sector and Development in Asia. Focus on the Global South, Thailand.

Haq, Mahub-ul. 1995. Reflections on Human Development. New York: Oxford University Press.

Harris, John. 1994. Poverty and Anti-Poverty Policy: A Perspective for SCF in the South Asian Region. Saro Briefing Paper No.2. Save the Children.

International Human Rights Internship Programme, Asian Forum for Human Rights and Development. 2000. Circle of Rights: Economic Social and Cultural Rights Activism: A Training Resource.

Khan, Azizur Rahman and Carl Riskin. 2001. Inequality and Poverty in China in the Age of Globalization. New York: Oxfrod University Press.

Nayyar, Rohini. 1992. Rural Poverty in India – An Analysis of Inter-State Differences. Oxford University Press, India.

People’s Decade for Human Rights Education. 2002. Passport Diginity.

People’s Movement for Human Rights Education (PDHRE). A Call for Justicie: Resource Packet.

Pernia, Ernesto M. 1999. Urban Poverty in Asia: A Survey of Critical Issues. Oxford University Press, China.

Subramanian, S. 1998. Measurement of Poverty and Inequality. Oxford University Press, India.

United Nations Development Programme. 1997. Human Development Report 1997. Oxford University Press.

United Nations Development Programme. 1998. Training Manual on Human Rights and Sustainable Human Development. UNDP, New York.

United Nations Development Programme. 2002. Human Development Report 2002: Deepening Democracy in a Fragmented World. Oxford University Press.

SAARC, 1992. Report of the Independent South Asian Commission on Poverty Alleviation: Meeting the Challenge.

Sainath, Palagummi. 1996. Evrybody Loves A Good Drought. Penguin Books.

Watkins, Kevin. 1995. The Oxfam Poverty Report. Oxfam UK & Ireland.

Yanus, Muhhamed et al. 1999. Banker to the Poor: Micro-Lending and the Battle against World Poverty. Public Affairs.

INFORMATA PLOTËSUESE

50 Years Is Enough: http://www.50years.org

Child Rights: http://www.unicef.org/crc

Combat Poverty Agency: http://www.cpa.ie

Commission on Human Rights: http://www.unhchr.ch

Development Gateway: http://www.developmentgateëay.org

Division for the Advancement of Women: http://www.un.org/ëomenëatch/daw/bejing/platform/poverty

ELDIS: http://www.ids.ac.uk/eldis/poverty

Eliminating World Poverty and Making Globalization Work for the Poor:

http://www.globalization.gov.uk

Focus on the Global South: http://www.focusweb.org

Friends of River Narmanda: http://www.narmada.org

International Monetary Fund: http://www.imf.org

Jubileesouth: http://www.jubileesouth.org

Lothian Anti Poverty Alliance: http://www.lapa.org.uk

Our World is Not For Sale: http://www.ourworldisnotforsale.org

PovertyNet: http://www.povnet.org

Sub-Commission on the Promotion and Protection for Human Rights:

http://www.unchchr.ch/html/menu2/2/sc.htm

United Nations Development Programme (UNDP): http://www.undp.org

World Bank: http://www.worldbank.org/poverty

MOSDISKRIMINIMI

PARIMI I MOSDISKRIMIIMIT

RACIZMI DHE KSENOFOBIA

JOTOLERANCA DHE PARAGJYKIMI

>>Çdokujt i përkasin të gjitha të drejtat dhe liritë e shpallura në këtë Deklaratë, pa kurfarë dallimesh në pikëpamje të racës, ngjyrës, gjinisë, gjuhës, besimit fetar, mendimit politik ose çdo mendimi tjetër, të prejardhjes kombëtare a shoqërore, të pasurisë, të lindjes apo të rrethanave të tjera . . . <<

NENI 2, DEKLARATA UNIVERSALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT

TREGIMI ILUSTRUES

Një natë, pas iqë Z. S i kishte bërë vizitë një shokut të tij, ishte duke zbritur poshtë shkallëve të një ndërtese. Në fund të atyre shkallëve ai u befasua me një goditje në pjesën e majtë të fytyrës, e cila pasoi edhe me dy goditje tjera, një në anën e djathtë dhe një në mes. Pastaj, ai u detyrua të shtrihet në tokë, me ç’ rast qëndroi një kohë dhe u kontrollua. Më pas, Z. S vërejti se sulmues ishin rreth 8-10 policë (në rroba të thjeshta, me jelekë të policisë dhe revole në gjendje gatishmërie). Ai nuk mori asnjë përgjigje se çfarë arsye ekzistonin për ta rrahur dhe mbajtur të shtrirë në tokë. Pastaj, ai u godit në hundë dhe ia mbyllën hundën dhe gojën. Më në fund, atij iu lejua të qëndrojë në këmbë. Gjaku rridhte nga hunda dhe goja e tij. Ai edhe një herë pyeti se çka po ndodhte. Atij iu urdhërua të qëndrojë i qetë dhe ta tregojë menjëherë pasaportën, gjë që ky edhe e bëri.

Policia u duk disi e befasuar pasi që nuk e kishin zënë personin të cilin e kërkonin. Sidoqoftë, megjithëkëtë, ata nuk e lëshuan Z. S, por e detyruan të shkojë bashkë me ata një kat më lart, me ç’ rast thyen një derë dhe arrestuan një njeri të zi (të cilin Z. S nuk e njihte). Pastaj, me ndihmën e dritës së biçikletës të Z. S, ata bënë kontollimin e banesës. Në ndërkohë, Z. S e kishin kërcënur me armë dhe i kishin thënë të qëndronte ulur në karrige. Gjysmë ore më vonë, Z. S është pyetur për adresën dhe numrin e telefonit, të cilat ky edhe i dha pa asnjë hezitim. Gjatë gjithë kësaj ngjarje, Z. S i ishin adresuar vazhdimisht si ‘zezak’ i cili ‘kishte dalë nga xhungla’. Pas kësaj, ai ishte lënë që të shkonte.

Pasi që Z. S kishte njoftuar gruan e tij, ai shkoi në stacioin policor më të afërt, që ta paraqesë incidentin. Polici kujdestar e regjistroi deklaratën e tij, por e këshilloi atë që ditën e nesërme të shkojë në shtabin kryesor të policisë. Pastaj, ata thirrën ndihmën e shpejtë, e cila e dërgoi Z. S në spital. Ditën e nesërme, Z. S përsëri paraqiti incidentin në shtabin kryesor, por ishte lëshuar pa asnjë fletëregjistrim mbi paraqitjen e tij. Më vonë, përmes një telefonate të dyshimtë, policia e kontaktoi atë dhe i tha se dikush po fshihej në banesën e tij, që nuk ishte e vërtetë.

(Ky incident është paraqitur në një OJQ lokale, e cila ofron konsultime, këshilla juridike, ndihmë dhe informata për viktimat dhe dëshmitarët e racizmit. Në këtë rast, Z. S. ka lejuar që t’i skadojë afati për të parashtruar ankesë pranë Bodit të Pavarur Administrativ.)

BURIMI: HTTP://WWW.ZARA.OR.AT/DOWNLOADS/RASS_REP_2001_E.PDF

PYETJET PËR DISKUTIM

1. Cila është porosia e kësaj ngjarjeje?

2. Cilat të drejta janë shkelur?

3. Çka do të mund të bënte Z. S. për t’i mbrojtur të drejtat e tij?

4. Pse policia veproi në këtë mënyrë?

5. Pse Z. S. nuk ka parashturar ankesë?

6. A përfshihen stereotipe dhe paragjykime ndaj një grupi të caktuar të njerëzve dhe nëse po, atëherë cilat janë ato?

7. A keni dëgjuar për incidente të ngjashme në vendin tuaj?

8. Cilat janë arsyet e njerëzve për të qenë racistë?

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. “DISKRIMINIMI – NJË LUFTË E PAFUND DHE E VAZHDUESHME PËR BARAZI”

Provoni të mendoni për ndonjë person të cilin ju e njihni dhe i/e cili/a gjatë gjithë jetës së tij/saj, nuk ka qenë ndonjëherë subjekt i ndonjë forme të diskriminimit! Do ta shihni se nuk do të mund të gjeni asnjë të tillë!

Parimi sipas të cilit të gjitha qeniet njerëzore kanë të drejta të barabarta dhe duhet të trajtohen njësoj, paraqet bazën e kuptimit të të drejtave të njeriut dhe rrjedh nga dinjiteti i barabartë njerëzor i çdo individi. Mirëpo, kjo e drejtë natyrore e barazisë, qoftë në të kaluarën ose tani, asnjëherë nuk u është ofruar të gjitha qenieve njerëzore në mënyrë të plotë.

Që nga fillimi i njerëzimit, diskriminimi, qoftë në një formë, qoftë në tjetrën ka paraqitur problem. Diskriminim është bërë gjithkund ndaj njerëzve autoktonë dhe ndaj minoriteteve, duke filluar nga pyjet e Ekuadorit, deri tek ishujt e Japonisë, në rezervate të Dakotës Jugore, pastaj kundër hebrenjve, kundër aborigjinëve të Australisë dhe romëve të Evropës. Kjo ndodh në Amerikë Veriore dhe në Evropë, e gjithashtu edhe në fise të ndryshme të Afrikës, u ndodh punëtorëve migrantë, refugjatëve si dhe azilkërkuesëve. Diskriminimi ndodh ndaj fëmijëve, femrave të cilat trajtohen si qenie njerëzore më pak të vlefshme, njerëzve të infektuar me HIV/AIDS, kundër atyre që kanë të meta fizike dhe psikike, si dhe kundër atyre me orientime të tjera seksuale. Kjo shfaqet madje edhe në fjalorin tonë të përditshëm, përmes së cilit ndonjëherë, me qëllim ose pa qëllim e veçojmë veten nga të tjerët. Diskriminimi shfaqet në aq shumë forma, sa që mund të supozojmë se secili në njëfarë forme dhe sasie ka qenë i prekur nga diskriminimi. Prandaj, vetëdijësimi për këtë çështje është esencial për ta përballuar atë në mënyrë efektive.

Ky modul përqendrohet në disa nga format më serioze dhe më shkatërruese të diskriminimimt të bazuar në racë, ngjyrë, origjinë kombëtare, racizëm, diskriminim racor dhe sjellje të ngjashme, si ksenofobia dhe jotoleranca.

Marrë historikisht, ndryshimet biologjike qysh nga kohët e hershme janë përdorur për ta justifikuar ekzistimin e racave “superiore” dhe “inferiore” dhe me këtë qeniet njerëzore klasifikoheshin varësisht nga raca. Për shembull, teoritë e Çarls Darvinit (Charls Darwin) për evoluimin dhe mbijetesën e më të aftëve, janë përdorur për të justifikuar “shkencërisht” ekzistimin e superioritetit racor. Forma të ndryshme të diskriminimit dhe racizmit janë manifesuar edhe në sistemin e kastave në Indi, në Greqinë antike dhe te konceptet e superioritetit kulturor kinez. Më vonë, kjo parahistori e racizmit u dominua nga persekutimi i hebrenjve në mbarë botën. Sundimi kolonial i Spanjës gjatë shekujve XVI dhe XVII, paraqiti në “Botën e Re” (Kontinentin e Amerikës Jugore), shoqërinë moderne racore të kastave, ku pastëria e gjakut u bë parim kryesor. Viktima të këtij sisemi kanë qenë indianët dhe skllevërit e deportuar nga Afrika. Fuqitë koloniale aprovuan këto struktura dhe e krijuan si bazë për shoqëritë e tyre të kolonizuara. Në “botën e re”, si kontrast nga raca e bardhë e pronarit, shprehja “zezak” ka qenë sinonim për skllevërit e një race “inferiore”. Në fund të shekullit XVIII dhe në fillim të shekullit XIX, ideologjia raciste u kultivua në një dimension tjetër. Pas Luftës Civile në Amerikë, nëpër shtetet e Konfederatës kishte trazira racore dhe të zinjtë terrorizoheshin nga Ku Kux Klan-i. Gjatë shekullit XIX, edhe kolonizatorët evropian shfrytëzuan këtë ideologji dhe akceptimin e gjerë të socializmit Darvinist për ta shtrirë dhe mbajtur dominimin e tyre në kontinentin Afrikan. Gjatë shekullit XX, u panë shumë forma ekstreme të racizmit: urrejtja racore e regjimit nazist në Evropë, diskriminimi racor i institucionalizuar në sistemin e aparteidit në Afrikë Jugore ose gjenocidet e motivuara në baza kombëtare dhe racore në ish-Jugosllavi dhe në Ruandë.

Sot, si rezultat i këtyre përvojave historike, ndalimi i diskriminimit është paraparë me shumë konventa ndërkombëtare dhe legjislacione kombëtare. Megjithatë, diskriminimi i bazuar në racë, ngjyrë, kombësi si dhe në besim fetar, gjini ose orientim seksual etj, paraqet ndër shkeljet më të shpeshta të të drejtave të njeriut në mbarë botën. @ Moduli për të Drejtat e Grave dhe Moduli për Liritë Fetare.

Diskriminimi dhe Siguria Njerëzore

Një ndër qëllimet kryesore të sigurisë njerëzore është ofrimi i kushteve të gjithë njerëzve për shfrytëzimin dhe zgjerimin e mundësive, zgjidhjeve dhe aftësive të tyre, duke qenë të lirë nga pasiguria. Diskriminimi i bazuar në çfarëdo baze, pengon njerëzit që në mënyrë të barabartë të ushtrojnë të drejtat dhe zgjidhjet e tyre dhe kjo rezulton jo vetëm në pasiguri ekonomike dhe shoqërore, por gjithashtu prek edhe vetërespektin dhe vetëvendosjen e personit të diskriminuar. Gjithashtu, diskriminimi racor dhe shkelja e të drejtave të anëtarëve të grupeve të nënshtruara, minoriteteve dhe punëtorëve migrantë, duhet të shikohen si shkaqe të konflikteve serioze dhe si rrezik të paqes dhe stabilitetit botëror. Njohja e dinjitetit të lindur dhe e të drejtave të barabarta, ashtu siç është deklaruar në Premabulën e Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut, të gjithë pjesëtarëve të familjes njerëzore, paraqet shtyllën për liri, drejtësi dhe paqe në botë. Prandaj, tejkalimi de facto i pabarazive të bazuara në racë, gjini, identitet kombëtar, religjion, gjuhë dhe kushte të tjera sociale, duhet të jenë prioritete të larta në agjendën e sigurisë njerëzore.

DEFINICIONI DHE PËRSHKRIMI I ÇËSHTJES

Për fillim, është shumë e rëndësishme që dy aspektet krysore të temës në fjalë të trajtohen dhe të kuptohen ndaras:

Qëndrimi ose Veprimi:

Ekziston një dallim i rëndësishëm mes besimit dhe mendimit personal në njërën anë dhe manifestimit faktik ose veprimeve, të cilat janë të motivuara nga ato qëndrime, në anën tjetër. Kuptimi i të parës përfshin vetëm sferën private të secilit individ, kurse i fundit përfshin veprimet, që prekin dhe ndikojnë edhe të tjerët. Përderisa këto qëndrime dhe opinione nuk manifestohen, ato nuk e lëndojnë askë, kështu që rrallëherë sanksionohen. Sidoqoftë, në praktikë qëndrimet dhe besimet raciste dhe ksenofobike shpesh rezultojnë në veprime të cilat ndikojnë negativisht te të tjerët dhe këto veprime mund të jenë: fyerjet, abuzimet verbale, poshtërimet, madje edhe agresionet fizike. Këto veprime mund të karakterizohen si diskriminime, të cilat nën disa kushte të caktuara janë të sanksionuara me ligj.

Kryesit e Diskriminimit – shteti ose individët:

Fusha tjetër e rëndësishme që do trajtuar është ajo që ka të bëjë me kryein ose shkaktuesin. Tradicionalisht, sistemi ndërkombëtar për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe mekanizmat e ngjashme ligjore, dominohen nga ideja e sigurimit të individëve nga ndërhyrja e shtetit. Prandaj, kryesit kryesorë të diskriminimit (atij pozitiv dhe negativ) gjithmonë kanë qenë shtetet, deri sa diskriminimi ndërmjet individëve ka mbetur pak a shumë i parregulluar. Si rezultat i zhvillimeve të reja në luftën ndërkombëtare kundër racizmit dhe diskriminimit, ky perceptim ka ndryshuar kohët e fundit, duke rezultuar në një kuptim më të plotë të diskriminimit, marrë parasysh që shumë incidente diskriminuese shkaktohen mu nga personat privatë, pra nga kryesit joshtetëror.

Ø SHEMBULL: Qëndrimi i përhapur te qiradhënësit për shfaqjen e mungesës së vullnetit për lëshimit e apartamenteve të tyre migrantëve, refugjatëve ose personave me lëkurë të zezë. Rregullorja për antidiskriminim është përfshirë edhe në sektorin privat, por megjithatë ende krijon shumë kundërthënie, duke lënë shpesh atë si një zonë të zbehtë ligjore, e cila nuk ka rregulla të qarta.

Diskriminimi

Definicioni: Në përgjithësi, diskriminim konsiderohet çdo formë e dallimit, përjashtimit, kufizimit ose ndonjë preferimi, me qëllim të mohimit ose refuzimit të të drejtave të barabarta dhe mbrojtjes, si dhe paraqet mohim të parimit të barazisë dhe fyerje ndaj dinjitetit njerëzor. Varësisht nga arsyeja për trajtim të tillë, ne mund të flasim për “diskriminim në baza racore, kombëtare, ngjyre, gjinie, religjioni, orientimi seksual, etj”. Është shumë e rëndësishme të dihet se nuk mund të konsiderohet çfarëdo dallimi menjëherë edhe si diskriminim në kuptimin e abuzimit të të drejtave të njeriut. Përderisa ky dallim është i bazuar në kritere të arsyeshme dhe objektive, ai mund të justifikohet.

Ø SHEMBULL: Pothuajse në të gjitha shtetet, punësimi në ushtri, polici, ose tek autoritetet e tjera publike është i kufizuar vetëm për shtetasit.

Problemi është se si të definohen “kriteret e arsyeshme”. Çka do të thotë kjo në të vërtetë dhe a është e mundur që këto kritere të jenë të njëjtat për shoqëri të ndryshme? Pasi që barazia ligjore nuk nënkupton gjithmonë edhe barazinë faktike, këto paqartësi mund ta qartësojnë pse parimi i barazisë është një nga parimet më kontraverse të të drejtave të njeriut.

Tri elementet e diskriminimit: Në përgjithësi mund të indetifikohen tri elemente që janë të përbashkëta për të gjitha format e diskriminimit:

• veprimet të cilat kualifikohen si diskriminuese, si dallimi, përjashtimi, kufizimi dhe preferimi.
• shkaqet e diskriminimit, pra karakteristikat personale si raca, ngjyra, prejardhja, origjina kombëtare/etnike, gjinia, mosha, integriteti fizik etj.
• qëllimet dhe/ose pasojat e diskriminimit, të cilat kanë për qëllim, parandalimin e viktimave të ushtorojnë dhe/ose t’i gëzojnë të drejtat dhe liritë e tyre fundamentale. Më pastaj, duhet bërë një dallim ndërmjet diskriminimit të drejtpërdrejtë, (duke përshkruar qëllimin), ku kryesi dëshiron të diskriminojë personin ose grupin dhe diskriminimit të tërthortë (ose të lidhur me pasojat), ku, qartazi, një dispozitë neutrale ose ndonjë masë de facto, favorizon një person ose një grup në krahasim me të tjerët.

Ø SHEMBULL për diskriminim të tërthortë: Dyqanet zejtare të cilat nuk punësojnë njerëz me fustane të gjata ose kokë të mbuluar – këto dispozita neutrale, në praktikë në mënyrë disproporcionale mund të dëmtojnë anëtarët e një grupi të caktuar.

Karakteristika e tjera të rëndësishme të diskriminimit: Zakonisht grupi dominant, diskriminon grupin më pak të fuqishëm dhe numerikisht më të vogël. Dominimi mund të paraqitet ose në kuptimin e numrave (pra shumica kundër pakicës), ose në kuptimin e forcës (pra “klasa e lartë” kundër “klasës së ulët”). Përmes dominimit, njëri grup e trajton grupin tjetër si më pak të rëndësishëm dhe shpesh atij grupi ia mohon të drejtat e tyre themelore. Sipas Beti A. Rerdon (Betty A. Reardon) nga Universiteti i Kolumbisë (Columbia University), kjo do të thotë se “për ata që diskriminohen, diskriminimi paraqet mohimin e dinjitetit njerëzor dhe të drejtave të barabarta”.

Një tjetër aspekt interesant është diskriminimi pozitiv, ose ashtu siç njihet “veprimi pozitiv” (“affirmative action”), shprehje e cila vjen nga SHBA-të. Kjo nënkupton masat e veçanta dhe të përkohshme të qeverisë, të cilat synojnë arritjen de facto të barazisë dhe tejkalimin e formave insititucionale të diskriminimit. Diskriminimi institucional u referohet ligjeve, politikave dhe zakoneve, të cilat sistematikisht rezultojnë në pabarazi dhe diskriminim në shoqëri, organizatë ose institucion. Masat e veprimeve pozitive, kanë qenë gjithmonë kontraverse, pasi që në momentin e caktuar ato gjithashtu nënkuptojnë favorizim të një grupi ndaj tjetrit dhe me qëllim të kompensimit të pabarazive të mëhershme, në kohën kur ato ndërmerren ndaj grupit të destinuar – p.sh. grave ose minoriteteve kombëtare u jepen mundësi të barabarta për gëzimin e plotë të lirive të tyre fundamentale, posaçërsht atyre nga fusha e arsimit, punësimit dhe biznesit.

Keni parasysh se, pasi që ky lloj “diskriminimi” ndodh vetëm për një periudhë të caktuar kohore, ky lloj trajtimi preferues nuk duhet të konsiderohet si diskriminim, por duhet të shihet si masë e luftimit të diskriminimit.

Çka mendoni për këto masa?

* A do të thotë se ndalimi i diskriminimit nënkupton vetëm trajtim të barabartë?

* Çka mendoni për nocionin e mundësive të barabarta, që me qëllim të kompensimit të trajtimit të pabarabartë nga e kaluara, ndoshta do të nënkuptonte trajtim të njerëzve të barabartë në mënyrë jo të barabartë, në situata të barabarta,?

* Çfarë forme e veprimit do të ishte e justifikueshme – ndalimi apo favorizimi?

Racizmi

Racizmi shkakton dëme, duke izoluar dhe lënduar njerëzit dhe duke shkaktuar ndarje mes komuniteteve. Sikurse racizmi aktiv, edhe akceptimi pasiv i privilegjeve të bazuara në racë, dëmtojnë shëndetin mental dhe fizik si të viktimës, ashtu edhe të kryesit të padrejtësisë racore. Shkaqet e racizmit ose jotolerancës së ngjashme, si dhe mjetet për kryerjen e tyre janë mjaft komplekse dhe përfshijnë, nënshtrimin dhe diskriminimin ligjor, disatvantazhin ekonomik dhe arsimor, anashkalimin social dhe politik, si dhe viktimizimin psikologjik.

Është mjaft interesant fakti se për shkak të konfliktit që ekziston ndërmjet pikëpamjeve të ndryshme mbi kuptimin e saktë dhe përfshirjen e racizmit, nuk ekziston një definicion i pranuar universalisht për racizmin. Racizmi mund të kuptohet si besim i vetëdijshëm ose i pavetëdijshëm për superioritetin natyral të një race mbi tjetrën, ose si një qëndrim dhe sistem i veprimeve që “tentojnë të vendosin regjim racor, ose një hierarki të përhershme të një grupi që besohet të jetë reflektim i ligjeve të Zotit”. Ky definicion i fundit për racizmin, qëndron ndërmjet pikëpamjeve për diskriminimin si koncept modern, i cili ka dalë nga teoritë shkencore mbi racën dhe kuptimit të tij si manifestim i organizimit fisnor antik. Si do që të jetë, shprehja racizëm nxit shumë diskutime, sepse vetë shprehja, vetvetiu supozon ekzistimin e racave të ndryshme, e që shkencërisht është konstatuar si e pasaktë. Sot, “raca” shihet më tepër si konstrukt social në të cilën theksi vihet më shumë në dallimet kulturore, sesa në karakteristikat biologjike, prandaj dikush mund të flasë për të ashtuquajturin “racizëm kulturor”, i cili në kohën e tashme, paraqet përshkrimin më adekuat të qëndrimeve aktuale të njerëzve të njohur si “racistë”. Racizmi si formë e të menduarit mund të jetë i dëmshëm, por nëse nuk manifestohet, atëherë nuk mund të sanksionohet. Kjo do të thotë se, idetë raciste nuk mund të karakterizohen si shkelje e të drejtave të njeriut, sepse liria e të menduarit dhe e besimit vetvetiu konsiderohen si të drejta shumë të rëndësishme. Vetëm nëse këto paragjykime dhe mendime çojnë në drejtim të politikave diskriminuese, zakoneve shoqërore dhe kulturore për ndarje grupore, atëherë mund të flasim për veprime diskriminuese racore të sanksionuara. Këto veprime mund të bëhen ose nga “raca mbizotëruese” duke krijuar regjim hierarkik, ose nga individët që ushtrojnë kontroll mbi të tjerët.

Varësisht nga forca e përdorur dhe marrëdhëniet ndërmjet viktimës dhe kryesit, racizmi shfaqet në nivele të ndryshme:

• nivel personal (qëndrimet, besimet, vlerat e personale)
• nivel ndërpersonal (sjelljet ndaj tjerëve)
• nivel kulturor (vlerat dhe normat e sjelljes shoqërore)
• nivel institucional (ligjet, zakonet, traditat dhe praktikat)

Ish-sistemi i apartedit i Republikës Jugafrikane, ku ligjet e apartedit në mënyrë srtukturore veçonin të zinjtë nga të bardhët, paraqet një shembull konkret të formës insititucionale të diskriminimit racor dhe racizmit. E Dobishme të Dihet.

>>Një person i cili me vite ka qenë i lidhur me zinxhirë, nuk mund të sillet para vijës së fillimit të ri racor dhe t’i thuhet “tani je i lirë të garosh me të gjithë” dhe të vazhdosh të besosh se ke vepruar drejtë. Kështu që, nuk është e mjaftueshme vetëm të hapen dyert e mundësive. Të gjithë qytetarët tanë kanë të drejtë të kalojnë nëpër këto dyer . . . Ne nuk kërkojë . . . barazinë si të drejtë teorike, por barazinë si fakt dhe barazinë si rezultat.<<

PRESIDENTI I SHBA-ve, LINDON XHONSON (LYNDON JOHNSON), 1965

Diskriminimi Racor: “Konventa e OKB-së për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor” (CERD) e vitit 1965, përmban një definicion ligjor të plotë për diskriminimin racor, cili është përdorur si bazë e shumë definicioneve dhe insrumenteve që kanë të bëjnë me diskriminimin:

Neni 1 thotë . . . “Në këtë Konventë, shprehja “diskriminim racor” nënkupton çdo dallim, përjashtim, kufizim, ose preferencë që bazohet në racën, ngjyrën, prejardhjen ose origjinën kombëtare dhe etnike, që ka qëllim apo efekt të shkatërrojë ose të komprometojë njohjen, gëzimin ose ushrtimin, në kushte barazie, të të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore në fushat politike, ekonomike, shoqërore dhe kulturore ose në çdo fushë tjetër të fushës publike.”

Me hartimin e kësaj Konvente ( Standardet Ndërkombëtare, Implementimi dhe Monitorimi), Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara reagoi kundër akteve anti-semitike, e veçanërisht atyre në Gjermani, ku fotografitë shkatërruese të djegies së sinagogave nëpër qytetet gjermane, tronditën bashkësinë ndërkombëtare.

Dhuna racore e cila përfshin akte specifike të dhunës dhe ngacmimit të kryer kundër një individi ose grupi në bazë racore, ngjyre, prejardhjeje kombëtare ose origjine etnike, paraqet një shembull konkret të ndikimit të racizmit. Paraqitja e një grupi si kërcënim, është element kryesor i një mjedisi shoqëror dhe politik ku ndodhin aktet e dhunës, të bazuara në urrejtje. Racizmi dhe dhuna e motivuar racore janë paraqitur dukshëm në artikujt e gazetave ditore në gjithë botën, p.sh. në SHBA, lidhur me trazirat në Los Anxhelles (Los Angeles) për aktgjykimin e Rodnej Kingut (Rodney King) dhe pastaj për kontraversën gjatë gjykimit të Ou Xhej Simpsonit (O. J. Simpson).

Në dekadat e fundit të luftimit kundër racizmit dhe diskriminimit racor, është zhvilluar një kuptim më i gjerë për termin racizëm, duke përfshirë edhe pranimin se të gjitha shoqëritë e botës janë të prekura dhe të penguara nga racizmi. Bashkësia ndërkombëtare ka marrë detyrë për zbulimin e shkaqeve kryesore të racizmit dhe për të bërë thirrje për reforma të domosdoshme për parandalimin e shpërthimit të konflikteve racore ose të bazuara në diskriminimin racor. Fatëkeqësisht, me gjithë përpjekjet për heqjen e të gjitha politikave të bazuara në këtë fenomen, këto teori dhe praktika ende ekzistojnë dhe për më tepër, po marrin forma të reja, siç është politika mizore kriminale e quajtur “spastrim etnik”.

Ksenofobia

Dikur ksenofobia është përshkruar si frikë morbide nga të huajt dhe nga shtetet e jashtme, por ajo gjithashtu karakterizohet nga qëndrimet, paragjykimet dhe sjelljet, të cilat shpesh refuzojnë, përjashtojnë dhe nënçmojnë personat, duke u bazuar në pikëpamjen se ata janë të ardhur ose janë të huaj për komunitetin, shoqërinë dhe identitetin kombëtar. Me fjalë të tjera, ajo është një ndjenjë e bazuar në pikëpamje dhe ide joracionale, të cilat shpiejnë drejt skenareve thjesht të mira ose të këqija.

Edhe pse dallimi mes racizmit dhe ksenofobisë mund të jetë i rëndësishëm për fushën juridike dhe akademike, ndikimi i sjelljeve dhe veprimeve raciste dhe ksenofobike në viktima janë gjithëherë të njëjta. Ajo ua rrëmben njerëzve potencialin dhe mundësitë për plotësimin e planeve dhe ëndrrave të tyre, dëmton seriozisht vetëbesimin dhe vlerësimin e tyre për veten, kurse në miliona raste kjo u ka kushtuar njerëzve edhe me jetët e tyre. Në veçanti, një ndikim shkatërrues i racizmit dhe diskriminimit racor mund të vërehet te fëmijët, sepse duke qenë dëshmitarë të racizmit, në mesin e tyre shaktohen ndjenja të forta të frikës dhe konfuzionit.

Gjatë Panelit Diskutues të OKB në New York, ku u diskutua lidhur me ndikimin e racizmit te fëmijët, një grua nga Çikago i tha audiencës se ajo përjetoi racizmin për herë të parë qysh në momentin kur kishte lindur, pasi që një motër medicinale në spital refuzoi që në lindjen e saj të vështirë të asistojë nënën e saj, sepse ajo për dallim nga motra medicinale vinte nga pjesa tjetër e vendit. Kur ajo u rrit, shpejt mësoi se prejardhja e saj, pra fisi nga vinte, gjuha që fliste dhe regjioni ku jetonte, influencuan çdo ngjarje që i ka ndodhur në jetën e saj, gjë që e kanë bërë atë qysh nga fëmijëria dhe më pas të ndihet e pavlefshme, e pasigurt dhe e paaftë.

Jotoleranca dhe Paragjykimet e Ngjashme

Jotoleranca: Universiteti Penn State (The Penn State University) në rregulloren e tij deklaron se jotoleranca është “një qëndrim, ndjenjë ose besim përmes së cilit një individ tregon përbuzje për indivdët ose grupin tjetër, duke u bazuar në karakteristika siç janë, raca, ngjyra origjina kombëtare, gjinia, orinetimi seksual ose besimet politike dhe fetare”.

Paragjykimi: Definicioni klasik i paragjykimit, është ai të cilin e ka dhënë i famshmi psikolog, Gordon Allport, i cili thekson se “paragjykimi është një antipati e bazuar në përgjithësime të gabuara dhe jofleksibile; mund të ndihet dhe shprehet; mund të drejtohet ndaj një grupi ose ndaj një individi të atij grupi.”

Të dy këto shprehje mund të jenë shumë lehtë motivim për çfarëdo veprimtarie diskriminuese. Thënë në përgjithësi, jotoleranca dhe paragjykimi shpesh shihen si baza dhe pika fillestare të sjelljeve të tjera “specifike”, siç janë racizmi dhe ksenofobia.

Nocioni i paragjykimit etnik është zhvilluar vonë, duke përshkruar antipatinë e bazuar në pretendimin e supremacisë kulturore të një grupi ndaj grupit tjetër. Për shembull, në kontekstin evropian, kjo është e shprehur në paragjykimet antiturke, antipolake ose antiruse. Meqenëse zakonisht sulmohen tiparet kulturore/fetare (qoftë të vërteta ose të imagjinuara) të një grupi, mund të shihen disa ngjashmëri me të kuptuarit e vonshëm të racizmit si “racizëm kulturor”. Zakonisht këto dy fenomene, paragjykimi dhe jotoleranca janë më të vështirat për t’u trajtuar dhe luftuar.

Në njërën anë ato përshkruajnë karakteristikat personale, të cilat përbëjnë një qenie njerëzore dhe në këtë mënyrë depërtojnë thellë në sferën private. Edhe nëse opinionet personale janë të ndryshueshme (përmes arsimimit, ngritjes së vetëdijes dhe dialogut), njeriu duhet të jetë i kujdesshmë që ta kuptojë se ku përfundon edukimi dhe kur fillon indoktrinimi.

Në anën tjetër është me rëndësi të dihet se ku duhet të “tërhiqet kufiri” mes tolerancës dhe jotolerancës, duke menduar se kur dhe për çka jemi të “lejuar” me qenë jotolerant ose sa larg duhet shkuar me tolerancë? Nuk duhen harruar vështirësitë me shprehjen “tolerancë”, pasi që ajo tregon ndjenjën e gabueshme të superioritetit në tolerimin e ekzistimit të tjerëve, por në të vërtetë nuk tregon mirëseardhjen ose respektimin e tyre.

* Kush mund të vendosë për këtë?

* A është krijuar ende ndonjë normë ose standard, i cili bën dallimin mes tolerancës dhe jotolerancës dhe nëse jo, a është e mundur të krijohet?

* A ekzistojnë dallime rajonale ose kulturore në pikëpamjen e këtyre normave?

Kufizimet dhe standardet e zhvilluara në kuadër të së drejtës ndërkombëtare për të drejtat e njeriut mund të përbëjnë një minimum të tillë, nën të cilin minimum ndodhen shoqëritë dhe pjesëtarët e tyre që i nënshtrohen jotolerancës dhe shkeljeve të të drejtave të tyre. Ekziston një pajtim i përgjithshëm lidhur me atë se racistët nuk lindin si të tillë, por zhvillohen, prandaj shkaku kryesor i racizmit është injorimi. Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Kofi Anan, më 21 mars 1999, në rastin e festimit të Ditës Ndërkombëtare për Eliminimin e Diskriminimit Racor, tha: “injoranca dhe paragjykimi janë krijuesit e propagandës . . . Prandaj, misioni ynë është që të konfrontojmë injorancën me dije, ngurtësinë me tolerancë dhe izolimin duke zgjatur dorën e zemërgjerësisë. Racizmi mund, duhet dhe do të shpartallohet.”

Standardet ndërkombëtare

Leksionet e mësuara nga skllavëria, kolonizimi dhe posaçërisht nga Lufta e Dytë Botërore, çuan drejt inkorporimit të parimeve të mosdiskriminimit në shumë kushtetuta kombëtare dhe konventa ndërkombëtare. Konventa më e rëndësishme ndërkombëtare për diskriminimin racor është “Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor”, që është ratifikuar në vitin 1965. Kjo konventë është e bazuar në parimin e dinjitetit dhe barazisë dhe dënon çdo formë të diskriminimit racor, si dhe udhëzon shtetet të implementojnë gjitha masat e nevojshme për eliminimin e diskriminimit racor.

Shkallë të ndryshme të obligimeve lidhur me zbatimin e parimit të mosdiskriminimit aplikohen si ndaj shteteve, sektorëve privat, ashtu edhe ndaj individëve.

· Obligimi për të respektuar: Në këtë kontekst, shteteve u ndalohet të veprojnë në kundërshtim me të drejtat dhe liritë e pranuara fundamentale. Me fjalë të tjera, përderisa nuk ekziston ndonjë rezervë eksplicite ligjore, kjo ka të bëjë me obligimet shtetërore për “të mos vepruar”.

· Obligimi për të mbrojtur: Ky element kërkon nga shtetet të mbrojnë individët nga shkelja e të drejtave të tyre. Kur flitet për diskriminimin, kjo gjithashtu i referohet racizmit ndërmjet personave privatë, kështu që shteti brenda shoqërisë duhet të “luftojë” në mënyrë aktive edhe diskriminimin racor mes individëve. Sidoqoftë, ky obligim është shumë kontravers, pasi që prek sferën private të individëve dhe ende nuk është arritur ndonjë koncensus për atë se sa larg shtrihet ky detyrim.

· Obligimi për të përmbushur: Ky obligim kërkon që shteti të ofrojë realizimin efektiv të të drejtave të garantuara përmes masave adekuate ligjore, administrative, gjyqësore dhe faktike. Neni 5 i Konventës Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor (CERD) kërkon nga shtetet-palë të ndërmarrin masa për ndalimin dhe eliminimin e diskriminimit racor dhe për t’ua garantuar të gjithëve të drejtat e njeriut.

Detyrimet e sektorit privat (OJQ-të, mediat, etj.): Përveç qeverisë, një rol madhor për lufitmin e diskriminimit dhe racizmit ka edhe sektori privat. Pjestarët e saj përbëjnë pjesën më të madhe të shoqërisë dhe zakonisht diskriminimi dhe qëndrimi racist më së miri mund të konfrontohet brenda shoqërisë përmes qasjes së njohur si “nga fundi e lart”. Praktikat e mira

Programet arsimuese dhe mësimi: Racizmi, ksenofobia dhe qëndrimet e ngjashme, shpesh paraqiten në forma të lehta dhe tinzake, të cilat shpesh është vërtetuar se janë të vështira për t’u trajtuar dhe identifikuar, por që megjithatë ndikojnë që individët dhe komunitetet të ndihen të viktimizuar. Kjo mund të çojë te një vështrim i gabuar, se racizmi kryhet vetëm nga të tjerët, prandaj edhe është përgjegjësi e të tjerëve. Me qëllim që mendimet dhe besimet e tilla të konforontohet në mënyrë të suksesshme, racizmi duhet parë si sfidë e cila duhet të trajtohet përmes forcimit të kulturës së të drejtave të njeriut në të gjitha shtresat e shoqërisë. Kjo përfshin inkuadrimin sistematik të vlerave ndërkulturore, respektit, kuptimit të dallimeve racore, etnike dhe kulturore në kuadër të arsimimit të rinisë.

Gjatë procesit përgatitor të Konferencës Botërore Kundër Racizmit, janë raportuar edhe shumë shembuj të tjerë dhe ide interesante. Për shembull, në një numër të shteteve afrikane tani janë duke u bërë përpjekje për luftimin e paragjykimeve racore përmes librave shkollore dhe planprogrameve, ose në kuadër të iniciativës evropiane të propozuar, ku rrjetet shkollore përmes hartimit të kodeve të sjelljes, në objektivat e tyre edukuese kanë inkorporuar parime të qarta të mosdiskriminimit. Në shumë shtete ekzistojnë programet e shkëmbimeve shkollore, të cilat përkrahin studentët nga shtetet e ndryshme që të shkëmbejnë kulturat e tyre dhe të mësojnë gjuhët e njëri-tjetrit. Shumë qeveri dhe OJQ kanë përfshirë programe për mësimin e dallimeve kulturore, ku përmes materialeve shkollore për të drejtat e njeriut, përkrahet kuptimi i kontributit të secilës kulturë dhe të secilit komb.

Roli vendimtar i mediave: Fatëkeqësisht shumë radio dhe programe televizive në gjithë botën propagojnë diskriminimin dhe urrejtjen racore e etnike. Duke mos e haruar rolin e rëndësishëm të internetit, i cili është mjet i lehtësimit të shpërndarjes së informatave dhe opinioneve, fuqia e mediave mund të shihet p.sh. në rastin e “Radio Mille Collines” në Ruandë, e cila ka nxitur hututë të masakrojnë tutsit gjatë luftës civile të vitit 1994.

Moduli për Trendet dhe Lirinë e Shprehjes.

3. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Racizmi dhe diskriminimi racor janë probleme globale që manifestohen në mënyra të ndryshme. Edhe pse fjala racizëm spontanisht kuptohet si diskriminim i të bardhëve ndaj jo të bardhëve, nuk ekziston ndonjë shoqëri e cila mund të deklarojë se është plotësisht e lirë nga çdo formë e racizmit. Antisemitizmi, diskriminimi racor ose superioriteti i keqkuptuar janë më tepër të manifestuara në hemisferën perëndimore, por kjo nuk përjashton ekzistimin e racizmit në Azi, Afrikë dhe në Amerikën Latine.

Për shembull, në Japoni, koreanët për shkak të prejardhjes së tyre koreane nuk kanë të drejtë të mbajnë pozita publike. Deri vonë, minoriteti kinez në Indonezi nuk ka mundur ta festojë në mënyrë të hapur Vitin e Ri Kinez, dhe sistemi kastor në Indi, i cili, edhe pse shpesh përshkruhet si “unik gjatë historisë”, duke organizuar dhunime masive dhe masakra nga kastat më të larta, diskrimininon në mënyrë të rëndë të paprekurit. Po ashtu, janë mirë të njohura pikëpamjet e shumicës së kinezëve Han për minoritetet tibetane ose mongole si “barbarë, të ndotur, primitivë dhe të mbrapshtë”.

Shtetet afrikane nuk janë më të mira në këtë drejtim; mijëra aziatikë janë ndjekur nga Afrika lindore dhe qendrore përmes politikave të ashpra raciste. Për shembull, “Akti i Licensimit Afarist të Kenisë, Ugandës dhe Zambisë”, rezervon aktivitetet e caktuara biznesore vetëm për qyterarët e tyre dhe i lejonte aziatikët të vepronin vetëm në bazë të liensimit, i cili duhej ripërtërirë për çdo vit. Përfundimisht, nuk duhet harruar diskriminimi që ekziston mes fiseve, ku anëtarët e fiseve minoritare që nuk u takojnë fiseve shumicë të cilat sundojnë, gjatë jetës së tyre të përditshme përballen me sulme racore, diskriminim dhe disavantazhe kërcënuese.

Në Evropë, diskriminimi i romëve (sipas llogarive të përafërta afër tetë milionë jetojnë në gjithë kontinentin evropian), i cili është lënë anash, paraqet një ndër problemet më serioze dhe më të fshehta të të drejtave të njeriut në Evropë. Duke qenë se gjatë pjesës më të madhe të historisë së tyre kanë qenë nomadë, romët në disa shtete zakonisht janë detyruar të asimilohen, në disa vende është ndaluar përdorimi i gjuhës së tyre dhe prindërve u janë marrë fëmijët nga përkujdesi. Sot, bashkësitë e romëve ende përjetojnë diskriminim në shumë sfera të jetës, përfshirë, punësimin, strehimin, arsimimin, qasjen në drejtësi ose në shërbimet shëndetësore.

Një tjetër aspekt interesant dhe i rëndësishëm, i cili ka dalë gjatë Konferencës së tretë Botërore Kundër Racizmit në Duran, në vitin 2001, ka të bëjë me kuptimin e fjalës “racizëm” në Afrikë në njërën anë dhe Evropë/Amerikë Veriore në anën tjetër. Përpjekja e shteteve evropiane për ta larguar fjalën “racë” nga protokoli, pasi që një gjë e tillë është vërtetuar shkencërisht si jo e saktë, është kritikuar fuqishëm nga delegacionet afrikane dhe karaibike, të cilat argumentuan se kjo provë e okupimit kolonial tentohet të çrrënjoset vetëm tani kur shtetet perëndimore nuk shohin më asnjë përparësi nga këto ‘kategori superiore’.

Një moment tjetër shumë emocional gjatë Konferencës Botërore ka qenë mospajtimi mes grupeve të ndryshme se varësisht nga definimi i komunitetit të hebrenjve si grup etnik ose religjioz, antisemitizmi a të definohet si formë e racizmit apo jo. Kjo dilemë (përverveç të tjerash) ka mbetur e pazgjidhur dhe ende është një çështje shumë e debatuar gjatë takimeve të ndryshme ndërkombëtare.

Antisemitizmi ka qenë shumë i përhapur në historinë bashkëkohore evropiane, deri në ditët e sotme. Kjo urrejtje, dhe ndonjëherë formë e dhunshme e armiqësisë së shfaqur ndaj hebrenjve, të cilët shihen si një grup i ndryshëm religjioz ose minoritar, sot është më e gjallë se kurdoherë ndoshta vetëm pse është e fshehur më mirë dhe shprehet në formë të mbuluar. Në fillim të shekullit XX, me paraqitjen e fashizmit, antisemitizmi u bë pjesë e ideologjisë së tij. Gjatë Holokaustit të kryer nga regjimi nazist, afër 6 milion hebrenj janë vrarë në mënyrë sistematike vetëm pse ishin hebrenj. Fatëkeqësisht, edhe sot sulmet kundër bashkësive dhe trashëgimisë hebreje nuk janë të rralla dhe një numër i grupeve neonaziste në mënyrë të hapur shfaq pikëpamjet e tyre antisemitike. Për më tepër, rritja e numrit të faqeve në internet dhe materialit të përhapur për glorifikimin e propagandës naziste, po u kontribuojnë këtyre zhvillimeve brengosëse për mbarë botën.

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Fakti se diskriminimi është një ndër format më të shpeshta të shkeljeve të të drejtave të njeriut, tregon sa ka mbetur të bëhet ende punë në këtë fushë. Në parim, implementimi i instrumenteve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut është përgjegjësi e shtetit, kështu që instrumentet të cilat e luftojnë diskriminimin, duhet të ratifikohen dhe implementohen nga shtetet si dhe shtetet anëtare. Sidoqoftë, një implementim efektiv i standardeve ndërkombëtare, mund të garantohet vetëm nëse ekzistojnë sisteme efekive për monitorim dhe mekanizma të forta për zbatim.

Pëveç theksimit të detyrimeve të shteteve nënshkruese, Konventa për Eliminimin e Diskriminimit Racor, gjithashtu ka themeluar Komitetin për Eliminimin e Diskriminimit Racor (CERD), i cili ishte organi i parë i OKB-së, për monitorimin dhe rishikimin e implementimit të Konventës dhe për promovimin e implementimit të fuqishëm të saj. Ky sistemi i krijuar, përbëhet kryesisht nga tri procedura: procedura raportuese, e cila është e obligueshme për të gjitha shtetet palë, pocedura e ankesave të shteteve ndaj shteteve, e cila është e hapur për të gjitha shtetet palë dhe e drejta e peticionit, komunikatat nga individët ose grupet që gjenden në jurisdiksionet e shteteve palë, e që pretendojnë se janë viktima të shkeljeve.

Pasi që, gjatë dekadave të fundit shfaqja e racizmit dhe ksenofobisë ka shënuar rritje, bashkësia ndërkombëtare ka shtuar përpjekjet e saj për luftimin e këtij fenomeni. Komisioni për të Drejtat e Njeriut ka emëruar Raportuesin Special për Format Bashkëkohore të Racizmit (momentalisht është Z. Doudou Diene nga Senegali), duke kërkuar nga ai të shqyrtojë incidentet e formave bashkëkohore të racizmit dhe diskriminimit racor.

Tjetër instrument i rëndësishëm për monitorim është ombudspersoni antidiskriminues dhe antiracor; zakonisht këta ombudspersona janë të themeluar në nivel kombëtar dhe luajnë rol të rëndësisëm në dokumentimin e incidenteve diskriminuese, për të informuar lidhur me rregullativat kombëtare dhe ndërkombëtare dhe për të kërkuar mjeteve të mundshme.

Gjatë dekadave të kaluara, mekanizmat dhe instrumentet ndërkombëtare janë përdorur më shumë për të monitoruar dhe zbatuar parimet antidiskriminuese. Rëndësia e strategjive parandaluese siç janë, sistemet e paralajmërimit të hershëm, mekanizmat parandaluese të vizitave, procedurat urgjente, informimi i masave të gjera dhe arsimimi, kanë qenë të injoruara për një kohë të gjatë, pasi që prekin këto fenomene në origjinën e tyre dhe kështu janë neglizhuar përgjigjet më efektive ndaj racizmit dhe diskriminimit.

Në vitin 2001, në FBI të SHBA, janë raportuar 9721 incidente penale të motivuara nga paragjykimi:

a. të motivuara nga paragjykimi racor 44.9%

b. të motivuara nga origjina etnike/kombëtare 21.6%

c. të motivuara nga jotoleranca fetare 18.6 %

d. paragjykime të motivuara nga orientimi seksual 14.3%

e. paragjykime të motivuara nga paaftësia 0.4%

BURIMI: UNIFORM CRIME REPORT, HATE CRIME STATISTICS, FEDERAL BUREAU OF INVESTIGATION, 2001

>>Shpesh është më lehtë të zemërohesh nga padrejtësitë që ndodhin në gjysmën tjetër të botës, sesa nga shtypjet dhe diskriminimi që ndodh një gjysmë rruge larg nga shtëpia jonë.<<

KARL T. ROUVAN (CARL T. ROWAN)

Zbraztësira ndërmjet “ligjit në libër” dhe “ligjit në praktikë”: Konventat, deklaratat dhe planet e veprimit të ratifikuara janë vetëm një hap drejt një strategjie të vërtetë për luftimin e racizmit dhe diskriminimit. Nëse ato nuk aplikohen dhe implemetohen tërësisht në praktikë, ndikimi i tyre është i kufizuar. Për një implementim efektiv, është i nevojshëm vullneti i fortë politik që në praktikë shpesh ka gjetur vend për interesa ë tjera politike. Në këtë kontekst, nuk bën të nënçmohet roli i rëndësishëm i organizatave joqeveritare dhe atyre të komunitetve për zhvillimin e fushatave dhe projekteve të gjera, si dhe lobimit dhe vendosjes së presionit mbi qeveritë për përmbushjen e obligimeve të tyre kombëtare dhe ndërkombëtare.

Çka mund të bëjmë ne?

Sfida e vërtetë nuk është mbrojtja ose penalizimi, por parandalimi i diskriminimit, që do të thotë të ndalohen aktet diskriminuese para se të ndodhin. Prandaj, është e domosdoshme të trajtohen qëndrimet, besimet, veprimet dhe sjelljet pasuese. Kjo detyrë e vështirë mund të arrihet vetëm përmes arsimimit institucional për të drejtat e njeriut, informimit lokal përmes qasjes poshtë-lart dhe pjesëmarrjes së plotë të autoriteteve vendore në bashkëpunim me pjesëtarët e tjerë relevant joshtetëror.

Të qenit vëzhgues i akteve diskriminuese dhe racore: Është e rëndësishme të zhvillohet guximi moral, ndërhyrja në rast se ka nevojë, paraqitja e rasteve ose incidenteve të vërejtura tek autoritetet kompetente, si dhe realizimi i qasjes ndaj mjeteve vendore dhe ndërkombëtare në disponim, siç janë, ombudspersoni kombëtar ose CERD e OKB-së.

Në përgjithësi, çdo individ në mjedisin e tij mund të hulumtojë rrugët përmes të cilave organizatat e bashkësive mund të punojnë bashkërisht për promovimin e marrëdhënieve pozitive racore dhe inkurajimin e dialogut mbi racizmin dhe të drejtat e njeriut.

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKAT E MIRA

· Kodet Vullnetare të Sjelljes në Sektorin Privat. Shumë kompani multinacionale (p.sh. Nike, Reebok, Daimler Chrysler, Volkswagen, Hennes & Mauritz) kanë nxjerrë me vetiniciativë kode të sjelljes për vete dhe partnerët e tyre, mes tjerash me qëllim të parandalimit të diskriminimit të motivuar racor.

· Luftimi i racizmit në Ligën Evropiane të Futbollit. “Unioni i Shoqatës Evropiane të Futbollit” (UEFA), ka nxjerrë planin dhjetë-pikësh të veprimit, duke numëruar masa të ndryshme që kërkohet të ndërmerren nga klubet, për promovimin e fushatave antiracore mes adhuruesve, lojtarëve dhe zyrtarëve. Plani parasheh masa siç janë, zbatimi i masave disiplinore kundër lojëtarëve që involvohen në abuzime racore, ose bërjen e deklaratave publike që dënojnë racizmin i cili brohoritet gjatë takimeve. Për më tepër, UEFA përkrah financiarisht “Rrjetin e Futbollit Kundër Racizmit në Evropë” (FARE). Ky rrjet përkrah dhe koordinon veprimet për luftimin e racizmit dhe ksenofobisë në futbollin evropian, si në nivelin vendor, ashtu edhe në atë ndërkombëtar.

· Abolicioni i Aparteidit. Në rastin “AZAPO kundër Presidentit të Republikës Jugafrikane” në Komisionin e Pajtimit dhe të Vërtetës të Afrikës së Jugut, atëherë zëvendëspresidenti i Gjykatës Kushtetuese, Gjyqtari Mahomed theksoi se, “për dekada me radhë, historia e Afrikës së Jugut ka qenë e dominuar nga konflikti i thellë mes minoritetit të bardhë, i cili rezervoi për vete konrollin mbi të gjitha instrumentet politike të shtetit dhe mes shumicës së zezë që vazhdoi t’i rezistojë atij dominimi. Të drejtat fundalemtale të njeriut u bënë shkaku kryesor i këtij konflikti, pasi që rezistenca e të dënuarve nga refuzimet e tyre është ndeshur nga ligjet e hartuara për të kundërshtuar efektivitetin e rezistencës së tillë (. . . ).” Shkurt, pasi që Partia Nacionale erdhi në pushtet në vitin 1948, ajo filloi të nxjerrë ligje me qëllim të mbajtjes ndaras (apart) të racave në Afrikën e Jugut dhe krijoi “Aparteidin”. Të bardhët gëzonin trajtim superior në çdo sferë të jetës. Përfundimisht, të dyja palët e kuptuan se Afrika e Jugut po zhytej në humnerë dhe negociatat për një Afrikë të Jugut demokratike filluan menjëherë, pasi Kongresi Kombëtar Afrikan (ANC) dhe lëvizjet tjera për liri u lejuan të zhvillojnë veprimtarinë e tyre, si dhe kur në shtator të vitit 1990 u lirua nga burgu lideri i famshëm, e më vonë presidenti i Afrikës së Jugut, Nelson Mandela. Në prill të vitit 1994, pas kalimit të më shumë se tre shekujve nën kolonizim dhe shtypje, u mbajtën zgjedhjet e para demokratike.

Është e qartë se efektet e diskriminimit ende janë të dukshme dhe sigurisht se duhet të kalojnë edhe breza të tjerë për t’u zhdukur, por janë vendosur bazat me Kushtetutë dhe Ligjin për të Drejta, të cilat në mënyrë të qartë e ndalojnë diskriminimin e padrejtë.

2. TRENDET

· Marrëdhënia mes varfërisë, racizmit dhe ksenofobisë

Një marrëdhënie potenciale mes varfërisë, racizmit dhe ksenofobisë mund të konsiderohet në mënyra të ndryshme. A e shkaktojnë varfërinë racizmi dhe ksenofobia? Dhe për më tepër, a dërgon varfëria drejt formave aktive ose pasive të racizmit ose ksenofobisë? Përgjigje të qëndrueshme për këto pyetje nuk ekzistojnë; interpretimet dhe vështrimet për këtë dallojnë mes vete në mënyrë drastike. Sidoqoftë, numri i ekspertëve që konfirmojnë një lidhje të tillë është duke u rritur.

Në shumë pjesë të botës varfëria është çështje e prejardhjes etnike. Në bazë të Departamentit Shtetëror të SHBA-ve për Bujqësi, afro-amerikanët dhe hispanikët përballen tri herë më shumë sesa të bardhët me pasiguri ushqimore dhe uri. Minoritetet imigruese në gjithë botën përballen me nevoja të ndryshme. Mjaft shpesh duket se racizmi është shkas i këtyre rrethanave (p.sh. kufizimit i pjesëmarrjes së barabartë në tregun e punës).

Një çështje mjaft kontraverse është debati për ekzistimin e tendencave më të mëdha raciste te klasat më të varfëra të shoqërisë. Disa ekspertë mendojnë se arsimimi i ulët është më i përhapur te popullata më e varfër. Më pas, ata konkludojnë se me gjithë ekzistimin e sigurt të racizmit ndër “klasat e larta me arsimim më të lartë”, varfëria e ndërlidhur me arsimin të ulët, krijon probabilitet më të lartë për sjellje raciste. Sidoqoftë, ky lloj racizmi në të cilin duket se lufta për ekzistencë është motivi kryesor shikohet si sjellje e veçantë dhe jo ideologjia raciste.

· Racizmi në internet

Interneti është bërë forum për më shumë se 300 milion përdorues potencial në gjithë botën. Ai paraqet një medium të rëndësishëm për të gjithë pjesëtarët e shoqërisë. Por, potenciali i të ashtuquajturit “super-autostradë” për të informuar dhe argëtuar në nivel botëror, gjithashtu ka edhe anën e errët të tij. Organizatat dhe grupimet raciste e ekstremiste, kanë mësuar shpejt si ta përdorin këtë medium dhe si t’i shfrytëzojnë përparësitë e tij. Racizmi në internet paraqet një problem i cili është në rritje. Ashtu siç është potencuar në raportin vjetor të vitit 1999, të Qendrës Evropiane Monitoruese për Racizëm dhe Ksenofobi (EUMC), në vitin 1995 ka qenë vetëm një faqe e internetit që ka nxitur urrejte racore. Deri në nëntor të vitit 1997, janë shfaqur afër 600 faqe të tilla, kurse në janar 1999 janë numëruar afër 1429 faqe të internetit që ka nxitur urrejtje racore. Mbetet e paqartë edhe sa faqe të tilla ekzistojnë e që mbeten të pazbuluara.

Luftimi i ekstremizmit në internet paraqet vështirësi të mëdha teknologjike dhe juridike. Materiali për racizmin në internet pritet të bëhet ilegal, pasi që Këshilli i Evropës ka votuar për miratimin e “Protokolit Shtesë të Konventës për Krime Kompjuterike”. Ky protokol i ri, i cili penalizon “aktet e natyrës raciste dhe ksenofobike të kryera përmes sistemeve kompjuterike” shpresohet se do të shërbejë si model për zhvillime të mëtutjeshme në këtë fushë.

Antiislamizmi: Pasojat e 11 shtatorit 2001

Vetëm gjatë javës së parë që pasoi sulmet e 11 shtatorit të vitit 2001 në territorin e SHBA-ve, janë raportuar 540 sulme ndaj arabo-amerikanëve dhe së paku 200 sulme mbi Sikhs-it (pasardhësit e Indanëve), në krahasim me 600 sulmet e raportuara ndaj arabo-amerikanët gjatë tërë vitit 2001 (Crisis Response Guide, Amnesty International, 2001). @ Moduli për Liritë Fetare.

Në Evropë numrat janë të ngjashëm. Në lidhmëri me këto fakte, artikulli i cili pason duhet të shihet si një shembull i personalizuar ilustrues dhe si pikë fillestare për diskutim:

(Pjesë nga intervista e një gazetari amerikan me një grua të re nga Bangladeshi e cila ka shtetësinë e SHBA-ve):

(. . .) Sima (Seema) është 18 vjeç dhe është maturante e re. E lindur në Bangladesh, ajo ka kaluar gati gjysmën e jetës së saj në këtë shtet, në Woodside, Queens. Ajo është e vogël, serioze dhe si fëmija më i madh nga tre fëmijët e një familjeje imigrante, ashtu siç e pranon edhe vetë, ajo ka shkallë mjaft të lartë të përgjegjësisë. Ashtu si thotë, për çdo hap që ndërmerr, ajo brengoset se si do të ndikojë kjo në familjen e saj (. . .). Anglishtja e Simas është tipike e Queensit edhe pse vërehet një nuancë e Bengalit. Ajo është qytetare e SHBA-ve. Por në të vërtetë, ajo thotë se nuk mund të mendojë për veten si një amerikane. Ajo thotë ‘së pari Bengale’, para se të shpjegonte se çka sipas saj e përbën një amerikan (. . .). Pyetjeve lidhur me atë se çka e përbën një amerikan, gjithmonëui kanë ngurruar vajzat si ajo. Është 11 shtatori dhe pasojat e tij, që kanë sjellë këto vajza në një situatë të ngushtë si kjo. Për javë të tëra pas këtyre sulmeve, vajzat myslimane të cilat ajo i njihte i hoqën shamitë. (Sima është myslimane por nuk mbulohet.) Djemtë i rruan mjekrat e tyre. Të tjerët ishin rrahur pse mbanin turban; e nuk ishin fare myslimanë. Babai i saj, punëtor në një restaurant firkësohej se do të humbte punën. Nëna e saj frikësohej të ecte në rrobat e tyre tradicionale nga stacioni i metros deri te shtëpia. Ndërsa shkolla ishte më e keqja nga të gjithë. Simas i kujtohet se njëherë deri sa një profesor përkrahte bombardimin e Afganistanit, ajo kishte ngritur dorën të thotë diçka për fatin e civilëve afganë, ndërsa ajo ishte përqeshur nga shokët e klasës. Një mësues tjetër tha për një simpatizues të Talibanit nga Kalifornia, Xhon Vallker Llindin (John Walker Lindh), se kishte rënë nën ndikimin e magjisë islame. Sima ishte shtangur. Ajo tha se ‘Islami nuk është ndonjë shtrigë, ose ndonjë magji’ (. . .).

BURIMI: FRAGMENT NGA NJË ARTIKLL I NEW YORK TIMES-it, 7 KORRIK 2002, “BEARING THE WEIGHT OF THE WORLD, BUT NOT ON SUCH NARROW SHOULDERS”, BY SOMINI SENGUPTA (NYT), ORIGNAL 831 WORDS

PYETJET PËR DISKUTIM

· Cilat të drejta janë shkelur në këtë tregim?

· Çka do të mund të bënin viktimat e tilla për t’i përfituar sërish këto të drejta?

· Çfarë e keni pyetur ju veten pas sulmeve të 11 shtatorit?

· A mendoni se ngjarjet e 11 shtatorit duhet t’i ndryshojnë të drejtat e njerëzve?

· Kush vendos se cilat të drejta aplikohen ndaj njerëzve të caktuar?

3. KRONOLOGJIA

Hapat kryesor në hisorinë e luftimit të diskriminimit racor:

1945 Karta e Kombeve të Bashkuara (Neni 1, paragrafi 3)

1948 Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut, e OKB-së (Neni 1, 2)

1963 Deklarata për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor

1965 Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor (CERD)

1973 Konventa Ndërkombëtare për Ndalimin dhe Dënimin e Krimit të Aparteidit (Neni 1, paragrafi 1)

1978 Deklarata e UNESCO-s mbi Racën dhe Paragjykim Racor

1978 Konferenca e Parë Botërore e Gjenevës për Luftimin e Racizmit dhe Diskriminimit Racor

1983 Koferenca e Dytë Botërore e Gjenvës për Luftimin e Racizmit dhe Diskriminimit Racor

1998 Statuti i Gjykatës Ndërkombëtare Penale

2002 Koferenca e Tretë Botërore e Gjenvës për Luftimin e Racizmit dhe Diskriminimit Racor, Ksenofobisë dhe Jotolerancës së Ngjashme (Deklarata dhe Programi i Veprimit)

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

AKTIVITETI 1. “TË GJITHA QENIET NJERËZORE LINDIN TË BARABARTA”

PJESA I. HYRJE

Bisedat për diskriminimin, mund t’ua sqarojnë njerëzve origjinën dhe mekanizmat e tij, por kurrë nuk mund të jenë aq impresive dhe arsimuese sikurse është përjetimi i ndjenjës së viktimës së diskriminimit. Kështu që, ky aktivitet u mundëson pjesëmarrësve ta identifikojnë diskrimnimin dhe ta përjetojnë vetë atë.

PJESA II. INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR USHTRIMIN

Forma e aktivitetit: një ushtrim i vetëm

Qëllimet dhe Synimet: dhënia e mundësisë pjesëmarrësve të mësojnë për diskriminimin si intelektualisht, ashtu edhe emocionalisht.

Grupi i synuar: të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 15 – 20

Kohëzgjatja: 30-60 minuta

Materiali: gjëra për selektim të rëndomtë, shkumës, tabelë dhe lapsa

Aftësitë e përfshira:

· marrja në konsideratë e të gjitha aspekteve

· identifikimi me veten

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR USHTRIMIN

Përshkrimi i aktivitetit/ Instruksionet

· Ndaj pjesëmarrësit në grupe të vogla. Kërko nga gjysma e grupeve të numërojnë së paku pesë avantazhe dhe disavantazhe të të qenurit femër ose pjesëtar i një grupi minoritar, ose anëtar i një minoriteti seksual. Kërko nga të tjerët të bëjnë të njëjtën për meshkuj ose anëtarëtë një shumice etnike, ose heteroseksualë.

· Shëno rezultatet në tabelë dhe pyet të gjithë grupin që, duke u bazuar në shkallë nga 1-5, të rangojnë secilin nga këto elemente se sa janë të rëndësishme për jetën e një individi (5 nënkupton “shumë e rëndësishme”, 1 nënkupton “jo e vlefshme”)

· Vizato një vijë në dysheme dhe kërko nga pjesëmarrësit të qëndrojnë pas saj. Sqaro për pjesëmarrësit se ata janë të porsalindur dhe fillojnë jetët e tyre “të lirë dhe të barabartë”. Pastaj kërko nga secili pjesëmarrës ta shënojnë me një letër, nëse janë “femër”ose ”mashkull”, “anëtar i grupit shumicë” ose “anëtar i grupit pakicë”.

· Pastaj lexo një nga një avantazhet dhe disavantazhet e secilit grup dhe gjithashtu shto edhe vlerësimin e secilit grup. Anëtarët e grupit të caktuar duhet ta bëjnë një hap para ose pas varësisht prej vlerësimeve (p.sh. një avantazh me vlerësim 5 nënkupton se anëtarët e grupi duhet të bëjnë pesë hapa para, disavantazhi me vlerësim 3 nënkupton tre hapa prapa për grupin). Pjesëmarrësit nuk duhet të flasin gjatë këtij aktiviteti.

· Kur shihet një hapësirë e madhe mes grupeve, ndale leximin dhe kërko nga pjesëmarrësit të kthehen me fytyrë nga njëri-tjetri dhe të shikohen. Pyete njërin nga secili grup: Si ndihesh në pozitën tënde? A dëshiron t’i thuash diçka personit të grupit tjetër? Si do të ndiheshe po të ishe në grupin tjetër?

Vlerësimi: Mblidhuni në rreth dhe kërko nga pjesëmarrësit të përmbledhin me fjalë se çka kanë ndier dhe çka kanë menduar gjatë aktivitetit.

Këshilla metodologjike: Kujdesuni të theksoni aspektet plotësuese dhe arbitrare për diskriminimin, nëse pjesëmarrësit nuk e prekin këtë çështje.

Sygjerime për vndryshim: Ky aktivitet mund t’i përshtatet çfarëdo teme ose grupi punues varësisht nga pyetjet e parashtruara.

PJESA IV. VAZHDIMI

Të drejtat dhe fushat e tjera për hulumtim: të drejtat e njeriut në përgjithësi, të drejtat e grave, të drejtat e minoriteteve.

BURIMI: E ADOPTUAR NGA “METHODOLOGIES FOR HUMAN RIGHTS EDUCATION”. HUMAN RIGHTS RESOURCE CENTER, UNIVERSITY OF MINNESOTA

AKTIVITETI II. “QËLLO KUSH VJEN PËR DARKË”

PJESA I: HYRJE

Janë të pakët ata njerëz të cilët mendojnë për veten si racisëa, por kur vjen deri te çështjet familjare . . . çka do të thoshin prindërit tuaj nëse do ta sillnit një djalë ose vajzë që ka ngjyrë tjetër nga ju në shtëpi (ose të një besimi tjetër fetar, orientim tjetër seksual, me të meta . . . )?

Forma e aktivitetit: Improvizim (Luajtje e roleve)

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR IMPROVIZIMIN

Qëllimet dhe Synimet

· Theksimi i rolit të familjes në krijimin dhe transmetimin e vlerave.

· Analizmi i porosive që të rinjtë i marrin në familjet e tyre.

· Analizimi i vlerave të cilat qëndrojnë pas atyre porosive.

Grupi i synuar: të rriturit e rinj

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 8 – 30 njerëz

Kohëzgjatja: 45 - 60 minuta

Përgatitja: Programi i roleve (nëse nuk janë përgatitur nga vetë pjesëmarrësit)

Matriali: Letra dhe lapsa për vëzhguesit special

Aftësitë e përfshira: Aftësi sociale: dëgjimi i të tjerëve, aftësia për të pyetur, aftësi për zgjidhjen e problemeve; aftësi për mendim kritik: arsyetim logjik, kritikë analitike.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR IMPROVIZIMIN

Instruksionet (një variant i mundshëm: Një familje e bardhë, prindërit dhe dy fëmijë, vajza 25 vjeç dhe i dashuri i vajzës nga një vend afrikan).

Ia sqaro grupit se kanë obligim të përgatisin dhe të luajnë një shfaqje për një “situatë familjare”: vajza ua komunikon prindërve lajmin se do të jetojë me të dashurin e saj. Kërko nga pjesëmarrësit të imagjinojnë një bisedë mes vajzës së re, prindërve të saj, motrës, vëllait dhe të dashurit të saj. Pastaj, ndaje grupin në grupe më të vogla, varësisht prej numrit të roleve të parapara. Secili grup i vogël duhet të krijojë rolin për njërin anëtar të familjes dhe të zgjedh personin i cili do ta luajë atë rol.

Ekzekutimi i rolit

Për secilin rol kërko nga një vullnetar të cilët do të bëhen vëzhgues special, në mënyrë që të marrin shënime për të gjitha argumentet që ai ose ajo përdor. Pjesa tjetër e grupit janë vëzhgues të rëndomtë. Vendosi karriget (varësisht se sa role janë) në mesin e dhomës, e cila paraqet dhomën e ditës ose hapësirën ku zhvillohet biseda familjare. E jep sinjalin për të filluar diskutimin dhe pas afër 15 minutave, varësisht se si është duke u zhvilluar e jep edhe një sinjal që tregon fundin.

Vlerësimi

Fillimisht lejo secilin interpretues të shpjegojë se si është ndier gjatë këtij improvizimi. Pastaj kërko nga vëzhguesit special të lexojnë me zë të gjitha argumentet që janë përdorur nga interpretuesit. Pas kësaj mund të filloni diskutimin. Gjatë diskutimit mund të parashtoni pyetje nga prapavija shoqërore, kulturore, e identiteve gjinore, homoseksualitetit (çka nëse ajo do ta sillte të dashurën e saj, ose djali të dashurin e tij?) etj.

Këshilla metodologjike

Nëse grupi ka njohuri për improvizim (luajtje të roleve), atëherë nuk ka nevojë për më shumë instruksione. Nëse jo, është me rëndësi të theksoni se improvizimi nuk do të thotë aktrim. Interpretuesi mbetet vetë ai/ajo deri sa prezanton një rol ose qëndrim, derisa aktori interpreton një karakter të ndryshëm nga vetja.

Sygjerime për ndryshim

Nëse nuk ka shumë kohë për këtë aktivitet, atëher vet ë moderatori mund t’i përgatisë rolet. Rekomandohet që aktiviteti t’i adoptohet realitetit shoqëror dhe kulturor të pjesëmarrësve. Familjes nuk duhet t’i dërgohet një person “ekzotik”, por dikush të cilin ata mund ta takojnë çdo ditë në rrugë, kjo mund të përfshijë njerëz nga të gjitha minoritetet me prejardhje të ndryshme shoqërore dhe kulturore.

PJESA IV. VAZHDIMI

Në qoftëse është e mundur të gjenden filmat e vjetër, do të ishte mirë që për një mbrëmje argëtuese, të propozohej një film i vjetër me Ketrin Hepbërn (Katherine Hepburn) dhe Spenser Trejsi (Spenser Tracy), Guess who’s coming to dinner (Qëllo kush vjen për darkë).

Të drejtat e ngjashme dhe fushat e tjera të hulumtimit: të drejtat e minoriteteve, imigracioni, “përleshja e civilizimeve”.

BURIMI: ADOPTUAR NGA “ALL DIFFERENT – ALL EQUAL. EDUCATION PACK. IDEAS, RESOURCES, METHODS AND ACTIVITIES FOR INFORMAL INTERCULTURAL EDUCATION WITH YOUNG PEOPLE AND ADULTS”. EUROPEAN YOUTH CENTRE 1995.

BIBLIOGRAFIA

Allport, Gordon. (1954) 1988. The Nature of Prejudice. Cambridge: Perseus Publishining.

Amnesty International USA, 2001. September 11th Crisis Response Guide, Human Rights Education Program. New York: Amnesty International.

Anti-Defamation League. 1999. Poisining the Web: Haterd Online, An ADL Report on Internet Bigotry, Extremism and Violence. New York: Anti-Defamation League.

BBC News. 2001. Europe’s Neglected Race. available online at: http://new.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/15256q7.stm.

Burgmer, Christoph, ed. 1999. Rassismus in der Diskussion. Berlin: Elefanten Press Berlin.

Capitanchik, David and Michael Whine. 1996. The Governance of Cyberspace: Racism on the Internet. available online at:

http://www.media-awareness.ca/eng/issues/internet/resource/jpr.htm.

Cervenakova, Anna. 2001. Intitutionalised Racism and Roma. Speech held at panel discussion, Institutionalised Racism/Castism. NGO Forum of the World Conference on Racism.

Constitutional Court of South Africa. Case AZAPO v. President of the Republic of South Africa. available online at: www.concourt.gov.za/index.html.

Council of Europe. 2002. COMPASS, A Manual on Human Rights Education with Young People. Council of Europe, Strabourg: Council of Europe.

Danckwortt, Barbara, Thorsten Querg and Claudia Schöning, eds. 1995. Historsche Rassismusforschung. Ideologien-Täter-Opgfer. Hamburg: Argument Vlg.

European Monitoring Centre on Racism and Xenofobia (EUMC). 2001. Statement on Behalf of EUMC at Public Hearing of the EC Regarding Computer-Related Crime. Brussels. available online at: http://euroa.eu.int/ISPO/eif/InternetPoliciesSite/Crime/PublicHearingPresentations/EUMC.html.

Flinterman, Cees and Catherine Henderson. 1999. Special Human Rights Treaties. Edited by Raija Hanski and Markku Suksi. An Introduction to the International Protection of Human Rights. Turku/Abo: Institute for Human Rights, Abo Akademi University.

Geiss, Imanuel. 1988. Gescichte des Rassismus. Frankfurt: Suhrkamp.

Hagendoorn, Louk. 1999. Introduction: A Model of the Effects of Education on Prejudice and Racism. Edited by Louk Hagendoorn and Shervin Nekuee. Education and Racism. Aldershot: Ashgate Publishing Ltd.

Heckmann, Friedrich. 2001. Racism, Xenpphobia, Anti Semitism: Conceptual Issues in the Raxen Project. Paper read at Raxen Workshop, 5-6 November in Vienna, Austria.

Jackson, Andrew. 2001. Poverty and Racism. Article based on a presentation made to the Canadian Human Rights Commission’s Forum on Racism, 21 March. available online at: http://www.ccsd.ca/perception/244/racism.htm.

Jusuf, Ester I. 2000. About Rcism. Quoted in Jennie S. Bev. 2000. Human Rights Law and Issues. available online at: http://suite101.com/article.cfm/human_rights/43265.

Kongidou, Dimtri, Evangelia Tressou-Mylona and Georgios Tsiakalos. 1994. Rassismus und Soziale Ausgrenzung unter Bedingungen von Armut. Edited by Seigfreid Jäger. Aus der Werkstatt: Antirassistische Praxen. Konzepte – Erfahrungen – forschung. Duisburg: DISS.

Lodenius, Anna-Lea for Save the Children Swden. 2000. How to Fight Racism on the Internet. avalable online at: http://www.rb.se.pdf/HowToFightRacismOnTheInternet.PDF.

Maddes, Robert L. 2000. International Enclycopedia of Human Rights, Freedoms, Abuses, and Remedies. Washington: CQ Press.

Marschik, Nikolaus. 1999. Die UN-Rassendiskriminierungskonvention im Österreichischen Recht. Wien: Verlag Österreich.

Morawa, Alexander H. E. 2002. The Concept of Non-Discrimination: An Introductory Comment. Journal on Ethnopolitics and Minority Issues in Europe (Flensburg), no.3/2002

Novak, Manfred. 2000. Civil and Political Rights. Edited by Janusz Symonides. Human Rights: Concepts and Standards. Paris: UNESCO Publishing.

Novak, Manfred. 2002. Einführung in das Internationale Menschenrechtssystem. Wien:NWV.

Oxford Advanced Lerner’s Dictionary. 2000. available online at: http://www.loup.co.uk/elt/oald/.

Reardon, Betty A. 1995. Educating for Human Dignity, Learning about Rights and Responsibilities. Philadelphia: University of Pennsylvania Press.

Reardon, Betty A. 1997. Tolerance – the Threshold of Peace. vol.1. Paris: UNESCO Publishing.

Taran, Patrick A. 2001. Foundations of Dignity, Current Dynamics of Migration and the Response of International Standards. Speech held at parallel event of World Conference on Racism and Xenophobia in Durban 2001. available online at: http://www.december18.net/UNWconfNGO16.htm.

UNESCO & Office of High Commissioner of Human Rights. 2001. United To Combat Racism, Selected Articles and Standard-setting Instruments. Paris: UNESCO Publishing.

Zivilcourage und Anti-Rassismus-Abeit (ZARA). 2001. Racism Report: Case Reports on Racist Excess and Structures in Austria. Vienna: Manz Crossmedia.

Kok, Anton. Human Rights Centre of University of Pretoria, November 2002. Special contribution to the Module on “Apartheid in South Africa”.

INFORMATA PLOTËSUESE:

Anti Racism Network: http://www.antiracismnet.org

Commission for Racor Equality: http://www.cre.gov.uk.

Convention on the Elimination of All Forms of Racor Discrimination:

http://193.194.138.190/html/menu2/6/cerd.htm.

ECRI – European Commission against Racism and Intolerance: http://www.ecir.coe.int

ENAR – European Network against Racism: http://www.enar-eu.org

European Monitoring Centre on Racism and Xenophobia: http://www.eumc.at

European Roma Rights Centre: http://www.focusweb.org

Football Against Racism in Europe: http://www.farenet.org/

International Movement Against All Forms of Discrimination and Racism: http://www.imadr.org/

South Afican Human Rights Commission: http://www.sahrc.org.za

The Asia Foundation: http://www.asiafoundaion.org

Third World Network: http://www.twnside.org.sg

United Nations High Commissioner on Human Rights: http://www.unhchr.ch

United Nations World Conference on against Racism, Racor Discrimination,

Xenophobia and Related Intolerance: http://www.unhhr.ch/html/racism/program.htm

E DREJTA PËR SHËNDET

PASOJAT SOCIALE

TË ARRITURAT SHKENCORE

TË DISPONUARIT DHE KUALITETI

>>Çdokush ka të drejtë për një nivel jetese që siguron shëndetin dhe mirëqenien e tij dhe të familjes së tij, duke përfshirë këtu ushqimin, veshmbathjen, strehimin, kujdesin mjekësor dhe shërbimet e nevojshme sociale.<<

NENI 25, DEKLARATA UNIVERSALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT

TREGIMI ILUSTRUES

Miriam është 36 vjeçe dhe është nënë e gjashtë fëmijëve. Ajo është rritur në një fshat larg nga qendrat urbane. Ajo e ndërpreu shkollimin pas përfundimit të klasës së dytë. Prindërit e saj kanë qenë të varfër, kurse shkolla ishte katër kilometra larg nga shtëpia e saj. Babai i saj besonte se arsimimi i femrës është vetëm humbje kohe dhe përpjekjesh, pasi fati i femrave është martesa e jo për të punuar për mbijetesë.

Kur Miriam ishte 12 vjeçe, sipas zakoneve lokale i ishte bërë rrethprerja (gjymtimi gjenital). Ajo u martua si 16 vjeçe me një njeri rreth të 50-tave. Babai i saj mori nga dhëndri një sasi të mirë parash si pajë për nusen. Vitin e ardhshëm ajo lindi një djalë. Fëmija kishte lindur i vdekur. Klinika regjionale ishte 10 kilometra larg fshtatit dhe nuk bënte mbikëqyrjen e lindjeve. Gjatë shtatëzansisë, Miriamin e rrahte bashkëshorti shpesh dhe ajo besonte se fëmija lindi i vdekur për këto arsye. Sidoqoftë, familja e saj dhe shumë të tjerë nga fshati e fajësuan Miriamin për dështim.

Miriami nuk kishtë dëshirë të ksihte marrëdhënie seksuale më bashkëshortin e saj. Ajo frikësohej nga ai dhe nga shtatëzanësia. Bashkëshorti i saj konsideronte se ka të drejtë për marrëdhënie seksuale me atë dhe rregullisht e detyronte Miriamin. Miriami nuk dëshironte të mbetej shtatëzënë përsëri, por nuk kishte tjetër zgjidhje. Ajo vizitonte mjekët popullor dhe merrte përzierje të ndryshme të bimëve dhe gjithashtu mbante hajmali që nuk kishin sukses. Ajo rrallë kishte kohë të shkonte për kontroll në klinikë dhe atëherë kur shkonte, këtë e bënte për shkak të fëmijëve që i sëmureshin, por kurrë nuk arrinte të bisedonte me motra medicinale për kontracepcion. Motra medicinale edhe pse dukej se e kuptonte gjuhën lokale të Miriamit, preferonte të bisedonte në gjuhën dominuese që flitej në kryeqytet dhe mes klasës së edukuar të njerëzve. Motra medicinale e kishte frikësuar Miriamin.

Jeta e saj ka qenë një sagë e gjatë e dhunës, varfërisë dhe skamjes. Miriami gjatë disa shtatëzanësive që kishte dhe gjatë rritjes së fëmijëve të saj përpiqej të mbante shpirtin dhe trupin bashkë. Ajo mbolli një parcelë të vogël me gjëra për të ushqyer fëmijët e saj, pasi që bashkëshorti kurrë nuk i dha para të mjaftueshme për këtë. Ajo kërkoi ndihmë nga prindërit e saj dhe nga një misionar vizitues. Të gjithë i thanë asaj që ta dëgjojë bashkëshortin e saj dhe i kujtuan asaj se ka obligim ndaj bashkëshortit dhe familjes.

Një ditë, bashkëshorti akuzoi Miriamin për ‘shoqërim’ me një njeri tjetër. Ai pretendonte ta ketë parë atë duke qeshur dhe biseduar me një fshatar në një ditë tregu. Kur ajo u përgjigj, ky filloi ta godasë pandërprerë, duke i thënë lavire dhe duke u zotuar së do t’i hakmerrej për atë çnderim që ajo i kishte bërë. Miriam kishte pësuar lëndime të rënda; ajo mendonte të kishte edhe brinjë të thyera. Për disa javë rresht ajo nuk kishte mundur të dilte jashtë shtëpisë. Ajo nuk kishte para të shkonte në klinikë për trajtim, ose për të arritur deri atje. Askush në fshat nuk i ndohmoi asaj, edhe pse kishte disa që mendonin se bashkëshorti i saj e kishte tepruar. Gruaja është punë e burrit të saj. Në pamundësi për të shkuar në treg për të shitur ose për t’u kujdesur për kopshtin e saj, Miriami dhe fëmijët e saj, gati sa vdiqën nga uria.

Miriami e dinte se do të ketë dhunë edhe në të ardhmen. Ajo frikësohej për jetën e saj dhe jetën e fëmijëve të saj. Ajo pa në ëndërr vdekjen e saj dhe e dinte se duhet të shkonte. Posa filloi të ecte, ajo mori me vete dy më të vegjëlit dhe e lëshoi fshatin. Ajo tani jeton në një fshat tjetër, si refugjate brenda shtetit të saj, duke jetuar në frikë se bashkëshorti i saj do ta gjejë dhe do ta kthejë në shtëpi.

(Marrë nga WHO Training Curriculum: Gender and Rights in Reproductive Health)

PYETJET PËR DISKUTIM

Pikat e poshtëshënuara për diskutim, i shikoni nga perspektiva e definicionit të shëndetit, ashtu siç është theksuar në kushtetutën e Organizatës Botërore të Shëndetsisë (WHO) të vitit 1946, si: “gjendje e plotë fizike, mendore dhe mirëqenie sociale, e jo vetëm mungesë e sëmundjeve ose gjendjes së dobët shëndetësore”

1. Kur filluan problemet e Miriamit?

2. Si ishte trajtuar ajo nga ata që ishin më të fuqishëm (babai, bashkëshorti, motra medicinale dhe misionari)? Pse?

3. Çfarë ishte ndikimi i varfërisë në jetën e Miriamit dhe fëmijëve të saj? A mendoni se Miriami dhe bashkëshorti i saj ishin njësoj të varfër?

4. Varësisht nga statusi dhe fuqia që kanë në bashkësi, si do t’i rangoje në bashkësinë e Miriamit secilin grup (pra burrat, gratë dhe fëmijët)? Shpjego!

5. Çfarë informata do t’i nevojiteshin Miriamit për të ndryshuar rrethanat e jetës së saj dhe të fëmijëve të saj?

6. Edhe pse ka një qendër shëndetësore në regjion, sa ka qenë ajo e dobishme për Miriamin? Shpjego!

7. Shiko tabelën e poshtme: Janë dhënë shembuj të lidhjeve mes shëndetit dhe të drejtave të njeriut. Cilat lidhje kanë të bëjnë drejtpërdrejt me çështjet e prezantuara në tregimin për Miriamin?

Figurë

Shembuj të lidhjeve mes Shëndetësisë dhe të Drejatave të Njeriut

(nga e majta në të djathtë) Liria nga diskriminimi; e drejta për ushqim të mirë, e drejta për arsim; e drejta për shëndet; zakone tradicionlae të dëmshme; tortura; tortura dhuna ndaj grave dhe fëmijëve; e drejta për pjesëmarrje; liria nga diskriminimi; e drejta për informim; e drejta për privatësi; (rendi i brendshëm-nga e majta në të djathtë) zvogëlimi i nënshtrimit të shëndetit të sëmurë përmes të drejtave të njeriut; shkeljet e të drejtave të njeriut që rezultojnë me shëndet të sëmurë; promovimi ose shkelja e të drejtave të njeriut përmes zhvillimit të shëndetësisë.

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. E DREJTA PËR SHËNDET NË KONTEKST MË TË GJERË

E drejta për shëndet është përmbledhje shumë e gjërë dhe komplekse e çështjeve të ndërlidhura mes vete, pasi që shëndeti dhe mirëqenia janë ngushtë të lidhura në të gjitha fazat dhe aspektet e jetës. Të drejta specifike për shëndetin mund të gjenden nëpër dokumente ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Në esencë, të gjitha të drejtat e njeriut janë të ndërlidhura dhe të ndërvarura mes vete, duke bërë kështu realizimin, neglizhimin, si dhe shkeljen e të drejtave të njeriut, për një numër më të madh të të drejtave, e jo vetëm ndaj një të drejte të vetme dhe të izoluar nga tjerat. Kjo ndërlidhje bëhet më e qartë kur merret parasysh se një e drejtë njerëzore (p.sh. shëndeti), kërkon plotësimin e gjitha nevojave njerëzore, qoftë fizike, siç janë nevoja për ajr, ujë, ushqim, seks, qoftë të nevojave sociale dhe psikologjike, siç janë, nevoja për dashuri, shokë, familje dhe shoqëri.

Të drejtat e njeriut kanë të bëjnë me obligimet që i kanë shtetet për t’i kontribuar përmbushjes së këtyre nevojave dhe për t’ua mundësuar grupeve dhe individëve të jetojnë me dinjitet. Pas Luftës së Dytë Botërore, Karta e Kombeve të Bashkuara e bëri të qartë se, shtetet anëtare kanë obligime ndaj të drejtave të njeriut. E drejta për shëndet, është bërë eksplicite në Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut të vitin 1948, ku në Nenin 25 thuhet: “Çdokush ka të drejtë për një nivel jetese që siguron shëndetin dhe mirëqenien e tij dhe të familjes së tij, duke përfshirë këtu ushqimin, veshmbathjen, strehimin, kujdesin mjekësor dhe shërbimet e nevojshme sociale, . . . ”.

Një deficion i gjerë dhe vizionar për shëndetin është dhënë edhe në preambulën e Organizatës Botërore të Shëndetësisë (WHO), ku përcaktohet si një: “gjendje e plotë fizike, mendore dhe mirëqenie sociale dhe jo vetëm mungesë e sëmundjeve ose gjendjes së dobët shëndetësore” Kjo pikëpamje për paprekshmërinë e së drejtës për shëndet, nënvizon faktin se pjesa më e madhe e politikës së përcaktimit të shëndetësisë, bëhet jashtë sektorit të zakonshëm shëndetësor dhe kjo ndikon në faktorët social të shëndetësisë.

SIGURIA NJERËZORE DHE SHËNDETËSIA

Shtimi i numrit të konflikteve të armatosura dhe situatave emergjente, si dhe numri i madh i refugjatëve që kërkojnë mbrojtje nga luftërat dhe fatkeqësitë natyrore, e vënë të drejtën e tyre për jetë, në qendër të së drejtës në shëndet. Organizatat ndërkombëtare siç janë, Komiteti i Kryqit të Kuq Ndërkombëtar, Mjekët për të Drejtat e Njeriut, Médecins sans Frontières (Mjekët pa Kufi) dhe Médecins du Monde (Mjekët e Botës), me qëllim që të sigurohet e drejta për shëndet gjatë situatave të jashtëzakonshme dhe rrethanave të tjera të pasigurisë njerëzore, bëjnë mobilizimin e punëtorëve shëndetësor për të aplikuar strukturën e të drejtave të njeriut.

Dhuna paraqitet si problemi kryesor për shëndetësinë publike dhe është pengesë serioze për realizimin e të drejtës për shëndet. Çdo vit, në botë vdesin miliona njerëz si pasojë e lëndimeve të shkaktuara nga dhuna. Disa të tjerë mbijetojnë, mirëpo vazhdojnë jetën me të meta fizike dhe psikike. Dhuna është diçka e parandalueshme. Ajo është rezultat i faktorëve kompleksë të shoqërisë dhe të mjedisit. Është dëshmuar se në vendet me përvoja të dhunës kolektive dhe luftërave civile e ndërkombëtare, përdorimi i dhunës është më i zakonshëm.

2. PËRSHKRIMI DHE DEFINIMI I ÇËSHTJES

Shëndeti dhe të Drejtat e Njeriut

Ekzitojnë lidhje të rëndësishme mes shëndetësisë dhe të drejtave të njeriut. Disa nga fushat e ndërlidhjes janë: dhuna, tortura, skllavëria, diskriminimi, uji, ushqimi, strehimi dhe zakonet tradicionale.

Përkushtimi i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut ndaj të drejtës në shëndet si një standard adekuat për jetëse, është bërë më se i qartë në Nenin 12 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (ICESCR), të vitit 1966. Ky pakt është miratuar në të njejtën kohë me Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR). Ndarja e Pakteve në dy kategori ishte simptomë e Luftës së Ftohtë, ku shtetet e lindjes i dhanë prioritet të drejtave të parapara me ICESCR, derisa shtetet e perendimit përkrahën të drejtat civile dhe politike, si të drejta kryesore sa i përket të drejtave të njeriut. Deri më tani, ICCPR është ratifikuar nga 149 shtete, derisa ICESCR nga 146 shtete; SHBA-të kanë nënshkruar të dyjat, por kanë ratifikuar vetëm ICCPR, ndërsa Kina ka nënshkruar të dyjat, por ka ratifikuar vetëm ICESCR. Teksti i Nenit 12- të ICESCR paraqet themelin e së dretës në shëndet dhe ka këtë përmbajtje:

1. Shtetet palë të këtij Pakti e njohin të drejtën e çdo personi për të gëzuar standardin sa më të lartë të gjendjes shëndetësore fizike dhe mentale.

2. Masat që Shtetet palë të këtij Pakti duhet t’i marrin për të siguruar ushtrimin e plotë të kësaj të drejte, duhet përfshirë ato masa të cilat janë të domosdoshme për të siguruar:

a. Zvogëlimin e vdekshmërisë te të posalindurit dhe vdekshmërinë e foshnjeve, si dhe zhvillimin e shëndetshëm të fëmijës;

b. Përmirësimin e gjitha aspekteve të higjienës së mjedisit dhe të higjienës industriale;

c. Parandalimin, trajtimin dhe kontollin e sëmundjeve epidemike, endemike, profesionale dhe sëmundjeve të tjera;

d. Krijimin e kushteve të cilat në rast të sëmundjeve do t’u siguronin të gjithëve shërbime mjekësore dhe përkujdesje mjekësore.

>>Aspirata ime është që përfundimisht shëndetisa do të shihet jo vetëm si një bekim për të cilin do të shpresohet, por si një e drejtë e njeriut për të cilën do të luftohet.<<

KOFI ANNAN

Ekziston edhe një numër i konventave regjionale të cilat e definojnë më tutje të drejtën për shëndet, përfshirë këtu Nenin 11 të Kartës Sociale Evropiane të vitit 1961, të reviduar më 1996, Nenin 10 të Protokolit Shtesë të Konventës Amerikane për të Drejtat e Njeriut në Fushën e të Drejtave Ekonomike, Sociale dhe Kulturore të 1988 dhe Nenin 16 të Kartës Afrikanë për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve të vitit 1981.

Qeveritë u qasen në forma të ndryshme obligimieve të dala nga Neni 12 i ICESCR dhe organi i autorizuar për monitorimin e aplikimit të Paktit, me qëllim të sqarimit të obligimeve të shteteve, ka lëshuar një tekst të quajtur Komenti i Përgjithshëm 14, të cilin e miratoi në maj të 2000. Në këtë Koment të Përgjithshëm theksohet se realizimi i të drejtës për shëndet mbështetet në përmbushjen e të drejtave të tjera, duke përfshirë të drejtën për jetë, ushqim, strehim, punë, arsimim, pjesëmarrje, gëzim i arritjeve shkencore dhe aplikimeve të tyre, lirinë për të kërkuar, pranuar dhe përhapur informata të të gjitha llojeve, mosdikriminim, ndalim të torturës dhe lirinë e bashkimit, tubimit dhe të lëvizjes.

Ekzistimi, qasja, pranueshmëria dhe kualiteti

Komenti i Përgjithshëm gjithashtu përcakton katër kritere përmes së cilave vlerësohet e drejta për shëndet:

Ekzistimi, i cili përfshin funksionimin e shëndetësisë publike, objekteve, të mirave dhe shërbimeve shëndetësore, si dhe programeve që duhet të ekzistojnë në sasi të mjaftueshme.

Qasja ndaj objekteve, të mirave dhe shërbimeve për shëndetësi të cilat kërkojnë mosdiskriminim, qasje fizike, mundësi dhe informata adekuate.

Pranueshmëria, e cila kërkon që të gjitha objektet, të mirat dhe shërbimet shëndetësore duhet të jenë të pranueshme në pajtim me etikën mjekësore dhe kulturën e caktuar, pastaj me kërkesat gjinore dhe ciklet jetësore, si dhe të parashikohet respektimi i konfidencialitetit dhe përmirësimi i shëndetit dhe statusit shëndetësor të atyre në nevojë.

Kualiteti, i cili kërkon që objektet, të mirat dhe shërbimet shëndetësore, të jenë shkencërisht dhe medicinalisht të përshtatshme dhe të kualiteteve të mira.

Njeriu është ilaç për njeriun

FJALË E URTË E VOLOFËVE (Wolof).

Kur Tukididi ishte pyetur se “kur do të arrijë drejtësia në Athinë?”, ai ishte përgjigjur “Drejtësia do të arrijë në Athinë, atëherë kur ata që nuk janë të lënduar, do të jenë po aq të zemëruar sa edhe ata që janë të lënduar.”

Mosdiskriminimi

Dikriminimi i bazuar në gjini, prejardhje etnike, moshë, prejardhje shoqërore, besim fetar, paaftësi fizike ose mendore, status shëndetësor, orientim seksual, kombësi, status civil, politik ose tjetër status, mund ta pengojnë realizimin e të drejtës për shëndet. Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR), Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit Racor (CERD) e vitit 1965 dhe Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Gruas (CEDAW) e vitit 1979, janë të rëndësisë së veçantë, pasi që të gjitha këto i referohen qasjes në shëndetësi dhe kujdesit mjekësor pa kurfarë diskriminimi. Nenet 10, 12 dhe 14 të CEDAW-it vërtetojnë të drejtat e barabarta të grave në qasje ndaj kujdesit shëndetësor, duke përfshirë planet familjare, shërbimet e përshtatshme për reprodukim shëndetësor dhe shtatzanësi, si dhe shërbimet shëndetësore famijare.

Deklarata e Pekinit dhe Platforma për Veprim (1995) e nxjerr në fokus pikëpamjen mbi pacenueshmërinë e së drejtës për shëndet dhe nevojën e përfshirjes së plotë të pjesëmarrjes gruas në shoqëri, sikurse vijon:

“Shëndeti i grave përfshin mirëqeninen e tyre emocionale, sociale dhe fizike si dhe përcaktohet nga konteksti i jetës së tyre shoqërore, politike dhe ekonomike, si dhe biologjike. Zhvillimi dhe paqja, janë të domosdoshme për sigurimin e shëndetit optimal, barazisë, si dhe ndarjes së përgjegjësive familjare për gratë. Tradicionalizimi i këtyre parimeve është duke ndodhur përmes sistemit të OKB-së dhe përpjekjeve të organizatave joqeveritare (OJQ-ve). Gratë, fëmijët, njerëzit më të meta, si dhe popujt autoktonë dhe ata të fiseve, janë në mesin e grupeve të nënshturara dhe të anashkaluara, që pësojnë probleme shëndetësore si pasojë e diskriminimit. Paraqitja e një shembulli mbi të drejtën për mbrojtje shëndetësore, si ky që ka ndodhur me gruan nga tregimi ilustrues, tregon ngritjen e vetëdijes së qeverive lidhur me obligimet për realizimin e plotë të së drejtës për shëndetësi.

E drejta për të gëzuar të mirat e të arriturave shkencore

Përhapja e madhe e AIDS-it (SIDA-s), ka bërë të qartë ekzistimin e urgjencës për prodhimin e barërave dhe ofrimin e dijes shkencore, njerëzve në shtetet në zhvillim. Qasja e kufizuar ndaj terapisë anti-retrovirale, ka ngritur vetëdijen se për të realizuar një standard më të lartë shëndetësor, njerëzit nga e gjithë bota duhet të kenë mundësi të përdorimit të njohurive shkencore të cilat kanë të bëjnë me shëndetin dhe të kryejnë lirisht hulumtime shkencore. Qeveritë kanë njohur gjerësisht të drejtën e paraparë me Nenin 15 të ICESCR për të “gëzuar përfitimet e të arritjeve shkencore dhe aplikimeve të tyre” dhe detyrimet e tyre për të ruajtur, zhvilluar dhe përhapur shkencën dhe hulumtimet shkencore. E drejta për të përfituar nga barërat që shpëtojnë jetën, pengohet nga të drejtat e pronësisë intelektuale që i mbrojnë të drejtat patentore të kompanive të barërave. Politika e disa shteteve, si ato të Afrikës Jugore, Indisë, Brazilit dhe Tajlanës, kanë gjetur rrugët lidhur me mbrojtjet patentore dhe gjatë Konferencës së Ministrave në Doha më 2001, Organizata Ndërkombëtare e Tregëtisë (WTO) u pajtua që rregullat të cilat mbrojnë këto patente “duhet të inerpretohen dhe implementohen në atë mënyrë që të përkrahin të drejtat e anëtarëve të WTO-së për mbrojtjen e shëndetit publik, e në mënyrë të veçantë promovimit të qasjes së gjithëve në medikamente” dhe bënë referim specifik për të drejtën e secilit shtet që “të përcaktojë se çka e përbën emergjencën kombëtare ose rrethanat e tjera të gjendjes ekstreme (duke lejuar përjashtime në mbrojtjen e patentit), dhe duke lënë të kuptohet se rastet e krizës së shëndetit publik, përfshirë atë të HIV/AIDS, tuberkulozës, malaries dhe epidemive të tjera, mund ta përbëjnë emergjencën kombëtare dhe rrethanat e tjera të gjendjes ekstreme.”

Globalizimi dhe e drejta për shëndet

Që nga vitet e 1970-ta, ekonomia botërore ka ndryshuar në mënyrë dramatike, si pasojë e globalizimit, e që gjithashtu ka pasur ndikim të drejtpërdrejtë dhe të tërthortë në shëndetësi. Disa rezultate çuan drejt ndryshimeve pozitive, si rritja e mundësive për punësim, shkëmbimi i njohurive shkencore dhe si rezultat i partneriteteve mes qeverive, shoqërisë civile dhe korporatave, rritjen e potencialit për ofrimin e standardit më të lartë të shëndetësisë në mbarë botën. Sidoqoftë, gjithashtu edhe rezultatet negative siç janë, liberalizimi i tregtisë, investimet në shtetet me standarde të ulëta të punës dhe përfitimet jo të barabarta mes dhe brenda shteteve gjatë marketingut të produkteve të reja në botë, kanë qenë të shumta dhe kanë pasuar si rezultat i mungesës së rregullativës ligjore, gjë që ka rezultuar në ndikime negative në shëndetësi. Qeveritë nuk janë treguar të suksesshme në aftësinë e zvogëlimit të pasojave negative të rritjes së qarkullimit të të mirave, parave, shërbimeve, njerëzve, kulturave dhe njohurive përtej kufijve nacional. Në të njëjtën kohë, kompanitë multinacionale janë treguar të suksesshme pët t’iu shmangur përgjegjësive. Për shembull, sipas Njësisë Speciale për Shëndetësi dhe Ekonomi të Organizatës Botërore të Shëndetësisë, substancat e dëmshme si duhani, shkëmbehen lirisht, pa ekzistuar ndonjë mbrojtje adekuate e shëndetit të popullatës.

Sfidimi i ligjeve dhe praktikave të afarizmit mbi bazat e të drejtave të njeriut në një pjesë të madhe, është motivuar nga shqetësimet lidhur me të drejtën për mbrojtje të shëndetit. Një shembull i ngritjes së vetëdijes për nevojën e ekzistimit të një rregullimi më të gjerë, ka të bëjë me licencat farmaceutike. Përmes Deklaratës së Dohës (2001), anëtarët e WTO-së, pranuan se në raste emergjente (Neni 5) qeveritë mund të lëshojnë licenca të detyrueshme për prodhimin e farmaceutikëve, pastaj që shtetet të cilat nuk kanë kapacitet për prodhim, duhet të ndihmohen për sigurimin e farmaceutikëve (Neni 6), si dhe që shtetet e zhvilluara duhet të ndihmojnë shtetet në zhvillim për sigurimin e transferit të teknologjisë dhe njohurive në fushën e farmaceutikëve (Neni 7).

Shëndeti dhe Mjedisi

Ashtu siç është theksuar në rezolutën 45/94, të 14 dhjetorit 1990 të Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, e drejta për mjedis të shëndoshë thërret për të drejtën e popujve për “të jetuar në mjedis adekuat për shëdetin dhe mirëqenien e tyre”. Kjo e drejtë është pranuar në kushtetutat e 90 shteteve, duke përfshirë këtu kushtetutat më nacionale, të cilat janë miratuar që nga Konerenca e Rios për Mjedis dhe Zhvillim (1992). Në Samitin e Tokës, të Rio de Zhaneros dhe në planin e miratuar si Agjenda 21 (1992), përmes krijimit të një kornize të vetme politike, u arrit bashkimi i shqetësimeve shoqërore, ekonomike dhe të mjedisit si shtylla të ndërvarura për zhvillim të qëndrueshëm. Sigurimi i ujit dhe ajrit të pastër, si dhe furnizimi me ushqim të mjaftueshëm janë ngushtë të lidhura me një mjedis të shëndoshë dhe realizim të së drejtës në shëndet. Megjithëkëtë, dhjetë vite pas Agjendës 21 statistikat e mëposhtme tregojnë pamjaftueshmërinë e përpjekjeve për arritjen e synimeve të dëshiruara:

· 800 milion njerëz vuajnë nga uria;

· 1.5 bilion njerëz nuk kanë qasje në ujë të pijshëm;

· 2.5 bilion njerëzve u mungojnë shërbimet e kënaqshme higjienike;

· 5 milion njerëz, kryesisht gra dhe fëmijë vdesin çdo vit nga sëmundjet që janë të lidhura me mungesën e ujit kualitativ.

>>Qeniet njerëzore ndodhen në qendër të brengave për një zhvillim të qëndrueshëm.<<

DEKLARATA E RIOS, 1992

Disa OJQ, së bashku me Komisionin Afrikan për të Drejtat e Njerëzve dhe Popujve, përmes një komunikate të vitit 1996, pretenduan se qeveria ushtarake e Nigerisë, përmes një kompanie shtetërore dhe Shell Petroleumit ishte involvuar në mënyrë të drejtpërdrejtë në prodhimin e naftës, dhe se këto veprime shkaktuan degradim të mjedisit dhe probleme shëndetësore te populli Ogoni. Në tetor të vitit 2001, Komisioni Afrikan vendosi që Republika Federative e Nigerisë, kishte shkelur shtatë nene të Kartës Afrikane për të Drejtat e Njerëzve dhe Popujve, duke përfshirë shkeljen e të drejtës për shëndet. Ky vendim është një precedent i rëndësishëm për përgjegjësinë e shtetit që ta mbrojë mjedisin dhe shëndetin e popullsisë lokale kundër efekteve të aktiviteteve të tilla.

Samiti Botëror për Zhvillim të Qëndrueshëm (WSSD) i mbajtur në Johanesburg më 2002, e shqyrtoi implemetimin e Agjendës 21. Në planin e Johanesburgut për Implementim, është shprehur një përkushtim i fuqishëm ndaj përmirësimit të sistemit të informimit dhe edukimit shëndetësor në mbarë botën, zvogëlimit të përhapjes së HIV-it, zvogëlimit të elementeve helmuese në ajër dhe ujë, si dhe integrimit të problemeve shëndetësore në planin e çrrënjosjes së varfërisë.

Gjatë dhjetë viteve të fundit është zhvilluar një parim i ri: parimi i veprimeve parandaluese për udhëzimin e aktiviteve për parandalimin e dëmtimit të mjedisit dhe shëndetit njerëzor ose parimi parandalues. Ky parim i cili në vitin 1998 ishte definuar dhe formuluar më mirë nga një grup i shkencëtarëve ndërkombëtarë, juristëve dhe aktivistëve të sindikatave dhe masave të gjera për mjedis në Viskonsin (Wisconsin) të SHBA-ve, kërkon nga zbuluesit e teknologjive që para se të arrijë ai produkt te publiku ose të ndikojë në mjedis, ta dëshmojë atë si të sigurt. Dhe së fundi, por jo edhe më pak e rëndësishme, të gjitha vendimet që aplikojnë parimin e parandalimit, duhet të jenë të “hapura, publike dhe demokratike”, si dhe “duhet të përfshijnë palët e prekura”.

3. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Deklarata e Vjenës e vitit 1993, bën të qartë se dallimet duhet të pranohen, por në asnjë mënyrë ato nuk mund ta mohojnë universalitetin e të drejtave të njeriut. Komenti i Përgjithshëm 14 mbi të Drejtën për Shëndet, ndërtohet mbi këtë vetëdije, duke kërkuar që objektet, të mirat dhe shërbimet shëndetësore të jenë të përshtatshme në baza kulturore. Një aspekt kulturor i të drejtës për shëndet, është theksi i lartë në sistemin biomjekësor të shëndetësisë dhe me këtë edhe në kuptimin e realizimi të së drejtës për shëndet. Sidoqoftë, në shumë vende të botës, mjekësia popullore (TM) mbizotëron praktikën e kujdesit shëndetësor. Në Afrikë, 80% e popullsisë përdor mjekësinë popullore për t’i përmbushur nevojat e kujdesit shëndetësor. Mjekësia popullore përdoret gjerësisht edhe në Azi (veçanërisht në Kinë), Amerikë Latine dhe ndër popujt autoktonë të Australisë dhe Amerikës (te më shumë se 40%). Organizata Botërore e Shëndetësisë (WHO), e definon mjekësinë popullore si terapi e cila “përfshin përdorimin e bimëve mjekësore, pjesëve të shtazëve, mineraleve dhe terapive jomjekësore, terapive manuale dhe shpirtërore.” Përdorimi i mjekësisë popullore (TM) është ngushtë i lidhur me të drejtat kulturore, ligjet për mbrojtjen e pronësisë intelektuale, të drejtën për tokë dhe të drejtën për zhvillim të qëndrueshëm. Duke njohur përdorimin e gjerë të mjekësisë popullore dhe benefitet e saj, si dhe rëndësinë e terapive ekonomikisht dhe kulturalisht të përshtatshme, WHO me qëllim të ndihmimit të përdorimit racional të mjekësisë popullore në vendet në zhvillim, ka zhvilluar Strategjinë e Mjekësisë Popullore (2002-2005).

Në rastet e tjera, e drejta për shëndet mund të neglizhohet ose mund të shkilet për shkak të raporteve jo të barabarta të pushtetit të bazuar në gjini, moshë, racë, besim fetar, përkatësi etnike etj, të cilat ekzistojnë në mes grupeve dhe të cilat konsiderohen fundamentalisht të lidhura me kulturë. Përsëri këtu aplikohet parimi themelor i mosdiskriminimit. Gjymtimi Gjenital i Femrave (FGC), është një praktikë që shtrihet gjerësisht në Afrikë dhe pjesët e Mediteranit dhe të Lindjes së Mesme. Kjo praktikë e cila shpesh në mënyrë jo të saktë i përshkruhet religjionit, ka një histori më se 2000 vjeçare. Kjo praktikë mund të dëmtojë seriozisht shëndetin fizik dhe psikik të vajzave dhe grave. Sipas një deklarate të përbashkët të WHO-së, UNICEF-it dhe Fondit Popullor të OKB-së, nga viti 1996: “Është e papranueshme që bashkësia ndërkombëtare të qëndrojë pasive në emër të vizionit të shtrembëruar për multikulturalizëm. Sado që sjelljet njerëzore dhe vlerat kulturore nga këndvështrimi i tjerëve të duken të pakuptimta dhe destruktive, ato kanë kuptim dhe përmbushin një funksion për ata që i praktikojnë. Sido që të jetë, kultura nuk është statike, por është në rrjedhje, adaptim dhe reformim i vazhdueshëm.”

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Respektimi, Mbrojtja dhe Përmbushja e të Drejtës në Shëndet

Obligimet e shtetit për t’ju siguruar anëtarëve të shoqërisë gëzimin e standradeve më të larta të shëndetësisë kërkojnë përkushtime të shumta. Detyrimi për respektimin e së drejtës në shëndet, do të thotë se shteti nuk mund të ndërhyjë ose ta shkelë këtë të drejtë. Si shembull do të ishte refuzimi i ofrimit të përkujdesit shëndetësor një grupi të caktuar, siç janë minoritetet ose të burgosurit, ose moslejimi i grave që të shërohen nga mjekë meshkuj dhe duke mos iu ofruar atyre mjeke femra. Mbrojtja e të drejtës për shëndet nënkupton që shteti duhet t’i ndalojë pjesëtarët joshtetëror të ndërhyjnë në çfarëdo mënyre në këtë të drejtë. Si shembull do të ishte parandalimi i korporatave që të hedhin helmet në furnizues të ujit. Nëse shkelja ndodh, shteti duhet t’u ofrojë njerëzve ndonjë formë të zhdëmtimit. Kjo gjithashtu nënkupton se shteti është i obliguar të nxjerrë ligje të domosdoshme dhe të përshtatshme, sikurse janë ligjet që rregullojnë dhe mbikëqyrin menaxhimin e hedhurinave të helmueshme. Përmbushja e të drejtës, nënkupton që shteti duhet të jetë aktiv në ofrimin e qasjes për kujdes shëndetësor. Për shembull, duhet të themelohen një numër i mjaftueshëm i klinikave shëndetësore për t’i shërbyer popullatës dhe këto klinika duhet të ofrojnë shërbime në bazë të kërkesave të asaj popullate. Shteti duhet të publikoj¡ vendndodhjen, shërbimet dhe kërkesat e klinikës. Kjo nuk mund të sigurohet në ato vende, ku kujdesi shëndetësor i është lënë vetëm sektorit privat.

Kufizimet e së drejtës për shëndet

Disa të drejta janë aq esenciale sa kurrë nuk mund të kufizohen. Këto janë, liria nga tortura dhe skllavëria, e drejta për gjykim të drejtë dhe liria e mendimit. Të drejtat e tjera mund të kufizohen, kur këtë e kërkon rendi publik. Mbrojtja e të drejtës për shëndet si kusht për shëndetin publik, është përdorur si arsyetim për vënien e kufizimeve ndaj të drejtave të tjera. Shpesh, si përpjekje e parandalimit të përhapjes së ndonjë sëmundjeje ngjitëse janë vënë kufizime edhe ndaj lirive të tjera. Masat që janë ndërmarrë për të parandaluar përhapjen e sëmundjeve të rënda ngjitëse siç janë Ebolla, SIDA, tifoja dhe tuberkuloza janë, ndalimi i qarkullimit të lirë, ndërtimi i karantinave dhe izolimi i popullatës. Këto masa ndonjëherë kanë qenë të tepruara. Në mënyrë që të parandalohet abuzimi i të drejtave të njeriut në emër të shëndetit publik, shteti duhet të ndërmarrë veprime kufizuese, vetëm kur nuk ka zgjedhje tjetër. Parimet e Sirakuzës parashikojnë një kornizë të ngushtë për rastet në të cilat mund të vihen kufizime:

· Kufizimi të parashikohet dhe të bëhet në pajtim me ligjin;

· Kufizimi të jetë në interes të një qëllimi legjitim të interesit të përgjithshëm;

· Kufizimi të jetë i domosdoshëm për arritjen e qëllimit në shoqërinë demokratike;

· Të mos ekzistojë ndonjë mjet më pak i bezdisshëm dhe kufizues për arritjen e qëllimit të njëjtë;

· Kufizimi që të mos hartohen dhe vihet në mënyrë arbitrare, me fjalë të tjera, të mos jetë e paarsyeshme ose diskriminues në ndonjë formë.

Mekanizmat monitoruese

Me qëllim të sigurimit të përmbushjes së obligimeve të marra për respektimin, mbrojtjen dhe përmbushjen e të drejtës për shëndet nga qeveritë, nevojiten mekanizma si në nivelin vendor, ashtu edhe në atë ndërkombëtar. Pasi që shteti ta ratifikojë konventën e cila garanton të drejtën për shëndet, në procesin e shqyrtimit formal të saj në nivel kombëtar, mund të marrin pjesë komisionet qeveritare, ombudspersonat dhe OJQ-të. Secili shtet palë i konventës për të drejtat e njeriut, duhet t’i paraqesë raport organit monitorues të konventës. Gjatë kësaj kohe të shqyrtimit, gjithashtu edhe OJQ-të paraqesin raportet e tyre, të cilat shpesh njihen si „raporte paralele“. Këto raporte paralele, ofrojnë këndvështimrin e shoqërisë civile dhe mund të ndodh që këto raporte të mos jenë në pajtim me raportet qeveritare. Me rastin e përpilimit të Komenteve dhe Vështrimeve Përfundimtare, organi i konventës i merr parasysh të gjitha informatat e paraqitura. Pasi që nuk ekziston ndonjë mënyrë për të detyruar zbatimin, ky raport mund të bëhet publik, ashtu që shteti i caktuar nuk dëshiron të fajësohet për abuzimin e të drejtave të njeriut, që mes tjerash do të kishte pasoja dhe ndikim të drejtpërdrejtë në marrëdhëniet e tij me shtetet e tjera.

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Kur bimët miqësore dëgjuan se kafshët kishin vendosur t’u shkaktojnë njerëzve sëmundje, ato vendosën t’i ndihmojnë njerëzit. Secili dru, secila shkurre, barishte, bar dhe myshk u pajtua të ofrojë shërim për një nga sëmundjet e emëruara sipas kafshëve dhe insekteve. Pas kësaj, kur Çerokasit plagoheshin, sëmureshin ose shihnin ëndrra të këqija, mjeku i tyre konsultonte bimët dhe gjithmonë gjente shërim. Ky ishte fillimi i mjekësisë brenda fisit Çiroki, para shumë shumë vitesh.

LEGJENDA E ÇIROKËVE PËR ORIGJINËN E MJEKËSISË

· Parandalimi i HIV/AIDS-it

Tregimet e suksesshme nga Kamboxhia, Uganda, Senegali, Tailanda, Zambia e urbanizuar dhe nga shtetet e pasura, tregojnë se qasjet për parandalimin e përgjithshëm janë efektive. Provat tregojnë se:

ü Ndryshimi i sjelljes kërkon të ndërmerren masa të përshtatshme lokale për informim, trajnim për negociata dhe ndërtim të aftësive, si dhe përkrahje sociale dhe ligjore, qasje për masa parandaluese (kondom dhe gjilpëra të pastra) dhe motiv për ndryshim.

ü Qasja për një parandalim të vetëm nuk mund të çojë deri te ndryshimi i sjelljes në suaza të gjera mes popullatës. Programet parandaluese të nivelit kombëtar duhet të fokusohen në komponenta të shumëfishta dhe të zhvillohen përmes bashkëpunimit të ngushtë me popullatën të cilës i është destinuar.

ü Programet për parandalimin e përgjithshëm, duhet të fokusohen veçanërisht te të rinjtë.

ü Partneritetet janë qenësore për sukses. Programet e shumëfishta që destinohen për popullatë të madhe, duhet të kanë partnerë të shumtë, duke përfshirë edhe ata të cilët janë të infektuar me HIV/AIDS.

ü Lidershipi politik është shumë i rëndësishëm për një përgjigje efektive.

· Juritë e Qytetarëve dhe Politikat e Shëndetit Publik

Juritë e qytetarëve (CJ), janë një formë e re e marrjes së vendimeve për politikat e shëndetësisë publike. Në Mbretërinë e Bashkuar, Gjermani, Skandinavi dhe SHBA, këto organe pëfshijnë nga 12-16 qytetarë të thjeshtë, të cilët përfaqësojnë popullatën e gjerë dhe marrin në pyetje ekspertët dëshmitarë, diskutojnë dhe shqyrtojnë me kujdes informatat që u jepen, si dhe botojnë konkluzionet e tyre. Autoritetet kompetente, duhet ta kthejnë përgjigjen brenda një kohe të caktuar. Në Mbretërinë e Bashkuar, disa studime të gjera kanë treguar se juritë e qytetarëve janë më efektive për trajtimin e problemeve komplekse dhe arrijen e konkludimeve, sesa anketat, grupet e fokusit ose takimet publike. Është e qartë se qytetarët e thjeshtë janë të gatshëm të involvohen drejtpërdrejt në procesin e vendimmarrjes dhe ata kanë qëndrim të fortë dhe të vendosur lidhur me atë se çfarë shëndetësie publike dëshirojnë për veten dhe familjet e tyre.

· Betimi i Malikondës

Gjatë viteve të 1980-ta, një organizatë e masave të gjera në Senegal zhvilloi një plan për zgjidhjen e problemeve, i cili përfshiu të mësuarit e gjithë banorëve të fshatit për të drejtat e tyre dhe aplikimin e asaj njohurie në jetën e tyre të përditshme. Programi u ofroi pjesëmarrësve rastin që të trajtojnë probleme si nga shëndetësia, higjiena, probleme të mjedisit dhe aftësitë për menaxhim financiar dhe material. TOSTAN-i filloi programin në Malikondë (Malicounda), një fshat nga Bambara me rreth 3000 banorë, ku ende praktikohet infibulacioni, që është një nga format më brutale të gjymtimit gjenital të femrave. Pas shumë diskutimeve publike, duke përfshirë edhe organizimin e shfaqjeve teatrale në rrugë të cilat përqendroheshin në problemet e infektimit, rrezikut në rast të lindjeve dhe dhembjeve që shkaktoheshin nga infibulacioni gjatë marrëdhënies seksuale, i gjithë fshati u betua për ndalimin e kësaj praktike të gjymtimit gjenital të femrave. Kjo u bë e njohur si Betimi i Malikondës. Në atë kohë u caktuan dy të moshuar nga ky fshat për të përhapur fjalën te fshatrat e tjera mbi domosdoshmërinë e ndalimit të kësaj praktike. Deri në shkurt të vitit 1998, trembëdhjetë fshatra iu bashkangjitën këtij betimi. Kurse, deri në korrik të atij viti, edhe pesëmbëdhjetë fshatra tjera i dhanë fund kësaj praktike. Kjo lëvizje përfitoi edhe vëmendje ndërkombëtare. Më 13 janar të vitit 1999, Kuvendi Kombëtar i Senegalit nxori ligjin për ndalimin e gjymtimit gjenital të femrave. Megjithatë, vetëm akti i tillë ligjor nuk do të ishte i mjaftueshëm për ta zhdukur këtë praktikë. Fuqia e saj mbështetej në kontrollin shoqëror të bërë nga fshatrat dhe përmes demonstrimit të vullnetit publik, duke i’u bashkangjitutr Betimit të Malikondës. Trajnimet e TOSTAN-it e theksuan lidhshmërinë ndërmjet të drejtës për shëndet dhe të drejtave të tjera.

· Libri i Kujtimeve

Në shumë vende, librat e kujtimeve janë bërë metodë e rëndësishme për hapjen e komunikimeve për HIV-in brenda familjeve dhe në veçanti për nënat HIV pozitive për t’u shpjeguar fëmijëve gjendjen e tyre. Përmes kësaj, përindërit e sëmurë dhe fëmijët e tyre punojnë së bashku në përpilimin e librit të kujtimeve, i cili shpesh është një album që përmban fotografi, anekdota dhe kujtime të tjera familjare.

Në Ugandë, përdorimin e librave të kujtimit e ka filluar Organizata për Përkrahjen e AIDS-it (TASO) në fillim të viteve të 1990-ta. Që nga vitit 1998, me ndihmën e PLAN Ugandës, Shoqata Kombëtare e Grave me AIDS ka promovuar këtë qasje në një shkallë më të gjerë. Shoqata ka vërtetuar se nënat e infektuara me HIV kanë vështirësi të mëdha të komunikojnë me fëmijët për sëmundjet e tyre dhe se librat e kujtimeve ishin një rrugë e mirë për këto gra që ta fusin idenë për HIV-in në jetët e fëmijëve të tyre dhe të bisedojnë me ata për ndikimin që ka kjo sëmundje. Këto libra shërbejnë për fëmijët si kujtim për të kaluarën e tyre, në mënyrë që të mos e humbin sensin e farefisit. Libri, gjithashtu, promovon parandalimin e HIV-it, sepse fëmijët përjetojnë dhe kuptojnë vështirësitë nëpër të cilat kalon prindi i tyre, kështu që nuk dëshirojnë të përjetojnë të njëjtin fat.

2. TRENDET

· Strategjitë për integrimin e të drejtave të njeriut dhe zhvillimit shëndetësor:

Qasja e shëndetësisë nga perspektiva e të drejtave të njeriut, mund të shërbejë si një kornizë, e cila shtetet dhe bashkësinë ndërkombëtare mund t’i mbajë të përgjegjshme për atë që ka ndodhur dhe atë që duhet bërë për shëndetin e popullit. Masa në të cilën të drejtat e njeriut janë integruar në krijimin e politikave, analizave të gjendjes shëndetësore sociale dhe fizike ,ashtu si edhe shpërndarja e shëndetit, tregojnë një lëvizje pozitive drejt realizimit të së drejtës për shëndet. Lista pasuese tregon trendet momentale:

Fushat në të cilat ekzistojnë përvoja të ndërlidhjes së shëndetit me të drejtat e njeriut si në praktikën e qeverive dhe partnerëve të tyre, ashtu edhe në literaturën shkollore:

- Të drejtat reproduktive dhe seksuale

- HIV/AIDS-i

- Tortura (parandalimi dhe trajtimi)

- Dhuna kundër grave

- Sëmundjet ngjitëse

Fushat në të cilat politikat dhe programet, kanë filluar të reflektojnë vetëdijen mbi vlerat e ndërlidhjes së shëdetësisë dhe të drejtave të njeriut:

- Të drejtat e popujve autoktonë

- Pasojat bioetike në të drejta nga modifikimi gjenetik

- Shëndeti i nënës dhe fëmijës

- Të drejtat e personave me të meta

Fushat në të cilat ka shumë pak hulumtime, por edhe më pak zbatime, janë bazuar në integrimin e shëndetësisë dhe të drejtave të njeriut.

Zbraztësira vërehet sidomos te:

- Shëndetësia profesionale

- Sëmundjet kronike

- Ushqyeshmëria

- Mjedisi (ajri, uji, peshkimi, etj)

>>Informatat dhe statistikat janë mjete të fuqishme për krijimin e kulturës së përgjegjësisë dhe realizimin e të drejtave të njeriut.<<

RAPORTI MBI ZHVILLIMIN NJERËZOR 2000

Statistikat:

Të dhënat e poshtme janë shembull i statistikave të cilat përkrahin nevojën për përpjekje më të mëdha për futjen e pikëpamjeve të të drejtave të njeriut në shëndetësi:

· Numri i përafërt i fëmijëve të mbetur jetimë nga AIDS-i, 2001-2010

Rajoni 2001 2010

Në tërësi 14 milionë 25 milionë

Afrikë 9 milionë 20 milionë

Azi 1.8 milionë 4.3 milionë

Amerikë Latine/Karaibe 578 000 898 000

· tani, çdo shtet i botës është palë e së paku një konvente për të drejtat e njeriut e cila trajton të drejtat e lidhura me shëndetin, duke përfshirë të drejtën për shëndet, si dhe një numër të të drejtave të ndërlidhura me kushtet e nevojshme për shëndet.

BURIMI: WHO. 25 QUESTION AND ANSWERS ON HEALTH AND HUMAN RIGHTS, 2002 (Organizata Botërore e Shëndetësisë. 25 pyetje dhe përgjegje për shëndetësinë dhe të drejtat e njeriut)

· Dhuna është ndër shkaqet kryesore të vdekjes, te njerëzit e moshës 15-44 vjeç në botë, duke llogaritur 14% të vdekjeve ndër meshkuj dhe 7% të vdekjeve ndër femra.

BURIMI: WHO WORLD REPORT ON VIOLENCE, 2001 (Raporti Botëror për Dhunën i Organizatës Botërore të Shëndetësisë, 2001)

· Të dhënat për gratë e sulmuara fiziksht nga partnerët, sipas shtetit dhe përqindjes së sulmeve

BURIMI: HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2000. UNDP. (Raporti i UNDP-së për Zhvillimin Njerëzor, 2000)

Shteti Përqindja %

Bangladeshi 47

Zelanda e Re 35

Barbadosi 30

Nikaragua 28

Zvicra 21

Kolumbia 19

Filipinet 10

· Diskriminimi në të ardhura - njerëzit e varfër marrin pjesë më pak në shpenzimet e përgjithshme publike dhe ato për shëndet publik: shkalla 1-50, ku 1 është më e ulëta

BURIMI: HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2000. UNDP (Raporti i UNDP-së për Zhvillimin Njerëzor, 2000)

Shteti Më të pasurit Më të varfërit

Guinea 45 5

Gana 33 11

Bregu i Fildishtë 31 10

· Mesatarja e parashikimit të jetës së shëndoshë në nivel kombëtar, e llogaritur që nga lindja:

Shteti Popullata e përgjithshme Meshkuj Femra

Afganistani 33.4 31.1 35.7

Zimbabveja 31.3 31.6 31.0

Mali 35.7 33.7 37.7

Burkina Faso 35.7 33.9 36.3

Australia 71.6 70.1 73.2

Suedia 71.8 70.5 73.2

SHBA 67.6 66.4 68.8

Kuba 66.6 64.7 68.5

Gjeorgjia 59.8 57.5 62.2

Kina 63.2 62.0 64.3

India 51.4 51.5 51.3

· Vdekshmëria e Nënave

Shteti Rreziku nga vdekja në lindje, 1 në

Afganistani 15

Zimbabveja 33

Mali 19

Burkina Faso 7

Australia 7700

Suedia 5800

SHBA 3500

Kuba 2200

Gjeorgjia 1900

Kina 710

India 55

BURIMI: HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2000. UNDP (Raporti i UNDP-së për Zhvillimin Njerëzor, 2000).

3. KRONOLOGJIA

1946: Kushtetuta e Organizatës Botërore të Shëndetësisë (WHO)

1966: Miratimi i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore

1975: Deklarata për Përdorimin e Zhvillimit Shkencor dhe Teknologjik në Interes të Paqes dhe në të mirë të Njerëzimit

1975: Deklarata për të Drejtat e Personave të Paaftë

1978: Deklarata Alma Ata

1991: Parimet për Mbrojtjen e Personave me Sëmundje Mentale dhe Përmirësimin e Kujdesit të Shëdetit Mental

1991: Parimet e Kombeve të Bashkuara për Personat e Moshuar

1992: Konferenca e Kombeve të Bashkuara për Mjedisin dhe Zhvillimin (UNCED)

1993: Deklarata për Eliminimin e Dhunës ndaj Grave

1994: Konferenca Ndërkombëtare mbi Popullatën dhe Zhvillimin (ICPD)

1995: Konferenca e Katërt Botërore për Gratë (FWCW)

1997: Deklarata Universale për Gjenet e Njerëzve dhe të Drejtat e Njeriut

1998: Deklarata për të Drejtat dhe Detyrat e Individëve, Grupeve dhe Organeve të Shoqërisë për Promovimin dhe Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive të Njohura Universalisht

1998: Parimet Udhëzuese për Zhvendosjen e Brendshme

2002: Samiti Botëror për Zhvillim të Qëndrueshëm

2002: Emërimi i Raportuesit Special për të Drejtat e Njeriut

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

1. AKTIVITETI I: TË IMAGJINUARIT E “SHTETIT TË MIRËQENIES SË PLOTË FIZIKE, MENDORE DHE SOCIALE”

PJESA I: HYRJE

Për shumë njerëzm, koncepti mbi shëndetin nuk është i zhvilluar aq sa të përfshijë nevojat e gjera të shoqërisë, si dhe gjendjen e individit. Ky aktivitet u mundëson pjesëmarrësve të njihen me elementet e ndryshme, që përbëjnë gjendjen e shëndetit optimal dhe të shkëmbejnë ide me anëtarët e tjerë të grupit me qëllim të krijimit të një koncepti të përgjithshëm.

Forma e aktivitetit: Sesion për nxitje të idevë dhe mendimet e grupit.

Pyetjet për Diskutim:

Preambula e Kushtetutës së Organizatës Botërore të Shëndetësisë (WHO), e definon shëndetin si “gjendje të mirëqenies së plotë fizike, mendore dhe sociale dhe jo vetëm mungesë të sëmundjeve.” Cilat elemente dhe cilat kushte janë të nevojshme në vendin tuaj për realizimin e kësaj gjendjeje të shëndetit?

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR USHTRIMIN

Qëllimet dhe Synimet:

· Vetëdijësimi për konceptin e gjerë të shëndetit si diçka më shumë se “mungesë e sëmundjeve”.

· Nxitja e ndërgjegjes te pjesëmarrësit mbi të drejtën për shëndet.

· Krijimi i lidhjes ndërmjet shëndetit dhe nevojave të tjera fundamentale.

· Krijimi i lidhjese ndërmjet nevojave fundamentale dhe të drejtave të njeriut.

Grupi i synuar: Të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 10 – 30 njerëz

Kohëzgjatja: dy orë

Matriali: Fletë të mëdha, markerë dhe ngjitës për të ngjitur letrat në mur. Një kopje e Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR), ose ndonjë tjetër libër tjetër siç është, A Call For Justice (Thirrja për Drejtësi), që përmban tema nga të drejtat e njeriut. Pako me Burime për Përkushtimet dhe Obligimet e Qeverive për të Drejtat e Njeriut. PDHRE, 2002.

Aftësitë e përfshira:

· Komunikimi verbal

· Pjesëmarrja në analiza

Rregullat për nxitjen e ideve

Të gjithë pjesëmarrësit, përfshirë edhe moderatorin do të ulen në karrige të vendosura në formë të rrumbullaktë, ose do të ulen në formë rrethi në tokë. Kjo metodë krijon ndjenjën e barazisë mes të gjithëve. Aktiviteti përfshin mendimin e shpejtë të pjesëmarrësve, në mënyrë që informacionet e studentëve, pasurojnë idetë dhe proceset mendore të grupit. Moderatori duhet të mbajë rend duke kërkuar që:

1. Të gjithë pjesëmarrësit t’i parashtrojnë idetë e tyre; sidoqoftë, atij që mban shënime i duhet lejuar kohë e mjaftueshme në mënyrë që t’i shkruajë idetë ashtu si paraqiten.

2. Gjatë fazës së rishkrimit, pjesëmarrësit të dëgjojnë me kujdes përfaqësuesit e secilit grup, të cilët duke përdorur gjuhën e të drejtave të njeriut bëjnë prezantimin e listave të reja.

Prezantimi i temës

Moderatori do ta lexojë definicionin e Organizatës Botërore të Shëndetësisë (WHO) për “shëndetin” dhe do të parashtrojë pyetje. Moderatori duhet të përkujdeset që të gjithë e kanë kuptuar deklaratën dhe pyetjet. Nëse grupi në fillim është i ngadalshëm, moderatori mund të kërkojë nga grupi, ashtu si janë të ulur me rend, të japin përgjigje të shpejta. Të gjitha idetë shkruhen në fletë të mëdha aq sa të mund të shihen nga të gjithë. Asnjë ide nuk bën të përjashtohet. Kur grupi nuk ka më ide, dikush duhet t’i lexojë të gjitha idetë e shënuara. Letrat ngjiten në mur që t’i shohin të gjithë. Në këto momente, pasi që të gjithë kanë dhënë nga një element, moderatori kërkon nga individët t’i sqarojnë mendimet e tyre. Po ashtu, pjesëmarrësit mund të pyesin njëri-tjetrin për atë që kanë shkruar. (Kjo duhet të marrë përafërsisht një orë.)

Hapi i dytë

Moderatori shpërndan kopjet e Dekaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR) ose ndonjë burim tjetër që përmban temat e tilla. Ai/ajo sqaron se të gjitha nevojat e shënuara në letra për shëndetin, janë të drejta të njeriut. Për shembull, në kuptimin e gjerë, e drejta për jetë sipas Nenit 3 të UDHR-së e përkrah të drejtën për shëndet.

Hapi i tretë

Moderatori udhëzon pjesëmarrësit të ndahen në grupe me nga 4-6 persona. Në këto grupe, ata do të marrin listat të cilat i kanë krijuar dhe do t’i identifikojnë të drejtat që korrespondojnë me ato. Secili grup do ta zgjedhë përfaqësuesin e vet, i cili do t’i prezantojë konkluzionet e përgjithshme të grupit. Gjatë kohës së punës në grupe të vogla, moderatori e viziton secilin grup dhe vëzhgon ose ndihmon në rast se kërkohet kjo nga ai. (Lejo 30 minuta për këtë fazë).

Hapi i katërt

Moderatori e mbledh grupin e plotë. Përfaqësuesit e secili grup prezantojnë konkluzionet e tyre. Njëri nga pjesëmarrësit shkruan listën e re me të drejta, të cilat përkrahin dhe garantojnë të drejtën për shëndet, nëpër fletë të cilat paraprakisht ngjiten në mur, në mënyrë që t’i shohin të gjithë. Gjatë sesionit grupi mund të bëjë pyetje. Këto lista do të mbeten në mur për referim të mëvonshëm. (Lejo 30 minuta për këtë sesion).

Hapi i pestë

Në mënyrë që moderatori ta vlerësojë sesionin, ai/ajo kërkon nga pjesëmarrësit të tregojnë se çka kanë mësuar nga ky sesion dhe i pyet për sygjerimet e tyre për ta përmirësuar këtë ushtrim.

Këshilla metodologjike

· Ky ushtrim është një formë e fuqizimit (aftësimit). Moderatori duhet të inkurajojë pjesëmarrësit që të përdorin idetë e tyre, të mendojnë në mënyrë kritike dhe të bëjnë hulumtime të vetat. Ai/ajo nuk bën të luajnë rolin e “ekspertit” që ka përgjigje për të gjitha pyetjet.

· Në të dyja pjesët e sesionit, pra në atë të nxitjes së ideve dhe atë të mendimeve të grupit, të gjithë pjesëmarrësit duhet të flasin. Nëse një ose disa persona mbizotërojnë në diskutimet e grupit, moderatori duhet të vërë rregullin që një person nuk mund të flasë më shumë se një herë, deri sa të dëgjohen të tjerët.

· Potenco kualitetin e “gjykimit të shëndoshë” të të drejtave të njeriut, duke iu treguar pjesëmarrësve që UDHR-ja është një deshifrim i ideve për dinjitetin njerëzor, të cilin të gjithë njerëzit e konsiderojnë të vërtetë.

2. AKTIVITETI II: PLANIFIKIMI I REALIZIMIT TË SË DREJËS PËR SHËNDET

PJESA I: HYRJE

Realizimi i së drejtës në shëndet nëpër të gjitha nivelet e shoqërië kërkon një vetëdije nga institucionet përgjegjëse për të bërë promovimin e kësaj të drejte. Po aq sa është e rëndësishme përgjegjësia e qeverive për sigurimin e kësaj të drejte, janë po aq të rëndësishme edhe vetëdija e qytetarëve për përparësitë dhe të metat infrastrukturës vendore të shëndetësisë, si dhe niveli i përgjegjësisë që duhet mbajtur secili nivel i këtij sistemi. Për më tepër, i rëndësisë themelore është vullneti i qytetarëve për të marrë pjesë në procesin e identifikimit dhe zgjidhjes së problemeve.

Forma e aktivitetit: Diskutim, zgjedhje e problemeve dhe planifikim.

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR AKTIVITETIN

Qëllimet dhe Synimet:

· Identifikimi i institucioneve që janë përgjegjëse për realizimin progresiv të së drejtës për shëndet.

· Ngritja e vetëdijes mbi përgjegjësitë për shëndetin e shoqërisë te nivelet e ndryshme, përfshirë atë lokal, regjional, kombëtar dhe ndërkombëtar.

· Fitimi i aftësive për analizim e problemeve të ndërlidhura me shëndetësinë.

Grupi i synaur: Të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 10 – 50, të ndarë në grupe prej 5-10 persona

Kohëzgjatja: 180 – 240 minuta

Matriali: Kopja e tekstit të Nenit 12, të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (ICESCR) dhe Komentit të Përgjithshëm 14.

Fletë të mëdha. Markerë. Ngjitës.

Aftësitë e përfshira:

· Komunikimi

· Mendimi abstrakt

· Analizimi kritik

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR AKTIVITETIN

Rregullat e përgjithshme

Para ndarjes së grupit në grupe më të vogla, pjesëmarrësit duhet të vendosin vetë se si të ndahen në grupe. Atyre u duhet prezantuar ushtrimi i përgjithshëm, kurse grupi duhet të përcaktojë kohën e përafërt e cila nevojitet për secilën pjesë të këtij aktiviteti: për diskutimet e grupeve të vogla, prezantimin e përgjithshëm, vazhdimin dhe vlerësimin. Pjesëmarrësit duhet të informohen për emërimin e një personi që do te marrë shënime dhe të një prezantuesi për secilin grup të vogël.

Prezantimi i temës

Në pika të përgjithshme bëhet prezantimi i informatave që ndodhen në Komentin e Përgjithshëm 14 mbi të Drejtën për Shëndet, i cili është interpretim i Nenit 12 të ICESCR-së. Lejo pyetje konkrete për të sqaruar termat etj, por duhen shmangur diskutimet e përgjithshme për temën. Kërko nga secilit grup të identifikojë institucionet që janë përgjegjëse për përmbushjen e obligimeve mbi të Drejtën për Shëndet. (20 minuta)

Hapi i parë:

Grupi duhet të ulet në formë të rrethit, ku të gjithë duhet të shohin fletët e mëdha, në të cilën mbajtësi i shënimeve do ta vizatojë hartën e cila identifikon institucionet që japin, mbikëqyrin dhe monitorojnë shërbimet e nevojshme për realizimin e së drejtës për shëndet. Ata gjithashtu do ta zgjerojnë hartën për të treguar se kur obligimi shkon më larg se sa është caktuar sipas zgjedhjes së tyre fillestare. Për shembull, në hartë ata mund të përfshijnë institucionet e qeverisë vendore, agjencitë dhe organizatat ndërkombëtare, etj. Varësisht nga grupi i pjesëmarrësve, analizat mund të përqendrohen në nivele të ndryshme strukturore. Për shembull, një grup homogjen prej një bashkësie të njëjtë, fillimisht do të përqendrohet në nivel komunal ose fshatar. Grupi i punëtorëve shëndetësor nga një rajon mund të zgjedhë si pikë fillestare nivelin regjional. Gjatë ushtrimit, moderatori duhet të shkojë te grupet për t’iu shërbyer si burim. (60 minuta)

Hapi i dytë

Pjesëmarrësit shënojnë në një letër tjetër se sa përmbushen këto kërkesa të bashkësisë nga institucionet.

Hapi i tretë

Pjesëmarrësit mbledhen në grup të plotë. Përfaqësuesit e secilit grup përdorin hartën dhe listën e kërkesave për t’i prezantuar konkluzionet e grupit.

VAZHDIMI

Pastaj, i gjithë grupi vendos se çfarë veprimesh, hipotetike ose reale mund të ndërmerren brenda bashkësisë për realizimin e mëtutjeshëm të së drejtës për shëndet.

Këshilla metodologjike

· Për të sqaruar Nenin 12 dhe Komentin e Përgjithshëm, përdor terminologji dhe gjuhë të cilën e kuptojnë të gjithë pjesëmarrësit.

· Diskutimet e grupeve mbaji në ritëm të vazhdueshëm.

· Ndihmo pjesëmarrësit të planifikojnë vazhdimin e sesionit, pasi që ky ushtrim është përgatitje për pjesëmarrje në shoqëri.

BIBLIOGRAFIA

Farmer, Paul. 1999. Infections and Inequalities. Berkeley: University of California Press and 2003. Pthologies of Power. University of California Press.

Fourth World Conference on Women, Beijing. 1995. Beijing Declaration and Platform for Action and its follow-up, Beijing Plus 5.

Jackson, Helen. 2002. Aids in Africa. Harare, Zimbabe: SAFAIDS.

Mann, Jonathan, Sofia Gruskin, Michael A. Gordin and George J. Annas (eds.).

1999. Health and Human Rights. New York: Routledge.

Marks, Stephen (ed.). 2002. Health and Human Rights: The Educational Challenge. Boston: François – Xavier Bagnoud Center for Health and Human Rights. Harvard School of Public Health.

PDHRE, 2002. A Call for Justice. Neë York: PDHRE; and 2002. Passport to Dignity: Working with the Beijing Platfrom for Action for Human Rights of Women. New York: PDHRE.

Second United Nations Conference on Human Settlements (Habitat II), Istanbul (1996): Istanbul Declaration on Human Settlements.

Second World Assembly on Ageing. 2002. Political Declaration.

Stott, Robin. 2000. The Ecology of Health. Devon, U.K: Green Books Ltd.

UNAIDS. 2002. Report on the Global HIV/AIDS Epidemic.

UNDP. 2002. Human Development report 2000. New York/London: Oxford university Press.

United Nations Conference on Environment and Development, Rio de Janeiro. 1992. Rio Declaration on Environment and Agenda 21.

United Nations General Assembly Speical Session (UNGASS) on AIDS. 2001. Declaration of Commitment on HIV/AIDS “Global Crisis-Global Action.”

UNU. 2002. Report on Sustainable Development. United Nation University.

World Conference Aginst Racism, Racor Discrimination Xenophobia and Related

Intolerance, Durban. 2001. Durban Declaration and Programme Action.

World Conference on Human Rights, Vienna. 1993. Vienna Declaration and programme of Action.

World Food Summit, Rome. 1996. Rome Declaration on World Food Security and World Food Summit Plan of Action, and its follow-up, Declaration of the World Food Summit: Five Years Later, Internationall Alliance Against Hunger (2002).

World Health Organization. 2001. Report on Violence and Health. International Conference on Population and Development, Cairo, 1994: Programme of Action.

World Summit for Children, New York. 1990. Wolrd Declaration on Survival, Protection and Development of Children and Plan of Action for Implementing the World Declaration, and its follow-up, the Unnited Nations General Assembly Speical Session (UNGASS) on Children (2002): A World Fit for Children.

World Summit for Social Development , Copenhagen. 1995 Copenhagen Declaration for Social Development; Development nd Programme of Action of the Wold Summit for Social Development, and its follow-up, Copenhagen Plus 5.

INFORMATA PLOTËSUESE:

Data Compiled in UNAIDS’ Repot on the Global HIV/AIDS Epidemic, 2002: www.unaids.org

François-Xavier Bagnoud Center for Health and Human Rights:

www.hsph.harvard.edu/fxbcenter/

Health and Human Rights: www .who.int/hhr/readings/en/

Health Statistics: www.who.int/whosis/menu.cfm

World Report on Violence and Health: www.who.int/violence_injury_prevention/main.cfm?p=0000000714

Tradicional Medicine:

www.who.int/dsa/cat98/trad8.htm-41k

www.who.int/medicines/organization/trm/orgtrmmain.shtml

TË DREJTAT E GRAVE

SHIKIMI I TË DREJTAVE TË NJERIUT NGA PERSPEKTIVA E NDIESHME GJINORE

FUQIZIMI I GRAVE

>>Përparimi i grave dhe arritja e barazisë mes grave dhe burrave është çështje e të drejtave të njeriut dhe kusht për drejtësinë sociale, dhe nuk duhet të mbahen të izoluara si probleme të grave.<<

DEKLARATA DHE PLATFORMA PËR VEPRIM E PEKINIT

TREGIMI ILUSTRUES

Rast i vërtetë: Tregimi i Maria da Pena Maja Fernandez (Maria da Penha Maia Fernandes).

Më 29 maj të vitit 1983, Maria da Pena Maja Fernandez, u qëllua me armë deri sa ishte duke fjetur, nga bashkëshorti i saj Marco Antonio Heredia Viveiros. Edhe pse mori lëndime të rënda, si dhe trauma fizike, psikike dhe paraplegji të përhershme, për fat të mirë ajo mbijetoi. Bashkëshotri i saj, i cili tentoi të mbulonte sulmin e tij të parë duke e raportuar atë si tentim të plaçkitjes, vetëm dy javë pasi që bashkëshortja e tij ishte lëshuar nga spitali, tentoi ta mbyste atë me rrymë deri sa ajo ishte dukë bërë banjë. Pas këtij sulmi të dytë, Zyra e Prokuroti Publik ngriti aktakuzë kundër Z.Viveiros. Gjykatës së Parë të Qarkut iu deshën tetë vjet që të vendosë për rastin. Më 4 maj të vitit 1991, juria e gjeti Z.Viveiros fajtor për sulm dhe tentim vrasje dhe e dënoi atë me 10 vjete burg. Pas ankesës, gjykimi i dytë u mbajt në vitin 1996, ku Z.Viveiros u dënua me burgim prej 10 vjet e gjashtë muajsh. Mbrojtja e tij parashtroi ankesë të re dhe që atëherë, në mënyrë të vazhdueshme janë paraqitur fakte të reja dhe si rezultat i ngadalshmërisë së sistemit gjyqësor, nuk është arritur një vendim përfundimar për këtë krim. Më 20 gusht të vitit 1998, Maria de Pena Maja Fernandez, Qendra për Drejtësi dhe të Drejtë Ndërkombëtare (CEJIL) dhe Komiteti Latino-Amerikan dhe Karaibik për Mbrojtjen e të Drejtave të Grave (CLADEM),i parashtruan ankesë Komisionit Interamerikan për të Drejtat e Njeriut, duke pretenduar se Republika Federative e Brazilit ka dështuar për më se 15 vjet të ndërmarrë masa efektive për ndjekjen dhe dënimin e Z. Viveiros. Ankuesit, përveë argumentimit për shkelje të Nenit 1, paragrafi 1 (obligimi për të respektuar të drejtat), Nenit 8 (e drejta për gjykim të drejtë), Nenit 23 (e drejta për mbrojtje të barabartë) dhe Nenit 25 (e drejta për mbrojtje gjyqësore) të Konventës Amerikane për të Drejtat e Njeriut, në lidhje me Nenin 2 dhe 18 të Deklaratës Amerikane për të Drejtat dhe Detyrimet e Njeriut, gjithashtu pretendonin për shkelje të Neneve 3 dhe 4 të Konventës Interamerikane për Prandalimin, Dënimin dhe Çrrënjosjn e Dhunës ndaj Grave dhe Neneve 5 dhe 7 të Konventës së rëndësishme të Belem do Paros (Belém do Paró). Sikurse edhe në rastet tjera, Shteti i Brazilit nuk e komentoi këtë ankesë. Në raportin e 16 prillit të vitit 2001, Komisioni Iner-Amerikan vendosi që Brazili kishte shkelur të drejtën e Maria de Pena Maja Fernandez për gjykim të drejtë dhe mbrojtje gjyqësore. Për më tepër, Komisioni vendosi që Brazili kishte shkelur edhe Nenin 7 të Konventës së Belém do Parós. Si rezultat i këtij raporti, në vitin 2002, gati 20 vjet pas tentimi të parë për ta vrarë gruan e tij, Z.Viveiros u arrestua dhe u dënua me burg.

BURIMI:

INTER-AMERICAN COMMISSION ON HUMAN RIGHTS – ORGANIZATION OF AMERICAN STATES. 2001. REPORT No 54/01, CSE 12.051, MARIA DA PENHA MAIA FERNANDES – BRASIL, 16 APRIL 2001, AVAILABLE ONLINE AT: HTTP://WWW.CIH.OAS.ORG/ANNUALREP/2000ENG/CHAPERTIII/MERITS/BRAZIL12.051.HTM

PYETJET PËR DISKUTIM

1. Cilat janë problemet kryesore që ngriten nga ky rast?

2. Si mund të arrihet drejtësia, kur qasja ndaj gjyqeve dhe zhvillimi i gjykimeve të drejta janë në rrezik, për shkak të gjinisë së viktimës?

3. A mjaftojnë ligjet dhe rregulloret për të garantuar mundësitë e barabarta për të gjithë njerëzit?

4. A mund të parandalohen veprimet e ngjashme? Përmend mekanizma e nivelit lokal, regjional dhe ndërkombëtar që mund të përdoren për ta arritur këtë.

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. TË DREJTAT E GRAVE

Gratë kanë qenë të detyruara që për një kohë të gjatë të luftojnë për njohjen dhe pranimin e tyre si qenie të plota njerëzore dhe pranimin e të drejtave të tyre themelore, por fatkeqësisht, kjo luftë ende nuk ka përfunduar. Edhe pse situata e tyre është përmirësuar në shumë sfera në mënyrë globale, strukturat shoqërore dhe paragjykimet janë ato që ende po pengojnë implementimin e plotë dhe të menjëhershëm të të drejtave të grave. Shekulli i XX-të ka sjellë shumë përmirësime dhe keqësime, por edhe gjatë këaj kohe të paqes dhe përparimit, grave dhe të drejtave të tyre nuk u është kushtuar ndonjë vëmendje e posaçme. Sidoqoftë, në të gjitha periudhat e historisë, mund të gjenden heroina të cilat kanë luftuar për të drejtat e tyre, qoftë me armë ose me fjalë. Për shmbull, Ellenor Ruzvellt (Eleanor Roosevelt), insistonte që në Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut të vitin 1948, në Nenin 1 të draftit, në vend të “të gjithë njerëzit janë vëllezër”, të përdoret “të gjitha qeniet njerëzore janë të barabarta”. Ndryshimi i tillë në këtë formulim bëri të qartë se të drejtat e njeriut u takojnë të gjitha qenieve njerëzore, pa marrë parasysh nëse janë femra apo meshkuj dhe kjo bëri që barazia të jetë një ndër parimet fundamentale të të drejtave të njeriut.

Parimi i barazisë duke mos bërë diferencimin mes grave dhe burrave, ashtu si gjendet formalisht në ligj, shpesh në mënyrë të fshehtë nënkupton diskriminim ndaj grave. Duke pasur parasysh pozitat dhe rolet e ndryshme që kanë gratë dhe burrat në shoqëri, shpesh barazia “de iure” rezulton në diskriminim “de facto”. Kjo gjendje ka detyruar aktivistët e të drejtave të grave të promovojnë diferencimin (dallimin) mes barazisë formale dhe reale.

Në shumë raste, nocionet formale për barazinë të bazuara mbi hipotezat e barazisë ndërmjet të gjitha qenieve njerëzore, nuk u kanë ndihmuar njerëzve nëpër situata jo të favorshme. Nocioni i tillë duhet lëvizur drejt definimit real të barazisë, duke marrë parasysh pluralizmin, dallimet, disavantazhin dhe diskriminimin. Sikurse Dairijan Shanti (Dairian Shanti) thekson në artikullin e saj “Barazia dhe Struktura e Diskriminimit”, “neutraliteti nuk lejon që ndieshmëria të dëmtojë dhe me këtë të parandalojë disa njerëz të përfitojnë nga trajtimi i barabartë. Prandaj përqendrimi duhet të orientohet drejt potencimit të `rezultateve të barabarta` dhe `përfitimeve të barabarta`”. Barazia e vërtetë ndërmjet grave dhe burrave mund të arrihet vetëm nëse së bashku realizohen plotësisht barazia formale dhe ajo reale.

>>Gjatë mileniumit të ardhshëm do të bëhet përkthimini (transformimi) i forcës së numravë në forcën e veprimit për gratë, nga gratë dhe në partneritet me burrat.<<

AZZA KARAM

Gjinia dhe zgjerimi i koncepti të gabuar për të drejtat e grave

Gjinia është një koncept që nuk adreson vetëm gratë dhe të drejtat e tyre, por është një koncept më kompleks, me që përfshinë si burrat ashtu edhe gratë. Për herë të parë është përdorur në vitet e ‘70-ta nga Suzan Moller (Susan Moller) dhe është definuar si “ institucionalizim i thellë i fshehjes së dallimeve seksuale që përshkojnë shoqërinë tonë,” dhe pastaj në gjithë botën u zhvillua si rezultat i zhvillimeve dinamike politike, shoqërore dhe transformimeve ekonomike. Statuti i Romës i Gjykatës Ndërkombëtare Penale i vitit 1998, pas një diskutimi intensiv mes përfaqësuesve të shteteve lidhur me përmbajtjen dhe konceptin e gjinisë, ku disa kundërshtonin zgjerimin e saj në orientim seksual, definoi gjininë si “dy sekse, mashkull dhe femër, përbrenda kontekstit të shoqërisë. . .”.

Megjithatë, në vend se gratë të pranohen si gjysma e popullatë botërore, gjysma e popullsisë së çdo vendi, të çdo populli autokton dhe shumë komuniteteve, është shumë e zakonshme të shihen definicion për gra si grupe të veçanta. Ky lloj koncepti mund të gjindet nëpër dokumente në të cilat gratë vendosen në paragrafe ose kapituj bashkë me grupet e tjera të rrezikuara, siç janë popujt autoktonë, të moshuarit, njerëzit me aftësi të ndryshme dhe fëmijët. Ajo që i lidh të gjitha këto grupe të rrezikuara, është fakti se të gjithë ata kanë përjetuar dhe ende përjetojnë diskriminim, si dhe nuk kanë mundur dhe ende nuk mund të gëzojnë në tërësi të drejtat e tyre elementare.

Sidoqoftë, gjinia është një kategori e dobishme për t’u analizuar, që neve na ndihmon të kuptojmë se si gratë dhe burrat në shoqëri marrin përgjegjësi, role dhe pozita të ndryshme. Përfshirja e analizave gjinore në teorinë dhe praktikën e të drejtave të njeriut, na bën ne të ndieshëm në veçanti ndaj dallimeve mes grave dhe burrave në shoqëri dhe për mënyrat specifike të shkeljes së të drejtave të grave.

Prandaj, është e qartë se duhet promovuar opinioni për ndieshmërinë-gjinore, me qëllim të arritjes së të drejtave të barabarta për të gjithë, pa dallim gjinie, ngjyre, race dhe religjioni.

Siguria njerëzore dhe gratë

Deri sa konfliktet ekzistuese po keqësojnë gjendjen e pabarazisë dhe diferencimit, siguria njerëzore dhe statusi i grave, janë të lidhura ngusht mes vete. Një vëmendje e veçantë dhe mbrojtje e posaçme u duhet kushtuar refugjatëve dhe personave të zhvendosur brenda vendit, shumica e të cilëve janë gra, të moshuar dhe fëmijë .

Siguria njerëzore ka të bëjë gjithashtu me sigurimin e qasjes së barabartë dhe për të gjithë njësoj ndaj arsimimit, shërbimeve sociale dhe punësimit edhe gjatë kohës së paqes. Grave shpesh u mohohet qasja e plotë në këto fusha. Prandaj, gratë dhe fëmijët në veçanti janë përfitues të qasjes së sigurisë njerëzore nga perspektiva e të drejtave të njeriut, e cila dëshmon se nuk mund të arrihet kurrfarë sigurie njerëzore nëse nuk respektohen të drejtat e njeriut në tërësi. Kështu që, çrrënjosja e çfarëdo forme të diskriminimit, në veçanti ndaj grave dhe fëmijëve, do duhej të ishte prioritet i agjendës së sigurisë njerëzore.

Për sigurinë njerëzore, një rëndësi të veçantë ka gjendja e grave gjatë konflikteve të armoatosura, që do të diskutohet më poshtë.

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI I ÇËSHTJES

Për t’u kuptuar më mirë kërkesat e sotme të grave për të drejtat e tyre është i dobishëm shqyrtimi i historikut të lëvizjeve për të drejtat e grave.

Një vështrim historik

Revolucioni francez, si një ngjarje e rëndësishme historike, paraqet fillimin e përpjekjeve të femrave për t’u njohur në botën e meshkujve si qenie njerëzore të barabarta. Kjo epokë nuk paraqet vetëm fillimin e lëvizjes për të drejta civile dhe politike, por gjithashtu kjo kohë i shtroi rrugën lëvizjes së parë të grave për liri dhe barazi. Njëra nga shtytëset më të famshme të kësaj lëvizje ishte, Olimp de Guzh (Olympe de Gouges), e cila ka shkruar Deklaratën për të Drejtat e Gruas dhe Qytetarës Femër. Ajo, sikurse edhe shumë bashkëmendimtare të saj femra, e kanë paguar me gijotinë përkushtimin e tyre.

“Gruaja lind e lirë dhe gëzon të drejta të barabarta më mashkullin në çdo aspekt.”

Neni 1 i Deklaratës për të Drejtat e Gruas dhe Qytetares Femër, 1798.

Edhe Britania e Madhe ka një traditë të vjetër dhe të fortë të luftës së femrave për të drejta të barabarta. Britania e Madhe shpesh quhet edhe “atdheu i feminizmit”. Qysh në vitet e 1830-ta, gratë britaneze filluan të kërkojnë të drejtën e votës. Ato luftuan për më shumë se 70 vite për ndryshimin e këtyre metodave, për të pasur sukses përfundimisht në vitin 1918, kur grave duke filluar në moshën 30 vjeçare iu dha e drejta për të votuar. Fushat e tjera të veprimit të tyre kanë përfshirë qasjen në arsimim, të drejtat e grave të martuara në pronë dhe të drejtën për të mbajtur pozita publike.

Gratë sidomos në Britani të Madhe dhe Shtete të Bashkuara të Amerikës kanë përdorur edhe metoda radikale, madje edhe greva të urisë. Sufragjeta (partizane e të drejtave të grave në Angli) e njohur Emilli Devjison (Emily Davison), gjatë një gare në vitin 1913 zgjodhi vdekjen me qëllim duke e hedhur veten para kalit të Mbretit Xhorxhi i V-të.

Këshilli Ndërkombëtar i Grave, i cili u themelua në vitin 1888, ekziston edhe sot. Ky Këshill ka selinë në Paris dhe merr pjesë aktive për të siguruar të drejtat e grave përmes takimeve ndërkombëtare, seminareve dhe workshopeve ndëregjionale dhe vendore, pastaj programeve intensive për zhvillim të projekteve në bashkëpunim me agjencionet ndërkombëtare, rezolutave të përpiluara dhe të miratuara në Asamblenë e Përgjithshme të OKB-së, si dhe përmes bashkëpunimit në të gjitha nivelet me organizatat e tjera joqeveritare dhe planit trevjeçar të veprimit në secilin nga pesë Komitetet e tij të përhershme..

Organi i parë ndërqeveritar i cili ka trajtuar të drejtat e grave është Komisioni Interamerikan i Grave (CIM) për Regjionin e Amerikës Latine i cili është krijuar në vitin 1928. Ky organ ka qenë përgjegjës për përpilimin e Konventës Interamerikane të Grave, të miratuar nga Organizata e Shteteve Amerikane (OAS) në vitin 1933. Kjo konventë nxiti debat pasi që regjioni po zhvillonte një trup të ligjeve që do të trajtonte të drejtat e njeriut.

Qysh në vitin 1945, pra nga fillet e hershme të Kombeve të Bashkuara, gratë kishin tentuar të marrin pjesë brenda strukturës së saj dhe të bënin prezencën e tyre të dukshme në përmbajtjen dhe implementimin e instrumenteve dhe mekanizmave për të drejtat e njeriut.

Komisioni për Statusin e Grave (CSW), i cili ka mandatin për promovimin e të drejtave të grave në gjithë botën, u krijua në vitin 1946. Kryesuesja e parë e tij ishte Bogil Boegstrup nga Belgjika. CSW-ja promovoi përfshirjen eksplicite të të drejtave të grave në Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut.

Edhe pse gratë që nga fillimi kontribuan në mënyrë të barabartë evolucionin e sistemit ndërkombëtar politik, ekonomik dhe social, vëmendja ndaj problemeve të tyre ka qenë minimale. Dekada të tëra të verbërisë gjinore në dokumente për të drejtat e njeriut, kanë bërë që edhe njerëzit të verbërohen për këto fakte. Të drejtat fundamentale të më shumë se gjysmës së njerëzimit u harruan, gjë që sjell domosdo deri te konkluzioni se deri sa shoqëritë nëpër gjithë botën ende nuk janë neutrale ndaj gjinive dhe vazhdojnë të diskriminojnë gratë, nuk mund të ekzistojë neutralitet gjinor në ligje ndërkombëtare dhe vendore.

Pabarazia në shumë fusha të jetës së përditshme, pastaj varfëria në mesin e grave dhe diskriminimi ndaj fëmijëve vajza ishin ato rrethana që shtynë Kombet e Bashkuara që gjatë viteve të 1970-ta, të vendosin për lansimin e Dekadës së Kombeve të Bashkuara për Gratë: Barazia, Zhvillimi dhe Paqja, nga viti 1976 der më 1985. Në vitin 1979, me miratimin e Konventës për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW), Dekada arriti kulminacionin. Kjo Konventë është instrumenti më i rëndësishëm për mbrojtjen dhe promovimin e të drejtave të grave. Për herë të parë, CEDAW, i cili në vete përmban të drejta civile, politike dhe ekonomike, sociale e kulturore, duke bashkuar kështu dy kategori të të drejtave, të cilat përndryshe janë të ndara në dy kategori, njohu gratë si qenie të plota njerëzore.

“Diskriminimi ndaj grave nënkupton çdo dallim, përjashtim ose kufizim të bazuar në gjini, që ka për efekt ose qëllim të komprimitojë ose të asgjësojnë njohjen, gëzimin ose ushtrimin nga gratë, cilado qoftë gjendje e tyre martesore, mbi bazën e barazisë së burrit dhe të gruas, të të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore në fushat poltike, ekonomike, shoqërore, kulturore e civile ose në çdo fushë tjetër.”

NENI 1 i Konventës për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave CEDAW-it.

Përveç kësaj, CEDAW-i gjithashtu obligon shtetet anëtare:

· Të përfshijnë në kushtetutat e tyre kombëtare ose në ndonjë dispozitë tjetër ligjore të përshtatshme parimin e barazisë mes grave dhe burrave;

· Të sigurojnë zbatimin efektiv të parimit të barazisë;

· Të miratojnë masa ligjore dhe masa të tjera të përshtatshme, duke përfshirë edhe sanksione nëse është nevoja, për ndaljen e çdo diskriminimi ndaj grave;

· Të vendosin baza të barabarta për mbrojtje e të drejtave të grave dhe burrave;

· Të mos ndërmarrin asnjë veprim ose praktikë diskriminuese ndaj grave dhe të arrijnë që autoritetet publike dhe institucionet publike t’i përmbahen këtij detyrimi;

· Të marrin të gjitha masat e përshtatshme për të eliminuar diskriminimin të cilin e ushtron ndonjë person, organizatë ose çfarëdo ndërmarrje ndaj grave;

· Të anulojnë të gjitha dispozitat penale që përbëjnë ndonjë diskriminim ndaj grave;

· Të sigurojnë zhvillimin e plotë dhe përparimin e grave mbi bazat e barazisë me burrat, me qëllim që t’u garantojnë atyre në mënyrë të barabartë ushqimin dhe gëzimin e të drejtave të njeriut e të lirive themelore;

· Të ndryshojnë skemat dhe modelet sociale e kulturore të sjelljes së burrit dhe gruas;

· Të arrijnë zhdukjen e paragjykimeve dhe çfarëdo praktike tjetër zakonore, që mbështetet në idenë e inferioritetit ose të superioritetit të njerës apo tjetrës gjini, ose stereotipe të rolit të burrit dhe gruas;

· Të sigurojnë që edukimi familjar të përfshijë kuptimin e drejtë të maternitetit si funksion social dhe njohjen e përgjegjësisë së përbashkët të burrit dhe të gruas për përkujdesjen ndaj rritjes së fëmijëve dhe zhvillimit e tyre, duke bërë të qartë se kusht parësor në të gjitha rastet është interesi i fëmijëve;

· Të marrin gjitha masat e përshtatshme për të zhdukur të gjitha format e trafikimit të grave dhe ndalimin e prostitucionit të grave.

· Të sigurojnë votimin e grave në të gjitha zgjedhjet dhe referendumet publike, si dhe mes tjerash të jenë të zgjedhshme në të gjitha këto organe;

· T’u japin grave të drejta të barabarta me burrat në fushën e marrjes, ndërrimit dhe mbajtjes së shtetësisë;

· T’u sigurojnë grave të drejta të barabarta me burrat në fushën e arsimimit.

Konventa rregullon çështjet nga jeta private edhe ajo publike e grave. Disa dispozita kanë të bëjnë me rolin e grave në familje dhe shoqëri, nevojën për ndarjen e përgjegjësive brenda familjes dhe nevojën urgjente për implementimin e ndryshimeve në sistemet sociale dhe kulturore, të cilat i atribuohen pozitës subordinuese të grave. Njohja e të drejtave të grave në nivel global mund të bëhet vetëm përmes këtyre ndryshimeve themelore. Kur një shtet bëhet palë e CEDAW-it, ai obligohet që me të gjitha mjetet e nevojshme dhe pa kurrfarë vonese ta respektojë politikën e eliminimit të diskriminimit dhe çdo akti tjetër diskriminues ndaj grave.

Më 6 tetor të vitit 1999, Asambleja e Përgjithshme e OKB-së me një vendim histroik për gratë, të bazuar në konsensus, miratoi Protokolin Opcional të Konventës për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave me 21 nene dhe u bëri thirrje të gjitha shteteve palë të Konventës, të bëhen sa më parë palë edhe të këtij instrumenti. Ky Protokol ofron mundësinë që Komisionit t’i adresohen ankesa individuale të bazuara në CEDAW. Deri në prill të vitit 2003 Protokolin Opcional, e kanë nënshkruar 75 shtete, deri sa tashmë e kanë ratifikuar 50 shtete.

BURIMI:

HTTP://WWW.UN.ORG/WOMENWATCH/DAW/CEDAW/SIGOP.HTM

Konferenca Botërore për të Drejtat e Njeriut e mbajtur në Vjenë, në qershor të vitit 1993, mblodhi mijëra aktivistë dhe ekspertë për të drejtat e njeriut. Deklarata dhe Programi për Veprim e Vjenës, e miratuar si rezultat i kësaj Konference, vë theksin te promovimi dhe mbrojtja e të drejtave të grave dhe të vajzave në përgjithësi dhe parandalimin e dhunës ndaj grave. Gjithashtu, deklaron se pjesëmarrja e plotë dhe e barabartë e grave në jetën politike, civile, ekonomike, sociale dhe kulturore në nivel vendor, regjional dhe ndërkombëtar, si dhe çrrënjosja e të gjitha formave të diskriminimit të bazuar në gjini, janë objektiva prioritare të bashkësisë ndërkombëtare.

Komisioni mbi Statusin e Grave, në kuadër të mandatit të tij ka organizuar katër konferenca globale kryesore, me qëllim të drejtave të grave si të drejta të njeriut, të bëhen tradicionale:

· Meksikë, 1975

· Kopenhagë, 1980

· Najrobi, 1985

· Pekin, 1995

Për më tepër, në New York në vitin 2000, u mblodh Takimi i 23-të Special i Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, “Gratë 2000: Barazia Gjinore, Zhvillimi dhe Paqja në shekullin XXI”, me qëllim të vlerësimit të progresit të përkushtimeve të bëra nga qeveritë në vitin 1995, gjatë Konferencës Botërore për Gratë në Pekin. Kjo është arsyeja, si dhe pse ky takim është quajtur “Pekini + 5”.

Pas çdo konference kryesore, lansohet një instrument i planit për veprim, i cili përmban një tërësi të masave dhe politikave, të cilat shtetet duhet t’i marrin në konsideratë për të arritur barazinë mes grave dhe burrave.

Platforma e Pekinit për Veprim, e miratuar në vitin 1995 gjatë Konferencës së Katërt Botërore të Kombeve të Bashkuara për Gratë, ka një rëndësi të posaçme. Preambula dhe 12 kapitujt e saj, përbëjnë programin më të plotë për të drejtat e grave, i cili përmban diagnozën mbi gjendjen e grave dhe ekzaminimin e politikave, strategjive dhe masave për promovimin e të drejtave të grave në gjithë botën. Vëmendje e posaçme u është kushtuar 12 fushave kryesore të shqetësimit: varfërisë, arsimimit, konflikteve të armatosura, ekonomisë, procesit të vendimarrjes, mekanizmave institucionale, të drejtave të njeriut, mediave, mjedisit, fëmijëve vajza dhe rregullimit institucional dhe financiar.

Gratë dhe Varfëria

Në mënyrë që të kuptohet ndikimi i ndryshëm i varfërisë te gratë dhe burrat, është e domosdoshme të shikohet ndarja e pjesës më të madhe të tregut të punës në botë mbi bazt gjinore. Shumë shpesh, edhe pse kontributet e grave janë të domosdoshme shoqërisht dhe ekonomikisht dhe do duhej të vlerësoheshin shumë lart, gratë punojnë në mirëmbajtjen e shtëpive, duke plotësuar obligimet e tyre për përkujdesjen ndaj fëmijëve, ndaj të sëmurëve dhe të moshuarve, si dhe duke bërë punët e tyre të përditshme dhe për këtë nuk marrin kurrfarë kompensimi material, dhe gati askund nuk kanë sigurim të mirëfilltë.

Një ndër dimensionet e varfërisë që prekin gratë është ndarja e tregut të punës duke u bazuar në gjini. Funksioni biologjik i maternitetit, paraqet një dimension tjetër strukturor, i cili kuptohet si funksion dhe përgjegjësi shoqërore e prindit.

Moduli i Punës dhe Moduli i Varfërisë

>>Deri sa varfëria prek familjen në tërësi, si rezultat i ndarjes së punës dhe përgjegjësive për mirëqenien familjare në baza gjinore, gratë duke tentuar që nën kushte të shtimit të mungesës të bëjnë menaxhimin e konsumit dhe prodhimit familjar, e mbajnë barrën e shpërpjestuar.<<

PLATFORMA E PEKINIT PËR VEPRIM

Varfëria gjithashtu krijohet përmes pagesës jo të barabartë për punë të njëjtë dhe mohimit ose kufizimit të qasjes në arsimim ose shërbime publike e sociale, si dhe mohimit ose kufizimit të të drejtave trashëgimore dhe pronësisë së tokës.

Varfëria në dimensionin e saj politik, shfaq pabarazinë e të drejtave mes anëtarëve të shoqërisë tonë, gjë që u krijon atyre pengesë të madhe në qasje ndaj të drejtave civile, politike, ekonomike, sociale dhe kulturore. Varfëria gjithashtu zvogëlon qasjen ndaj informatave dhe ndaj mundësive për pjesëmarrje në organizata publike dhe procese të vendimmarrjes. Në kontekstin e migracionit, sidomos në Amerikën Latine, Azi dhe Evropë Juglindore, varfëria gjithashtu dërgon drejt shtimit të trafikimit të grave.

Statistikat për Kilin nga viti 1996 tregojnë se burrat realizojnë 67% të fitimit komercial dhe nuk bëjnë asnjë punë të shtëpisë, deri sa gratë realizojnë 37% të fitimi komercial dhe bëjnë 100% të punëve të shtëpisë. Kjo sasi e punës pa pagesë ndikon në reprodukim të shoqërisë dhe përfaqëson bazën strukturore të varfërisë, e cila i prek gratë.

ROSA BAVO (1998)

Gratë dhe shëndeti

Shëndeti i grave përfshin mirëqenien e tyre emocionale, sociale dhe fizike. Shëndeti i grave përcaktohet nga konteksti i jetës së tyre shoqërore, politike dhe ekonomike dhe nga biologjia. Reproduktimi i shëndetit shikohet si një gjendje e plotë e mirëqenies fizike, mentale, shoqërore dhe shëndetit seksual, qëllimi i së cilës është përmirësimi i jetës dhe marrëdhënieve personale. Marrëdhëniet e barabarta mes grave dhe burrave në çështjet e marrëdhënieve seksuale dhe reprodukimit, kërkojnë respekt dhe pajtim të ndërsjellë, dhe gjithashtu edhe ndarje të përgjegjësive. Siç tregon edhe rasti i Filipineve, realiteti është tjetër:

Shkaku kryesor i vdekjes së grave të moshës reproduktive është shtatëzanësia dhe lindja e fëmijës. Gjakderdhja pas lindjes kryeson listën dhe pason nga çrregullimet hipertensive të shtatëzanësisë (pre-eklampsia dhe eklampsia). Njëra në gjashtë shtatëzanësi në Filipine përfundon me abort ilegal, pasi që, ose janë të paplanifikuara ose të padëshiruara. Llogaritet se çdo vit bëhen rreth 300.000 deri në 400.000 abortime ilegale, shumica prej të cilave përfundojnë me komplikime siç janë sepsa ose vdekja. Së paku 2 milion gra të martuara të moshës reproduktive dëshirojnë ta aplikojnë planifikimin familjar, por për shkaqe të ndryshme, përfshirë edhe mungesën e shërbimeve për planifikim familjar, ende nuk mund ta bëjnë këtë.

Llogaritet se 7 milion gra të moshës reproduktive, janë në rrezik të lartë për të mbetur shtatëzëna sepse janë: shumë të reja (nën moshën 18 vjeçare); kanë pasur katër ose më shumë shtatëzanësi; kanë përfunduar vonë shtatëzanësinë; ose janë vazhdimisht të sëmura . . . Edhe pse përballen me këtë rrezik, 2.6 milion e këtyre grave pritet të mbesin shtatëzëna çdo vit.

. . . shkalla e vdekshmërisë së nënave prej 172 vdekjeve në 100.000 lindje të shëndosha dhe shkalla vdekshmërisë së fëmijëve prej 32 vdekjeve në 1000 të lindur të gjallë . . . janë ndër më të lartat në botë.

DOMINI M. TOREVILLAS (2002)

Moduli për Shëndetin.

>>24 gra nga Polonia, Rusia, Italia, Shqipëria dhe Turqia, janë liruar nga polica pas bastisjes së një shtëpie publike në Gjermani, ku ishin mbajtur si skllave dhe ishin detyruar në prostitucion. Dy gra ishin mbyllur përafërsisht për 7 muaj pa parë asnjëherë dritën. Një bandë prej 16 të dyshuarve nga Turqia, Italia dhe Shqipëria ishin arrestuar, kurse policia po kërkon edhe gjashtë të tjerë. Pretendohet se tre policë të Luedensheidit (Luedenscheid) kishin bashkëpunuar me rrjetin e trafikantëve. Ky operacion ishte ndër më të mëdhenjtë kundër një unaze të krimit të organizuar në Gjermani.<<

ERICH REIMANN (1996)

Gratë dhe Dhuna

Në shumë shoqëri gratë edhe vajzat i nënshtrohen dhunës fizike, seksuale dhe psikologjike, të cilat si në jetën publike edhe në atë private ndërprejnë vijat e të ardhurave, klasës dhe kulturës. Gratë shpesh bëhen viktima të dhunimit, abuzimit seksual, ngacmimit seksual dhe kërcënimit. Skllavëria seksuale, shtatëzanësia, postitucioni i detyruar, sterilizimi, abortimi i detyruar, zgjedhja e parakohshme e gjinisë dhe vrasja e foshnjeve vajza, janë gjithashtu vepra të dhunës së kryer ndaj grave.

Aktet e tilla të dhunës shkelin, pengojnë ose pamundësojnë gratë të gëzojnë që të drejtat dhe liritë e tyre fundamentale. Prandaj miratimi i Deklaratës për Eliminimin e Dhunës Ndaj Grave me koncensus në vitin 1993, nga Asambleja e Përgjithshme e OKB-së, si mjet për parandalimin e dhunës ndaj grave, është e një rëndësie të veçantë. Përveç kësaj, në vitin 1994 është emëruar Raportuesi Special për Dhunë ndaj Grave.

Zbatimi dhe Monitorimi

Dhuna ndaj grave përfshin, por nuk kufizohet vetëm në:

a) Dhunën fizike, seksuale dhe psikike që ndodhin në familje duke përfshirë rrahjen, abuzimin seksual të fëmijëve vajza në familje, dhunën e lidhur me pajën, dhunimin martesor, gjymtimin gjenital të femrave dhe praktikat tjera tradicionale që dëmtojnë gratë, si dhe dhunën jomartesore dhe dhunën e lidhur me shfrytëzim;

b) Dhunën fizike, seksuale dhe psikike që ndodh brenda komunitetit të gjerë duke përfshirë dhunimin, abuzimin seksual, ngacmimin dhe kërcënimin seksual në vend pune, institucione arsimore dhe gjetiu, si dhe trafikimin e grave dhe prostitucionin e detyruar;

c) Dhunën fizike, seksuale dhe psikike që kryhet nga shteti ose lejohet të ndodhë kudo.

Neni 2 i Deklaratës për Eliminimin e Dhunës Ndaj Grave

Përveç sistemit ekzistues ndërkombëtar, disa organizata regjionale i janë përkushtuar parandalimit ose çrrënjosjes së dhunës ndaj grave. Për shembull, sistemi Interamerikan i të drejtave të njeriut ofron mbrojtjen e grave përmes Konventës Interamerikane për Parandalimin, Dënimin dhe Çrrënjosjen e Dhunës Ndaj Grave të Belem do Paros (1995).

Pjesa për Praktikat e Mira

Gratë dhe Konfliktet e Armatosura

Gratë gjatë luftës dhe konflikteve të armatosura shpesh bëhen viktimat e para të konfliktit të armatosur. Ruth Seifert në eseun e saj “Fronti i Dytë: Logjika e Dhunës Seksuale”, thekson se në shume raste është strategji ushtarake që të goditen femrat për ta shkatërruar armikun. Sipas vendimit të Tribunalit Ndërkombëtar Penal të Ruandës, dhunimi i cili gjatë konflikteve të armatosura është i shpeshtë, paraqet një krim, i cili kur kryhet me qëllim të shkatërrimit të tërësishëm ose pjesërishëm të një grupi, përbën edhe gjenocid. “Spastrimi Etnik” si strategji e luftës dhe dhunimi si një nga metodat e saj, duhet të goditen dhe nuk bën të lejohen të mbeten edhe më tutje nën hijen e pandëshkueshmërisë. Në statutin e Gjykatës Ndërkombëtare Penale të vitit 1998, për herë të parë në histori, në mënyrë shprehimore krimet si dhunimi, shtatëzanësia e detyruar, prostitucioni i detyruar etj, janë inkuadruar dhe ofron një sistem që ka për qëllim që brenda jurisdiksioni të vet të sjellë drejtësi, si për viktima ashtu edhe për kryesit e krimeve të tilla.

Gratë, rrallë luajnë rol aktiv në vendimet që shkaktojnë konfliktet e armatosura, por në vend të kësaj, gjatë konflikteve ato punojnë për ta ruajtur rendin shoqëror dhe bëjnë çdo gjë për të siguruar një jetë sa më normale. Ashtu siç thekson Qendra Ndërkombëtare për Hulumtime e Grave në buletinin e saj për rindërtimin e pasluftës, gratë shpesh “janë bartëse të ndarjes së shpërpjestuar të pasojave të luftës”. Shumë gra mbeten të veja dhe përballen me barrën e tepërt për mbajtjen e familjes, deri sa shpesh edhe vetë duhet të përballen me trauma të shkaktuara gjatë luftës nga ekspozimi i tyre ndaj dhunës, e në veçanti ndaj dhunës seksuale. Në mënyrë që grave t’u ofrohet sa më shumë asistencë në plotësimin e nevojave të tyre të veçanta, sidomos gjatë misioneve të ardhshme paqëruajtëse, të gjithë këta faktorë duhet të merren në konsideratë më shumë.

>>Shumica e rasteve të dokumentuara kanë ndodhur nga vjeshta e vitit 1991 deri në fund të vitit 1993, me një përqendrim më të lartë mes muajve prillit - nëntor të vitit 1992. Megjithëse në Bosnjë dhe Hercegovinë janë raportuar dhunime si nga gratë myslimane, kroate dhe serbe, shumica e rasteve janë dhunime të grave myslimane nga burrat serbë. Kryesit e këtyre dhunimeve ishin ushtarë, grupe paramilitare, policë lokalë dhe persona civilë. Numri i dhunimeve është i diskutueshëm. Një delegacion i Bashkimit Evropian ka sygjeruar një numër prej 20.000 dhunimeve; Ministri i Punëve të Jashtme të Bosnës ka thënë 50.000; Komisioni i Ekspertëve refuzoi të spekulojë për ndonjë numër.<<

CATHERINE N. NIARCHOS (1995)

Gratë dhe Resurset Natyrore

Fragmenti i Vadana Shivës, “Monokulturat, Monopolet, Mitet dhe Mashkullizimi i Agrikulturës” tregon se kur bëhet fjalë për ruajtjen e njohurive për resurset natyrore dhe mjedisin në Indi, gratë luajnë një rol të rëndësishëm. Sipas Vandana Shivës, “gjatë këtyre mileniumeve, gratë fermere kanë qenë ruajtëset dhe kultivueset e farërave.” Kjo nuk vlen vetëm për Indinë, por për gjithë botën. Përmes menaxhimit dhe përdorimit të resurseve natyrore, gratë u kanë sigurar mjete për jetesë familjeve dhe bashkësive të tyre.

Shkatërrimi i resurseve natyrore ka ndikim negativ në shëndetin, mirëqenien dhe kualitetin e jetës së popullsisë në tërësi, por që në veçanti prek gratë. Për më tepër, njohuritë, aftësitë dhe përvojat e tyre, rrallë merren në konsideratë nga vendimmarrësit, të cilët kryesisht janë meshkuj.

>>Fenomeni i biopiraterisë, përmes së cilës korporatat perëndimore po vjedhin njohuritë e mbledhura dhe zbulimet shekullore që kanë bërë gratë e botës së tretë është duke marrë përmasa epidemike. Kjo “biopirateri” tani është duke u justifikuar si një “partneritet” i ri mes agrobizneseve dhe grave të botës së tretë. Për ne, vjedhja nuk mund të jetë bazë e partneritetit.<<

VANDANA SHIVA (1998)

Fëmija Vajzë

Në shumë shtete, fëmijët vajza nga fazat më të hershme, gjatë fëmijërisë dhe në adoleshencë përballen me diskriminim. Në disa vende të botës, si rezultat i sjelljeve dhe praktikave të dëmshme siç janë, gjymtimi gjenital i femrave, preferenca për fëmijë meshkuj, martesat e hershme, eksploatimi seksual dhe praktikat e lidhura me shëndetësi dhe alokim të ushqimit, moshën e adoleshencës e arrijnë më pak vajzat sesa djemtë. Në ato shoqëri ku djemtë preferohen më shumë sesa vajzat, praktika e vrasjes së foshnjeve vajza është shumë e përhapur. Si rezultat i mungesës së ligjeve mbrojtëse, ose dështimit të zbatimit të ligjeve të tilla, vajzat janë më shumë të rrezikuara ndaj të gjitha llojeve të dhunës dhe në veçanti dhunës seksuale. Në shumë regjione të botës, vajzat përballen me diskriminim në qasjen e arsimimit dhe trajnimeve specializuese.

Shembull nga një gazetë e Indisë

Edhe në një incident tjetër të vrasjes së foshnjeve vajza, në një fshat të rajonit, si rezultat i helmimit nga prindërit dhe gjyshërit e saj, ka vdekur një vajzë e posalindur. Siç raportoi të shtunën Komesari i Policisë së Rajonit M. N. Manjunatha para gazetarëve, prindërit dhe gjyshërit janë arrestuar dhe sipas Nenit 302 të IPC-së (vrasja), ndaj tyre është filluar rasti. Ai theksoi se një zyrtar administrativ i fshatit Mollahalli Pudur ka parashtruar ankesë se javën e kaluar një Kavitha, pasi që i kishte lindur vajza e tretë me radhë, e kishte helmuar atë.

BURIMI: HTTP://NEWSARCHIVES.INDIAINFO.COM/2000/12/17/17FEMALE.HTML

3. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Koncepti i universalitetit është themelor për të drejtat e njeriut dhe kjo vlen në veçanti kur kemi të bëjmë me të drejtat e grave. Diversiteti kulturor është përdorur së tepërmi si asyetim ose pengesë për implementimin e plotë të të drejtave të grave. Dokumenti i miratuar në vitin 1993 gjatë Konferencës Botërore për të Drejtat e Njeriut në Vjenë, është një arritje esenciale për gratë, pasi që nënvizon se:

“Të gjitha të drejtat e njeriut janë universale, të pandashme, recipocikisht të varura dhe të ndërlidhura . . .Deri sa rëndësia e karakteristikave kombëtare dhe regjionale si dhe veçoritë e ndryshme historike, kulturore dhe fetare duhet të merren parasysh, është obligim i shtetit, pa marrë parasysh sistemin e tij politik, ekonomik dhe kultutror, të promovojë dhe mbrojë të gjitha të drejtat dhe liritë fundamentale të njeriut.”

Me gjithë përhapjen e gjerë të konceptit të universalitetit, shumë sfera të jetës së përditshme të grave, edhe më tutje janë burime për kontraversa të shumta. Në disa religjione, gratë nuk gëzojnë trajtim të njëjtë me burrat. Në këto vende, mohimi i qasjes së barabartë në arsimim dhe mundësitë e punësimit, si dhe përjashtimi i hapur nga proceset politike të vendimmarrjes konsiderohen si normale. Në disa raste ekstreme politikat dhe qëndrimet e tilla paraqesin kërcënim për sigurinë personale të grave dhe të drejtën e tyre për jetë.

Në Nigeri gjatë vitit 2002, një grua e re nigeriane ishte dënuar sipas ligjit të Sheriatit me vdekje me goditje të gurëve. Sipas Amnesty International të Australisë, krimi për të cilin ishte pretenduar se e kishte kryer Amina Lawal, ishte lindja e fëmijës jashtë lidhjes martesore. Ky aktgjyim shkaktoi reagim të madh ndërkombëtar dhe parashtroi pyetjen mbi pajtueshmërinë e disa praktikave kulturore dhe fetare me universalitetin e të drejtave të njeriut.

Një praktikë tjetër fetare që prek jetën e përditshme të grave mund të gjendet në Indi, ku me gjithë ndalimin në vitin 1892 nga qeveria britanike, tradita e hinduve e njohur si suti (suttee) ose sati për diegien e të vejave së bashku me bashkëshortët e tyre të vdekur bazuar në rastin e fundit të regjistruar në Indi në vitin 2002, ende vazhdon të praktikohet.

Sot, pjesëmarrja e gruas në politkë është më e rëndësishme se kurrë, pasi që gratë më së miri mund t’i përmirësojnë problemet e tyre. Gjatë 50 viteve të fundit, grave gjithnjë e më shumë u janë dhënë të drejta për votim, kandidim dhe zgjedhje në pozita publike. Shpresohet se kjo do të rezultojë në më shumë politika të ndieshmërisë gjinore në mbarë botën. Moduli për Demokraci

>>Pjesëmarrja e grave në politikë nuk mund të shikohet më vetëm si një shërbim ofruar grave nga institucionet ende të dominuara nga burrat, por si një përgjegjësi dhe obligim për të krijuar një botë më të barabartë dhe më demokratike.<<

BENGT SÄVE-SÖDERBERGH, SEKRETARI GJENERAL I IDESË NDËRKOMBËTARE.

Që nga rrëzimi i komunizmit, gratë e shteteve postkomuniste të cilat kanë kualifikimet e njëjta me kolegët e tyre meshkuj, për punën e njëjtë fitojnë shpërblim më të vogël për 1/3 e shumës së përgjithshme. Brenda Bashkimit Evropian (EU), Neni 141 i Marrëveshjes për Themelimin e Bashkimit Evropian kërkon pagesë të njëjtë për gratë dhe burrat që bëjnë punë të njëjtë dhe kanë kualifikime të njëjta. Sidoqoftë, në realitet, shumë shtete anëtare të BE janë larg përmbushjes së plotë të kërkesës për pagesë të njëjtë midis grave dhe burrave për punën e njëjtë.

Moduli për Punën

Po ashtu, zakonet dhe traditat paraqiten si burim i rrezikut për fëmijët vajza dhe vajzat tinejxhere.

Për shembull, Gjymtimi Gjenital i Femrave (FGM), është bërë përafërsisht te 135 milion gra dhe vajza të botës. Për më tepër, sipas Amnesty International, çdo vit dy milion vajza gjenden në rrezik nga gjymtimi, që do të thotë se përafërsisht çdo ditë 6000 vjaza përballen me rrezik nga gjymtimi gjenital. Disa pjesë të Afrikës dhe Lindja e Mesme janë vendet kryesore ku praktikohet FGM-ja. Bashkësitë e imigrantëve kanë sjellë FGM-në edhe në disa pjesë të Azisë, Pacifkut, Amerikës Veriore dhe Latine dhe në Evropë.

Tradita e martesës së fëmijëve, gjithashtu ka shkaktuar probleme shëndetësore për fëmijët vajza. Sipas dokumenteve të organizatës joqeveritare Komiteti për UNICEF, lidhur me problemet shëndetësore te fëmijët vajza, më së shumti në Azi martesat e hershme pashmangshëm rezultojnë në shtatëzanësi të hershme që shkaktojnë “vdekshmërinë e nënave te vajzat e moshës 10 -14 vjeçare pesë herë më shumë se sa te gratë e moshës 20-24”. OJQ-ja Komiteti për UNICEF, gjithashtu ofron shënime për HIV/AIDS-in, që tregojnë se fëmijët vajza janë në rrezik të lartë nga infektimi me virus, qoftë përmes nënave të tyre, ose nga dhuna seksuale, për shkak të dhunimit, që mund të kryhet ndaj tyre.

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Për zbatimin e plotë të drejtave të grave, nevojiten përpjekje të veçanta për reinterpretimin e një numri të insrumenteve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut dhe zhvillimin e mekanizmave të reja për sigurimin e barazisë gjinore.

Sa i përket zbatimit të drejtave të grave, ekzistojnë pikëpamje të ndryshme të cilat do të mund të respektohen, jo vetëm nga qeveritë, por gjithashtu edhe nga shoqëria civile.

· E rëndësisë parësore është që përmes sistemit të shkollimit formal ose joformal për arsimim mbi të drejtat e njeriut të bëhet përhapja e instrumenteve dhe mekanizmave për të drejtat e grave. Nëse gratë nuk i dijnë të drejtat e tyrere, nuk ka gjasë që ato t’i ushtrojnë këto të drejta.

· Përkrahja e grave për të bërë monitorimin e veprimeve të shtetit të tyre është një hap tjetër i rëndësishëm për të parë se a janë duke i përmbushur shtetet obligimet e tyre që gjenden në instrumentet ndërkombëtare, të cilat i kanë ratifikuar. Nëse obligimet shtetërore nuk janë përmbushur në mënyrë të rregullt, atëherë OJQ-të mund të përgatisin raporte alternative ose “paralele” për komitete përkatëse. Gratë duhet të inkurajohen që të përgatisin raporte alternative CEDAW-it, si dhe komiteteve ose organeve të tjera të parapara me konventa. Raportet paralele u mundësojnë pjesëtarëve të shoqërisë civile t’i konsiderojnë qeveritë e tyre të përgjegjshme ndaj obligimeve dhe përkushtimeve që kanë marrë në nivel ndërkombëtar. Përveç kësaj, ato kontribuojnë për ngritjen e vetëdijes në vendin e tyre, lidhur me procesin e raportimit në CEDAW.

· Në ato vende ku Protokoli Opcional i CEDAW-it nuk është ratifikuar ende, duhet të organizohen fushata lobimi për ratifkimin e tij sa më të shpejtë. Ratifkimi i këtij Protokoli Opcional nënkupton që shteti ratifikues e njeh kompetencën e Komitetit për Eliminimin e Diskriminimit Ndaj Grave për të pranuar dhe shqyrtuar ankesat e individëve ose grupeve, brenda jurisdiksionit të shteteve përkatëse. Komiteti gjithashtu monitoron pajtueshmërinë e shteteve anëtare me obligimet e marra me CEDAW.

· Një hap i rëndësishëm në drejtim të implementimit të plotë të instrumenteve për të drejta të grave është edhe trajnimi i femrave avokate për përdorimin e mekanizmave për të drejtat e njeriut. Për momentin, shumë pak gra kanë njohuri për instrumentet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, ndërsa edhe më pak i dijnë mënyrat e drejta për përdorimin e atyre instrumenteve.

Konferenca Botërore për të Drejtat e Njeriut e mbajtur në vitin 1993 në Vjenë, përkrahu krijimin e Raportuesit Special për Dhunë ndaj Grave si një mekanizëm i ri. Zonja Radhika Coomaraswamy nga Shri Lanka, ka kryer këtë detyrë që nga viti 1994. Si pjesë e detyrës së saj, ajo viziton vendet e ndryshme dhe ekzaminon nivelin e dhunës ndaj grave atje, por gjithashtu me qëllim të krijimit të pajtimit të praktikave të tyre me normat ligjore ndërkombëtare në fushën e të drejtave të grave, bën edhe rekomandime.

Me gjithë përmirësimet e dukshme që janë bërë në fushën e të drejtave të grave gjatë 30 viteve të fundit, paraqitja e mendimeve ultrakonservative dhe fundamentaliste në shumë shoqëri, ka qenë një hap prapa për të drejtat e grave, prandaj, pa marrë parasysh koston, është shumë e rëndësishme që vazhdimisht të theksohet kërkesa për implemetimin e plotë të drejtave të grave.

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Gjatë viteve të fundit, organizatat joqeveritare dhe qeveritare janë angazhuar në procesin e vështirë të hartimit të dispozitave të obligueshme ligjore për sigurimin e të drejtave të grave, si dhe në projekte me vlerë të lartë praktike për realizimin e qëllimeve të standardeve të zhvilluara.

Tashmë ka filluar procesi i interpretimit të instrumenteve ndërkombëtare për të drejtat e njeriut nga një aspekt më i madh i ndieshmërisë gjinore. Një nga shembujt më të mirë është mirtimi i Komentit të Përgjithshëm 28, nga Komitetit i OKB-së për të Drejtat e Njeriut në mars të vitit 2000. Duke bërë Komiteti interpretimin e Nenit 3 të ICCPR-së (Paktit Ndërkombëtar për të të Drejtat Civile dhe Politike) për të drejtën e barabartë të burrave dhe grave në gëzimin e të gjitha të drejtave civile dhe politike, ai rishikoi të gjitha nenet e paktit përmes thjerrëzës së ndieshmërisë gjinore.

Më 1992, CLADEM-i së bashku me Komitetin Amerikano-Latin dhe Karaibik për Mbrojtjen e të Drejtave të Grave, duke përfshirë organizata nga e gjithë bota filloi një fushatë, e cila rezultoi me draftimin e Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut me Perspektivë Gjinore. Kjo Deklaratë tani përdoret si deklaratë “paralele” për qëllime arsimuese. Qëllimi i saj është që gratë, jo vetëm të inkurajohen të mësojnë për të drejtat e njeriut, por që në kuadër të kësaj kornize dhe gjuhës së tyre t’i inkuadrojnë edhe përvojat personale, kërkesat si dhe dëshirat e tyre.

Miratimi i Konventës Interamerikane për Prandalimin, Dënimin dhe Çrrënjosjen e Dhunës ndaj Grave, në vitin 1995 në Belém do Paró të Brazilit, paraqet një ndër momentet më të rëndësishme në histori të kushtimit të vëmendjes ndaj të drejtave të grave në kuadër të sistemit të drejtave të njeriut. Kjo Konventë është përgatitur nga Komisioni Interamerikan i Grave, gjatë një procesi pesëvjeçar. Konventa është miratuar pothuaj në të gjitha vendet e rajonit dhe paraqet një kornizë politike dhe ligjore të një strategjie, e cila duke bërë të obligueshëm implementimin e strategjive publike për parandalimin e dhunës dhe ndihmën e viktimave për shtete, do të trajtojë problemin e dhunës.

Në kuadër të strukturës së Komisionit Afrikan për të Drejtat e Njerëzve dhe Popujve, është hartur një “Protokol Shtesë për të Drejtat e Grave” si hap pozitiv drejt leximit të Kartës më nga një prspektivë më e madhe e ndieshmërisë gjinore. Sidoqoftë, ajo ende nuk është miratuar nga Unioni Afrikan (AU).

Përmes fillimit të Pasaportës së Dinjitetit dhe serialit Gratë mbajnë Qiellin, Lëvizja Popullore për Arsimim në të Drejtat e Njeriut (PDHRE) ka bërë një kontribut të rëndësishëm për avancimin e të drejtave të grave. Pasaporta e Dinjitetit përmes shqyrtimit global të 12 fushave kryesore të shqetësimit nga Platforma e Pekinit për Veprim dhe duke u bazuar në raporte të ekspertëve, si dhe në informata të dorës së parë nga gratë, krijon një raport mes obligimeve ligjore dhe realitet në shumë shtete. Me përkrahjen e Institutit të Vjenës për Zhvillim dhe Bashkëpunim dhe Departamentit për Zhvillim dhe Bashkëpunim të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Austrisë, në vitin 1999 me rastin e festimit të 20 vjetorit të CEDAW-it, është botuar manual tjertër “Në mesin e tregimeve të tyre dhe realitetit tonë”, si pjesë integrale e serialit të lartpërmendur, gratë mbajnë qiellin. Me këtë kontribut të çmuar, Lëvizja Popullore për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut, ofroi material të çmueshëm për trajnimin e brezave të ardhshëm të aktivistëve për të drejtat e grave.

Organizata joqeveritare gjermane “Terre des Femmes”, gjatë vitit 2000 organizoi një fushatë kundër trafikimit të grave dhe përkrahu projektin Malinkowa të Minskut, nga Bellorusia, i cili informon dhe ua tërheq vërejtjen grave për ekzistimin e kërcënimit për tafikim, abuzim seksual dhe prostitucion të detyruar. Fushata e tyre e fundit përqendohet në ndalimin e martesave të imponuara dhe luftimin e dhunës ndaj grave.

>>Në këtë çast të rëndësishëm dëshiroj t’u bëj nderim grave të Takimit të Grave për Drejtësi Gjnore, të cilat kanë mësuar përvojën e grave që kanë përjetuar luftën, identifikuan strategjitë për trajtimin e dhunës dhe tejkaluan kundërshtimin e fuqishëm të shumë përfaqësuesve gjatë negociatave për Gjykatën Ndërkombëtare Penale (ICC) dhe ia arritën të sigurojnë që dhunimi, skllavërimi seksual, shtatëzanësia e detyruar dhe format e tjera të dhunës seksuale të bazara në gjini, të përfshihen në statutin e ICC-së<<.

MARY ROBINSON, ISH-KOMESARE E LARTË E OKB-SË PËR TË DREJTAT E NJERIUT

2. trendet

Gjatë dekadës së fundit, OJQ-të e grave janë involvuar aktivisht në një numër të çështjeve të lidhura me të drejtat e njeriut dhe të drejtën humanitare. Në Konferencën e Romës të vitit 1998, gjatë draftimit të Statutit të Gjykatës Ndërkombëtare Penale për të siguruar që draftuesit do t’i merrnin seriozisht në konsiderim të drejtat e grave dhe do t’i inkorporonin ato në statut, në konferencë mori pjesë edhe një grup i grave. Gratë kuptuan se pa një organizim të mirë, shqetësimet e grave nuk do të promovoheshin dhe mbroheshin në mënyrë të drejtë. Duke gjykuar nga Statuti i Romës, i cili ka hyrë në fuqi më 1 korrik 2002, ato patën sukses.

Statuti i Gjykatës Ndërkombëtare Penale i vitit 1998, paraqet një etapë të re historike për të drejtën ndërkombëtare humanitare. Zhvillimet në hapësirat e Ish-Jugosllavisë dhe Ruandës kanë treguar se mbrojtja e grave dhe e të drejtave e tyre duhet të bëhen pjesë e një Gjykate Ndërkombëtare Penale. Deri më 10 prill të vitit 2003, Statutin e Romës e kanë nënshkruar dhe i janë aderuar 139 shtete, deri sa 89 shtete tanimë e kanë ratifikuar.

Statuti i Romës për herë të parë në histori përmend në formë eksplicite krimet e ndryshme që kryhen ndaj grave e që ndëshkohen me statut. Për shembull, Neni 7 (1) thekson se dhunimi, skllavërimi seksual, prostitucioni dhe shtatëzanësia e detyruar, sterilizimi i detyruar, ose çfarëdo forme tjetër e dhunës seksuale të rrezikshmërisë së krahasueshme, përbëjnë krimet kundër njerëzimit. Për më tepër, vëmendje e veçantë u është kushtuar viktimave dhe dëshmitarëve. Neni 68 i Statutit, thekson se do të sigurohet “siguria, mirëqenia fizike dhe psikike, dinjiteti dhe privatësia e viktimave dhe dëshmitarëve” dhe se organi gjyqësor mund të urdhërojë “zhvillimin e çdo pjese të procedurës përmes kamerave, ose do të lejojë prezentimin e provave përmes mjeteve elektronike dhe mjeteve të tjera të veçanta. Në veçanti, këto masa duhet të aplikohen në rastin e viktimave të dhunës sekuale, ose në rastet kur fëmija është ose viktimë ose dëshmitar . . .”këto masa mbrojtëse janë gjithashtu rezultat i përvojës së fituar gjatë gjykimeve të mbajtura në Gjykatën Penale Ndërkombëtare për Jugosllavi (ICTY) ose Gjykatën Penale Ndërkombëtare për Ruandë (ICTR).

BURIMI: HTTP://WWW.ICCNOW.ORG

Lëvizjet e grave kanë arritur që gjithashtu me sukses të promovojnë të drejtat e grave në nivel kombëtar. Në Ugandë, gratë deputete lobuan për një ligj të ri mbi tokën, i cili do t’u lejonte grave të trashëgojnë tokën nga bashkëshortët e tyre të vdekur. Zakonet e kanë ndaluar këtë për një kohë të gjatë. Përfundimisht ato patën sukses, dhe tani shumë gra e kuptojnë se kanë të drejtë për tokën e cila u nevojitet për të mbajtur veten. Ky sukses i inkurajoi gratë që të merren edhe me probleme të tjera të rëndësishme, siç është ligji për Marrëdhënie Familjare, i cili ka për qëllim të ndalojë disa dukuri siç janë poligamia ose rrahja e gruas.

BURIMI: HTTP://WWW.ONEWORLD.ORG/IPS/SEPT98/17_03_046.HTML

3. KRONOLOGJIA

1789 Deklarata për të Drejtat e Gruas dhe Qytetares Femër nga Olimpe de Guzh (Olympe de Gouges)

1888 Themelimi i Këshillit Ndërkombëtar të Grave

1921 Konventa Ndërkombëtare për Ndalimin e Trafikimit të Grave dhe Fëmijëve dhe Protokoli Shtesë

1933 Konventa Ndërkombëtare për Ndalimin e Trafikimit të Grave të moshës madhore

1950 Konventa Ndërkombëtare për Ndalimin e Trafikimit të Personave dhe Ekspolatimit të tjerëve përmes Prostitucionit

1953 Konventa për të Drejtat Politike të Grave

1957 Konventa për Shtetësinë e Grave të martuara

1962 Konventa për Pajtim në Martesë, Moshën Minimale për Martesë dhe Regjistrimin e Martesave

1967 Deklarata për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave

1975 Konferenca e parë Botërore e Kombeve të Bashkura për Gratë (Meksiko Siti)

1976 Fillimi i Dekadës së OKB-së për Gratë: Barazia, Zhvillimi dhe Paqja

1979 Konventa për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW)

1980 Konferenca e dytë Botërore e Kombeve të Bashkura për Gratë (Kopenhagë)

1985 Konferenca e tretë Botërore e Kombeve të Bashkura për Gratë (Nairobi)

1985 Miratimi i Strategjive të Nairobit të Parapara për Avancimin e Grave deri në vitin 2000

1995 Konferenca e katërt Botërore e Kombeve të Bashkura për Gratë (Pekin)

1998 Statuti i Romës i Gjykatës Ndërkombëtare Penale

2000 Protokoli për Parandalimin, Ndalimin dhe Dënimin e Trafikimit të Personave, në veçanti të Grave dhe Fëmijëve, si plotësim i Konventës së OKB-së kundër Krimit të Organizuar Transnacional

2000 Takimi i 23 të Special i Asamblesë së Përgjithshme të OKB-së, “Gratë 2000: Barazia Gjinore, Zhvillimi dhe Paqja në shekullin XXI”

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

AKTIVITETI I: PARAFRAZIMI I CEDAW-IT

PJESA 1: HYRJE

Ky aktivitet ka qëllim përmirësojë të kuptuarit e Konventës për Eliminimin e të gjitha Formave të Diskriminimit ndaj Grave (CEDAW) dhe në veçanti është paraparë për laik (jo avokat), të cilët nuk e njohin terminologjinë juridike.

Forma e aktivitetit: ushtrim

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR AKTIVITETIN

Qëllimet dhe Synimet:

· Ngritja e vetëdijes për të drejtat e grave.

· Familjarizimi me terminologjinë juridike.

· Shqyrtimi i qëndrimeve të ndryshme për të drejtat e grave.

· Diskutimi për instumentet ligjore që trajtojnë të drejtat e grave.

Grupi i synuar: Të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 20 – 25 njerëz

Kohëzgjatja: afërsisht 60 minuta.

Matriali: Kopje të CEDAW-it, letër dhe lapsa.

Aftësitë e përfshira:

Leximi dhe parafrazimi i terminologjisë juridike, komunikimi, bashkëpunimi dhe vlerësimi i qëndrimeve të ndryshme.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR AKTIVITETIN

Përshkrimi i aktivitetit/ Instruksionet

Pas zhvillimit të një prezantimi hyrës për CEDAW-in, moderatori duhet t’i lusë pjesëmarrësit që të ndahen në 4-5 grupe. Secilit grup i caktohet një pjesë e caktuar e CEDAW-it për ta përkthyer në gjuhën e përditshme, pra LAIKE (JOLIGJORE). Gjithashtu, është e mundur që një dispozitë ose dispozitat e njëjta t’u caktohen të gjitha grupeve, gjë që do të bënte diskutimet e hollësishme më interesante, pasi që njerëzit e ndryshëm mund t’i shohin disa shprehje ndryshe nga tjerët.

Pasi që rezultatet e “përkthimit” u paraqiten të gjithëve, grupi duhet të shohë gjendjen në vendin e tyre. Diskutimi i gjitha ose disa pyetjeve që pasojnë, mund të jenë të dobishme për vlerësimin e asaj që çfarë duhet të ndryshohet:

· A përcaktohen të drejtat e grave ndaras prej të drejtave të njeriut në shoqërinë tuaj? Si bëhet ky segregacion: me ligj? me zakone?

· A është i hapur segregacioni? Apo është “realitet jetësor” për të cilin nuk flet askush?

· A i përfshin të gjitha gratë? Nëse jo, cilat gra janë më të prekurat?

· Përshkruaj një shembull konkret të segregacionit gjinor?

· Si përgjigjen gratë ndaj këtij segregacioni?

· A ekzistojnë të drejta të caktuara që burrat i gëzojnë pa problem, kurse gratë duhet të bëjnë përpjekje të veçanta për t’iu njohur të drejtat e njëjta?

· A ekzistojnë fusha të jetës ku gratë duhet të veprojnë përmes ndërmjetësimit të burrave? Cilat janë pengesat e autonomisë së grave?

· Çka thotë kushtetuta e vendit tuaj për të drejtat e grave? A ka mospajtim mes realitetit jetësor dhe parimeve të kushtetutës?

· A dini për ndonjë rast konkret që është duke u zhvilluar në gjyq lidhur me të drejtat e grave? Për çka bëhet fjalë? Cilat të drejta janë shkelur?

· A kanë në përgjithësi avokatët njohuri për CEDAW-in dhe instrumentet e tjera ligjore për të drejtat e grave?

Këshilla praktike

Puna në grupe prej 4-5 prsonave, mundëson diskutim më intensiv, kurse pjesëmarrësve të qetë dhe të pasigurt u jep rast më të madh për t’u përfshirë. Sidoqoftë, rezultatet e punës së grupit gjithmonë duhet të prezantohen dhe diskutohen pranë të gjithëve, në mënyrë që të sigurohet niveli i njëjtë i njohurisë për të gjithë pjesëmarrësit.

Sygjerime për ndryshim

Varësisht prej interesit të pjesëmarrësve dhe temës së kursit, ky aktivitet mund të zhvillohet me çfarëdo lloj dokumenti ligjor.

PJESA IV: VAZHDMI

Një vazhdimi i përshtatshëm do të ishte organizimi i një fushate për të drejtat e grave.

Të drejtat e ngjashme/ fushat e tjera të hulumtimit

Të drejtat e njeriut, të drejtat e minoriteteve

AKTIVITETI II: GJUHA E SHENJAVE, E GRAVE DHE BURRAVE

PJESA I: HYRJE

“Ajo që thuhet përbën 10% të porosisë – kurse mënyra se si thuhet 90%”. Shumë njerëz nuk janë të vetëdijshëm sa gjuha e shenjave ndikon në paraqitje dhe komunikim, ndërsa edhe më pak janë të vetëdijshëm që gratë dhe burrat veprojnë ndryshe, jo vetëm me fjalë por edhe me gjeste dhe lëvizje.

Forma e aktivitetit: një ushtrim/ luajtje e roleve

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR AKTIVITETIN

Qëllimet dhe Synimet:

· Sensibilizimi për komunikim

· Përkrahja e identifikimit të rasteve me veten

· Kuptimi i roleve gjinore

Grupi i synuar: Të rriturit e rinj dhe të rriturit; djemtë dhe vajzat nga mosha 12 vjeçare

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 20 – 25 njerëz; puna në grupe të vogla dhe çifte dhe puna e përbashkët

Kohëzgjatja: afërsisht 60 minuta.

Përgatitja: Duhet pasur kujdes që pjesëmarrësit të kenë hapësirë të mjaftueshme për të lëvizur.

Aftësitë e përfshira: Aftësi kreative, aktrim

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR AKTIVITETIN

Përshkrimi i aktivitetit/ Instuksionet

Së pari, pjesëmarrëset femra mësojnë gjuhën e shenjave që është tipike për femra, pastaj edhe meshkujt, gjuhën e shenjave tipike mashkullore. Kjo përfshin pozitat tipike gjatë ecjes, uljes ose gjatë bisedës me të tjerët, gjatë situatave të ndryshme. Pjesëmarrësit nuk duhet të flasin vetëm për gjuhën e shenjave, por të provojnë edhe gjestikulacione dhe pozicione të ndryshme.

Më pas, moderatori duhet t’iu tregojë pjesëmarrësve sjelljet specifike gjinore dhe gjuhën e shenjave gjatë situatave të ndryshme (p.sh. me vizatime ose fotografi). Pjesëmarrësit duhet të mundohen të imitojnë pozicionet e paraqitura dhe të mendojnë se si ndihen gjatë pozicionit të caktuar.

Pas këtij ushtrimi fillestar, grupi duhet të ndahet në çifte, preferohet në çifte të përziera dhe të përpunojnë njërën nga skenat e dhëna më poshtë, që pastaj i prezantohen grupit:

· Babai është hidhëruar në vajzën e cila është kthyer vonë në shtëpi.

· Një djalë i ri mundohet të hyjë në bisedë me një grua në rrugë.

· Një vajzë e re në një kompani e lut një koleg mashkull për ndihmë, pasi që ajo nuk di shumë për kompaninë.

· Një çift i ri ha darkë në restorant. Ata bëjnë pagesën dhe shkojnë.

Këto shfaqje të vogla duhet të bëhen para audiencës. Pastaj, një diskutim i mundshëm mund të bëhet për efektin e gjuhës së shenjave, p.sh. si reagon shoqëria kur një burrë fillon të sillet si një femër dhe e kundërta.

Këshilla praktike

Do të ishte përvojë shumë interesante për pjesëmarrësit t’i ndërrojnë rolet femër/mashkull, por kjo me siguri do të shkkatonte shumë vështirë për pjesëmarrësit që vijnë nga kulturat ku rolet e gjinive janë shumë strikte dhe dallojnë shumë mes vete. Pra, mbetet për moderatorin të vendosë se çka mund të presë, pa hasur në rrezikun e “rebelimit”.

PJESA IV: VAZHDIMI

Një vazhdmi i përshtatshëm do të ishte për shembull analizimi i sjelljes së grave dhe burrave në një debat ose film artistik.

Të drejtat e ngjashme/ fushat e tjera të hulumtitmit

Të drejtat e njeriut në përgjithësi, të drejtat e minoriteteve

BIBLIOGRAFIA

Abiella, Rosalie. 1987. The Evolutionary Nature of Equality. in: Mahoney, Kathleen and Sheilah Martin. Equality and Judicial Neutrality. Toronto: Carswell.

Achieng, Judith. 1998. RIGHTS-UGANDA: Women benefit from new Land Legislation. available online at: http://www.oneworld.org/ips2/sept98/17_03_045.html

Amnesty Interational Australia. Defending women’s rights. Nigeria: Condemnation of the death penalty. Concerns on the implementation of new Sharia-based penal codes. available online at: http://www.amnesty.org.au/women/action-ltter09.html

Amnesty International. Female Gender Mutiliation – A Human Rights Information Pack. available online at: http://www.amnesty.org/ailib/intcam/femgen/fgm1.htm

Another girl chiled killed in Tamil Nadu. available online at: http://www.newsarchives.indiainfo.com/2000/12/17/17female.html

Benedek, Wolfgang and Gerd Oberleitner, Esther Kisaakye(eds.). 2002. Human Rights of Women: International Instruments and African Experinces. London: Zed Books.

Boletín Red Feminista Latinoamerica y del Caribe contra la violencia domestica y sexual. Isis, No.20. July/Septemer 1998.

Bravo, Rosa. 1998. Pobreza por razones de Género y Pobreza, Nuevas dimensiones. Santiago de Chile: Editores Isis.

Cook, Rebeca. 1994. State Accauntability under Ëomen’s Convention. in: Human Rights of Women. University of Pennsylvania.

ECLAC Women and Development Unit. 2000. The challenge of gender equity and human rights on the threshold of the tëenty-first century. Santiago.

Emily Davison. Available online at: http://www.spartacus.schoolnet.co.uk/Wdavison.htm

Falcón O`Neil, Lidia. 1999. Historia de los Derechos de las Mujeres. La construcciòn del Sujeto Politico. Seminario Internacional de Derechos Humanos. Movimiento Manuela Ramos. Lima.

Inter-American Commission on Human Rights – Organization of American States. Report No.54/01, Case 12.051, Maria da Penha Maia Fernandes –Brazil, 16 April 2001. available online at: http://www.cidh.oas.org/annualrep/2000eng/ChapterIII/Merits/Brazil12.051.htm

International Center for Research on Women. 1988. Information Bulletin: After the Peace: Women in Post-Conflict Reconstruction. available online at: http://www.icrw.org/docs/postconflictinfobulletin.pdf

Kamat, Jyostna. The tradition of Sati in India. available online at: http://www.kamat.com/kalranga/hindu/sati.htm

Karam, Azza. 1998. Beyond Token Representation, in: Women in Parliament: Beyond Numbers. available online on: http://www.idea.int/ëomen/parl/toc.htm

Koenig. Shulamith. 1998. Embracing Women as Full Owners of Human Rights, in: Haxton, Eva and Claes Olsson (eds.), Gender Focus on the WTO. Uppsala: ICDA.

Moller Okin, Susan. 1998. Justice, Gender and the family, New York: Basic Books.

Neuhold, Brita and Brigit Henökl. 2000. Women’s Rights – Human Rights: From Dream to Reality. Vienna: Austria Service for Development Co-Operation.

NGO Committee on UNICEF. Factsheet: Girl Child Health Issues. available online at: http://www.girlrights.org/factsheet/health.pdf

NGO Committee on UNICEF. Factsheet: Girl Child Health Issues. available online at: http://www.girlrights.org/factsheet/hivfactsheet.pdf

Niarchos, Catherine M. 1995. Women, War, and Rape: Challenges Facing The International Tribunal for the Former Yugoslavia. Human Rights Quarterly 7.4 (1995) 649-690. available online at: http://muse.jhu.edu/demo/human_rights_quarterly/17.4naiarchos.html#Rape

Pandjiarjian, Valeria. 2003. Investigating and Analyzing a Strategy, in: Women, Law and Development International. Saõ Paulo: Cladem Brazil.

People’s Decade for Human Rights Education. 2002. Women Hold up the Sky. New York.

People’s Decade for Human Rights Education. 1999. Between their Stories and our Realities. New York.

Power, Carla. 2002. The Shackles of Freedom. The end of communism ëas supposed to make life better for women. Has it? Newsweek International, 18 March 2002. available online at: http://www.cdi.org/russia/johnson/6142-2.cfm

Reimann, Erich. 1996. German Breaks Up Sex Slave Ring, Associated Press, 13 December 1996. available online at: http://www.catwinternational.org/fb/Germany.html

Resolution A/Res/48/104, 20 December 1993. Declaration on the Elimination of Violence against Women.

Seifer, Ruth. 1996. “The Second Front: The Logic of Sexual Violence in Wars” in: Women’s Studies International Forum 19 (1/2) 1996, 35-43.

Shanti, Dairian. 1998. Equality and the Structures of Discrimination. in: Yaeli, Danieli and Elsa Stamatopoulou, Clarence Dias (eds.). New York.

Shiva, Vandana. 1998. Monocultures, Monopolies, Mythsand the Masculinisation of Agriculture, http://gos.sbc.edu/s/shiva2html

The Prosecutor vs. Jean-Paul Akayesu. ICTR-96-4, 2 September 1998.

The Vienna Declaration and Programme of Action. 1993.

Torrevillas, Domini M. 2002. Why I am for House Bill 4110, The Philippine Star, August 29, 2002. available online at: http://www.remedios.com.ph/fhtml/mk4q2002_wiaf.htm

United Nations. 2001. Multilateral Treaty Frameëork: An Invitation to Universal Participation, Focus 2001: Rights of Women and Children.

United Nations. 2000. Women, Peace and Security, Study submited by the Secretary-General pursuant to Security Council resolution 1325 (2000).

INFORMATA PLOTËSUESE

Campaign for a Latin American and Caribbean Convention in Sexual Rights and Reproductive Rights: www.convencion.org.uy

CLADEM – Latin American and Caribbean Committee for the Defense of Women Rights: www.cladem.org (in English, Portuguese and Spanish).

Economic Commission for Latin America and the Caribbean: http://www.eclac.org

International Council of Women: http://www.icw-cif.org

Terre des Femmes – Menschenrechte für die Frau e.V.: http://www.terresdesfemese.de

Organization of American States: http://www.oas.org

People’s Movement for Human Rights Education: http://www.pdhre.org

RSMLAC – Latin American Women’s Health Network: http://rsmlac.org

United Nations: Commission on the Status of Women: http://www.undp.org/fwcw/csw

United Nations: Committee on the Elimination od Discrimination against Women:

http://www.un.org/DPCSD/daw/cedaw

United Nations: Division for the Advancement of Women: http://www.un.org/DPCSD/daw

SUNDIMI I LIGJIT DHE GJYKIMI I DREJTË

SUNDIMI I LIGJIT NË SHOQËRITË DEMOKRATIKE

GJYKIMI I DREJTË – ELEMENT THEMELOR I SUNDIMIT TË LIGJIT

ELEMENTET E GJYKIMIT TË DREJTË

>>Sundimi i ligjit është më shumë se vetëm përdorimi formal i instrumenteve ligjore - gjithashtu është sundim i drejtësisë dhe mbrojtje e të gjithë anëtarëve nga përdorimi i tepërt i dhunës shtetëore.<<

KOMISIONI NDËRKOMBËTAR I JURISTËVE

TREGIMI ILUSTRUES

Në mëngjesin e hershëm të 16 dhjetorit 1988, Z.A ishte arrestuar në shtëpinë e tij për tentim sulmi me bombë ndaj personelit ushtarak, sipas Kapitullit 12 të Ligjit Britanik për Parandalimin e Terrorizmit. Z.A u dërgua në stacionin policor në Kastelreg (Castlereagh). Ai tregon se menjëherë pas arritjes ka kërkuar ta shohë avokatin e tij. Një gjë e tillë i është mohuar Z. A. Arrestimi i Z.A ishte bërë në pajtim me Urdhërin për Prova Penale të vitit 1988. Z.A, duke qenë i panjohur me këtë ligj të ri, kërkoi përsëri të konsultohet me mbrojtësin e tij dhe kjo kërkesë iu refuzua. Gjatë asaj dite, Z.A ishte marrë pesë herë në pyetje nga dy ekipe të përbëra me nga dy detektivë. Herën e fundit u intervistua në mesnatë.

Më 17 dhjetor të vitit 1988, Z.A u ankua te një mjek për keqtrajtimin që i ishte bërë gjatë dy intervistave nga dita e kaluar. Mjeku mori shënime në fletoren e tij lidhur me pretendimet e Z.A, se gjatë intervistës së dytë dhe të tretë, ai ishte rrahur vazhdimisht me shuplaka dhe ishte goditur mbas kokës, si dhe ishte goditur disa herë në stomak.

Pastaj, intervista e gjashtë, e shtatë dhe e tetë me Z.A ishin zhvilluar gjithashtu atë ditë. Gjatë intervistës së gjashtë Z.A ndërpreu heshtjen e tij dhe ofroi përgjigje të detajuara lidhur me pyetjet e shumta, me ç’ rast pranoi edhe pjesëmarrjen e tij në organizimin dhe planifikimin e sulmit me bombë. Gjatë intervistës së shtatë, Z.A nënshkruajti një deklaratë të gjatë, në të cilën në mënyrë mjaft të detajuar përshkruhej involvimi i tij në komplotin e vënies dhe shpërthimit të bombës.

Me 18 dhjetor 1988, Z.A iu lejua të konsultohet me avokatin e tij, me ç’rast ai mori shënime për pretendimet e Z.A lidhur me keqtrajtimin e tij. Avokati vendosi që të mos ia paraqet këto ankesa policisë.

Me 19 dhjetor 1988, Z.A së bashku me të tjerët u akuzua nga Gjykata e magjistratit të Belfastit, për komplot në shkaktimin e eksplodimit, posedim të qëllimshëm të eksplozivit, komplot për vrasje, si dhe anëtarësim në Ushtrinë Republikane të Irlandës (Irish Republican Army – IRA).

Me 17 dhjetor 1990, në Gjykatën mbretërore të Belfastit filloi gjykimi ndaj Z.A dhe të bashkakuzuarve të tjerë, nga një gjyqtar i vetëm dhe pa juri. Z.A u deklarua i pafajshëm. Prokuroria e bazonte rastin në pranimin e Z.A që kishte bërë gjatë intervistës, e sidomos në deklaratën e nënshkruar nga ai. Z.A nuk kishte dhënë ndonjë provë tjetër në vijim të gjykimit. Sidoqoftë, gjyqtari dënoi Z.A me njëzet vjet burgim.

(Gjykata Evropiane për të Drejtat e Njeriut (ECHR) e vendosi këtë rast më 6 qershor të vitit 2000. ECHR-ja vendosi se gjatë gjykimit ishte shkelur e drejta për gjykim të drejtë, ashtu siç parashihet me Nenin 6 të Konvnetës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.)

BURIMI: MARRË NGA RASTI MAGEE V. THE UNITED KINGDOM, ECHR, 6 QERSHOR 2000; GJINDET NË: HTTP://HUDOC.ECHR.COE.INT/HUDOC2DOC2/HEJUD/200207/MAGEE.BTJ.DOC

PYETJET PËR DISKUTIM

1. Cilat arsye mendoni se ekzistonin për një trajtim të tillë të Z.A? Cilat të drejta janë shkelur në këtë rast?

2. Çka mendoni se duhet bërë për të parandaluar veprimet e tilla?

3. A keni njohuri për sistemet mbrojtëse të cilat tashmë ekzistojnë?

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. HYRJE

Paramendojeni veten të ulur në sallën e gjyqit dhe duke mos ditur arsyen pse ndodheni aty. Kur gjyqtari fillon të lexojë me zë akuzën ndaj jush, bëheni edhe më konfuz, pasi që krimi për të cilin akuzoheni nuk ishte konsideruar kurrë nuk më parë i ndaluar me ligj, dhe nuk gjendet si i tillë edhe në legjislacionin aktual. Askush nuk u përgjigjet pyetjeve tuaja, ndiheni plotësisht të paaftë për t’u mbrojtur dhe madje nuk keni qasje në avokat mbrojtës. Ndërkaq, bëhet edhe më keq kur fillon dëgjimi i dëshmitarëve dhe ju e shihni se së paku njëri nga ata nuk e flet gjuhën të cilën ju e kuptoni, kurse aty nuk ka përkthyes. Gjatë gjykimit, nga gjyqtari mësoni se kjo ishte seanca e dytë me radhë dhe se e para ishte mbajtur pa prezencën tënde. Dhe, deri sa gjykimi vazhdon, gjithnjë e më shumë bëhet e qartë se të gjithë janë të bindur në fajësinë tënde dhe se në realitet e vetmja dilemë është se çfarë do të jetë dënimi . . .

Ky shembull tregon çka mund të ndodhë kur shkilen të drejtat për gjykim të drejtë. E drejta për gjykim të drejtë, e cila njihet gjithashtu si ‘udhëheqje e drejtë e drejtësisë’, paraqet gurthemelin e një shoqërie demokratike drejt zbatimit të ‘sundimit të ligjit’.

Sundimi i Ligjit

Sundimi i ligjit prek fusha të ndryshme të politikave dhe në vete përfshin çështje politike, kushtetuese, ligjore, si dhe çështje të të drejtave të njeriut. Çdo shoqëri demokratike që synon nxitjen dhe promovimin e të drejtave të njeriut, si parim fundamental duhet ta njohë supremacinë e ligjit.

Moduli për Demokracinë.

Edhe pse sundimi i ligjit është gurthemel i shoqërisë demokratike, nuk ekziston një koncensus i plotë mbi të atë se cilat janë të gjitha elementet e tij përbërëse. Sidoqoftë, më se kontravers duket fakti se, qytetarët mbrohen nga veprimet arbitrare të autoriteve publike, vetëm atëherë kur të drejtat e tyre janë të parapara me ligj. Ky ligj duhet t’i bëhet publikut i njohur, të aplikohet njësoj për të gjithë dhe të zbatohet në mënyrë efektive. Është evidente se ushtrimi i pushtetit shtetëror duhet të bazohet në ligje të cilat janë nxjerrë në pajtim me kushtetutën dhe kanë për qëllim sigurimi e lirisë, drejtësisë dhe sigurisë juridike.

Konferenca Botërore për të Drejtat e Njeriut në Vjenë, e vitit 1993, riafirmoi lidhjen e pandashme mes parimit të sundimit të ligjit, mbrojtjes dhe promovimit të të drejtave të njeriut. Gjatë konferencës u pranua se mungesa e sundimit të ligjit është një nga pengesat më të mëdha për implementimin e të drejtave të njeriut. Sundimi i ligjit siguron bazën për menaxhim të drejtë mes dhe ndër popuj dhe në këtë mënyrë, përkrah diversitetin. Sundimi i ligjit është shtyllë e procesit demokratik. Gjithashtu, sundimi i ligjit siguron përgjegjësinë dhe kontrollin ligjor ndaj udhëheqësve.

>> Përcaktimi im në punën time për sundimin e ligjit si një temë e gjithanshme nuk është aspak për shkak të universalitetit të saj. Ajo është po ashtu baza më e fuqishme e sigurisë<<

SERGIO VIEIRA DE MELLO, KOMESAR I OKB-së PËR TË DREJTAT E NJERIUT, 2003

Zhvillimi historik i sundimit të ligjit

Parimi i sundimit të ligjit i ka rrënjët e tij qysh në Anglinë mesjetare. Që në vitin 1066, Uilliam Pushtuesi (William the Conqueror) kishte vendosur një pushtet qendror. Edhe pse mbreti e vuri në jetë pushtetin qendror qeveritar, legjislativ dhe gjyqësor, ai vetvetiu nuk qëndroi mbi ligjin – ishte ligji ai që e bëri atë mbret. Nga kuptimi i tillë, gjykatat e së drejtës zakonore dhe parlamenti së bashku me feudalët, forcuan ndikimin e tyre në sistemin vendor, duke ndërtuar kështu monarkinë e parë parlamentare në Evropë. Bazat e zhvillimit të sundimit të ligjit ishin, Magna Charta Libertatum (1215) e cila u ofronte feudalëve disa të drejta dhe Habeas Corpus Act (1679) i cili u jepte njerëzve në arrest të drejtën e pamohueshme për t’u njoftuar për arsyet e kufizimit të lirisë së tyre.

Në kontinentin e Evropës, parimi i sundimit të ligjit e fitoi rëndësinë e tij kundër prejardhjes së revolucioneve popullore gjatë shekullit XVII dhe XVIII. Sot, parimi i sundimit të ligjit është parim bazë i institucioneve vendore dhe regjionale në gjithë botën.

Gjykimi i drejtë si element kryesor i sundimi të ligjit

Sundimi i ligjit, në radhë të parë do të thotë ekzistimi i ligjeve të njohura për popullin dhe ekzistimi i ligjeve jodiskriminuese. Vetëm ekzistimi i thjeshtë i tyre nuk do të thotë asgjë, nëse ato ligje nuk zbatohen. Prandaj, shteti duhet të krijojë institucione që e mbikëqyrin sistemin ligjor, duke përfshirë gjykata, prokurorë dhe polici. Ashtu siç parashihet me konventa universale dhe regjionae për të drejtat e njeriut, siç janë Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR), Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut dhe Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe të Popujve, këto institucione vetvetiu janë të lidhura për të garantuar të drejtat e njeriut.

Me rëndësi është të theksohet se, ICCPR bën një referim të posaçëm të të miturve. ICCPR-ja potencon se në rastin e të miturve, procedura duhet të marrë parasysh moshën e të miturve dhe vullnetin për ta përkrahur rehabilitmin e tyre. Kjo nënkupton se shteti duhet të hartojë legjislacionin për çështjet relevante, siç janë mosha minimale në të cilën mund të akuzohet i mituri për vepër penale, moshën maksimale deri në të cilën një person mund të konsiderohet i mitur, ekzistimin e procedurave dhe gjyqeve të veçanta, ligje për zhvillimin e procedurës ndaj të miturve dhe që gjitha këto dispozita ligjore për të miturit duhet të marrin në konsideratë “vullnetin për të përkrahur rehabilitimin e tyre”.

Gjatë verës dhe vjeshtës së vitit 2002, një seri e vrasjeve ka terrorizuar Uashington DC. Brenda një muaji, dhjetë njerëz u vranë dhe tre të tjerë u plagosën pa asnjë arsye nga një snajperist. Me 24 tetor, policia arrestoi dy njerëz: 42 vjeçarin Xhon Allen Muhamed (John Allen Muhammad) dhe shoqëruesin e tij 17 vjeçar Xhon Li Mallvo (John Lee Malvo). Ky i dyti, edhe pse i mitur, tani është duke u ndeshur me procedurë gjyqësore në Virxhinia, dhe mund të dënohet edhe me vdekje. Ky rast ka nxitur debat publik në SHBA, nëse është e justifikueshme të shqiptohet dënimit me vdekje ndaj një 17 vjeçari.

Sundimi i ligjit, gjykimi i drejtë dhe siguria njerëzore

Siguria njerëzore nuk mund të realizohet pa sundimin e ligjit dhe pa gjykimin e drejtë. Parimi i sundimit të ligjit dhe i gjykimit të drejtë, i kontribuon sigurisë personale të njeriut, ashtu siç garantojnë se askush nuk do të persekutohet ose arrestohet në mënyrë arbitrare, gjithkush ka të drejtë për dëgjim të drejtë dhe gjyqtar të pavarur e të paanshëm. Procedurat e rregullta gjyqësore sjellin drejtësinë dhe besimin e qytetarëve brenda një jurisdiksioni të caktuar.

Për më tepër, një sistem gjyqësor i fortë ndihmon të mbajë krimin dhe korrupsionit në nivele të ulëta dhe, në këtë mënyrë, i kontribuon lirisë nga frika. Në situata të pasluftës si p.sh. ajo Bosnjë dhe Hercegovinës, është e rëndësishme në veçanti të rivendoset sundimi i ligjit dhe i së drejtës për gjykim të drejtë, me qëllim që të përmirësohet siguria njerëzore përmes sigurisë ligjore, administrimit të gjyqësisë dhe qeverisjes së mirë. Këto janë mjete me anë të së cilave qytetarët kthejnë besimin ndaj shtetit dhe autoriteteve të tij.

Sa i përket mirëbesimit ekonomik dhe zhvillimit, sigurimi i investimeve varet fuqishëm nga administrata funksionale dhe sistemi gjyqësor. Prandaj, rritja ekonomike dhe mirëqenia sociale, siç janë siguria sociale dhe ajo ekonomike, të cilat korrespondojnë me lirinë nga skamja, gjithashtu janë të varura nga sundimi i ligjit dhe nga gjykimi i drejtë.

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI I GJYKIMIT TË DREJTË

Çka është gjykimi i drejtë? E drejta për një gjykim të drejtë lidhet me administrimin e gjyqësisë për të dy llojet e konteksteve, ato civile dhe penale. Fillimisht është e rëndësishme të kuptohet se administrimi i gjyqësisë ka dy aspekte, atë institucional (p.sh pavarësia dhe paanshmëria e organeve gjyqësore) dhe procedural (p.sh. rregullësia e dëgjimit). Parimi i gjykimit të drejtë përkrah një seri të të drejtave individuale, duke siguruar kështu administrimin e mirë të gjyqësisë që nga momenti i dyshimit deri tek ekzekutimi i dënimit.

Standardet minimale të të drejtave të akuzuarit janë:

1. Të gjithë personat janë të barabartë para gjykatave dhe organeve gjyësore, dhe të gjithë kanë të drejtën e barazisë së plotë në garancitë minimale për gjykim të drejtë;

2. Çdonjëri ka të drejtën e qasjes së lirë ndaj masve gjyqësore të drejta dhe efektive;

3. Organi gjyqësor të jetë i plotë, pavarur, paanshëm dhe i themeluar në bazë të ligjit;

4. Çdonjëri ka të drejtën e dëgjimit të drejtë dhe publik; prandaj, publiku mund të përjashtohet vetëm në rastet specifike;

5. Çdo person i akuzuar për një vepër penale ka të drejtë të konsiderohet i pafajshëm deri sa fajësia e tij provohet ligjërisht;

6. Çdonjëri ka të drejtë të gjykohet pa vonesë të tepruar;

7. Çdokush ka të drejtë të gjykohet në praninë e vet. I akuzuari ka të drejtë të mbrohet vetë ose të ketë ndihmën e një mbrojtësi të zgjedhur prej tij; në qoftë se nuk ka mbrojtje ai duhet të informohet për këtë të drejtë, kurdoherë që e kërkon interesi i drejtësisë, atij duhet ti caktohet një mbrojtje detyrimisht pa shpenzime nëse ai nuk ka mjete për ta paguar;

8. I akuzuari ka të drejtë të pyesë ose të kërkojë të merren në pyetje dëshmitarët e akuzës dhe të marrë pjesë dhe të ekzaminojë dëshmitarët nën emrin e tij.;

9. I akuzuari ka të drejtë të ketë ndihmën falas të një përkthyesi, në qoftë se nuk e kupton ose nuk e flet gjuhën që përdoret në gjyq;

10. Askush nuk mund të dënohet për veprime ose mosveprime të cilat nuk përbëjnë shkelje sipas të drejtës kombëtare ose ndërkombëtare në kohën kur janë kryer. Nuk mundet të jepet një dënim më i rëndë se ai që mund të zbatohej në kohën kur është kryer shkelja penale.

Dispozitat ndërkombëtare, sikurse Neni 14 i Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike për të drejtën në gjykim të drejtë, aplikohen në gjitha gjykatat dhe organet tjera gjyqësore, pa marrë parasysh se a janë ato të rregullta ose të specializuara. Në shumë shtete ekzistojnë gjykata ushtarake ose të veçanta, të cilat gjykojnë edhe civilët e thjeshtë. Shpesh, si arsyetim për themelimin e gjykatave të tilla është mundësimi i aplikimit të procedurave të veçanta, që nuk janë në pajtim me standardet normale të drejtësisë. Deri sa Pakti nuk ndalon ekzistimin e kategorisë së gjykatave të tilla, megjithatë, sipas kushteve që i ka përcaktuar, në mënyrë të qartë thekson se gjykimi i civilëve në gjykata të tilla duhet bëhet vetëm përjashtimisht dhe vetëm nën kushte të cilat garantojnë në tërësi masat e theksuara në Nenin 14.

Dispozitat për Gjykim të Drejtë

· 1948 Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut, Neni 11

· 1950 Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Neni 6

· 1966 Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Poltike, Neni 14

· 1969 Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut

· 1985 Parimet Themelore të OKB-së për Gjyqësi të Pavarur,

· 1985 Rregullat Standarde Minimale të OKB-së për Administrim të Gjyqësisë së të Miturve

· 1986 Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve, Neni 7

· 1990 Parimet Themelore të OKB-së për Rolin e Avokatëve

· 1990 Udhëzimet e OKB-së për Rolin e Prokurorëve

Barazia para Ligjit dhe para Gjykatës

Garantimi i barazisë është një ndër parimet kryesore të syndimit të ligjit. Kjo ndalon ligjet e karakterit diskriminues dhe përfshin të drejtën për qasje të barabartë ndaj gjykatave dhe të drejtën për trajtim të barabartë nga gjykat. Aspekti më i rëndësishëm praktik i këtij parimi është barazia e armëve, që përfshin idenë se secila palë në procedurë duhet të ketë mundësi të barabarta për të prezantuar rastin dhe se asnjëra palë nuk duhet të gëzojë ndonjë përparësi substanciale ndaj kundërshtarit të vet.

Një aspekt tjetër i trajtimit të barabartë nga gjykata, është ai se çdo i akuzuar ka të drejtë të trajtohet në mënyrë të barabartë dhe pa kurfarë diskriminimi si të gjithë të akuzuarit e tjerë. Sidoqoftë, në këtë kontekst duhet kujtuar se trajtimi i barabartë nuk do të thotë trajtim identik. Do të thotë se kur rrethanat objektive janë të ngjashme, trajtimi nga ana e sistemit administrativ dhe gjyqësor duhet të jetë i ngjashëm, por kur faktet janë të ndryshme, atëherë parimi i barazisë kërkon trajtim tjetër.

Qasja në mjete gjyqësore efektive dhe të drejta

Standardet e gjykimit të drejtë përfshijnë një numër të elementeve që përbëjnë administrimin e drejtë të gjyqësisë. Këto elemente deri në një masë mund të shihen si përkufizime të karakteristikave të përgjithshme të institucioneve gjyqësore dhe si skicime të parametrave të gjerë, përmes të cilëve në fund mund të gjykohet mbi rregullsitë e procedurave. Sidoqoftë, para se të arrihet deri në pikën ku mund të bëhen vlerësime të tilla, individit duhet t’i oforhet mundësia që të dëgjohet rasti i tij ose i saj.

Një parim tjetër i rëndësishëm i sundimit të ligjit në rastet kur kemi pretendim për shkeljen e të drejtës për qasje të njëjtë ndaj gjykatës, është se shteti nuk mund të kufizojë ose eliminojë shqyrtimin gjyqësor në fusha të caktuara, ose ndaj një klase të caktuar të individëve.

Qasja e lirë ndaj gjykatave nuk duhet të garantohet vetëm në kontekst të proceseve civile. Kjo është po aq e rëndësishme edhe për zhvillimin e rregullt të rasteve penale, pasi që ofron mbrojtje kundër dënimeve që nuk përmbush kriteret për zhvillim të gjykimit të drejtë nga trupi gjyqësor.

Pavarësia dhe paanshmëria

Roli i gjykatave të pavarura dhe të paanshme është një nga elementet themelore të funksionimit të sundimit të ligjit në kuadër të një sistemi juridik. Sipas parimit të ndarjes së pushteteve, pushteti gjyqësor duhet të jetë plotësisht i ndarë nga pushteti legjislativ dhe ekzekutiv.

Në vitin 2001, Amnesty International raportoi për një rast në Egjipt, ku 94 civilë ishin gjykuar nga një gjykatë ushtarake, për shkak të pretendimit për ekzistimin e lidhjes së tyre me një grup të armatosur islamist. Ata ishin torturuar dhe ishin mbajtur në burg të mbyllur, pa mundësi komunikimi me të tjerët. Për më tepër, atyre u ishte kufizuar edhe e drejta e gjykimit të drejtë, pasi që nuk ishte siguruar paanshmëria dhe pavarësia e gjykatave ushtarake nga ekzekutivi.

Pvarësia e gjyqtarëve është një nga shtyllat e gjyqësisë së pavarur. Nëse gjyqtarët mund të shkarkohen në çdo moment nga qeveria ose autoritetet e tjera, atëherë nuk mund të sigurohet pavarësia e tyre institucionale. Për më tepër, nëse edhe vetë gjyqet ose gjyqtarët janë nën kontrollin ose influencën e entiteteve jogjyqësore, atëherë nuk mund të sigurohet kurfarë gjykimi i drejtë. Shembuj të kontrolleve të tilla janë: kushtet e pagesës së gjyqtarëve, mundësia e degëve të tjera të pushtetit për t’u dhënë instruksione gjykatave, ose kërcënimet për transferin e gjyqtarëve në pozita të tjera, nëse vendimet e tyre nuk janë në pajtim me instruksionet dhe të priturat e caktuara.

Vendimet e gjykatës nuk mund të ndërrohen nga autoritetet jogjyqësore, përveç në rastet kur me kushtetutë njihet e drejta e amnestisë, që zakonisht dhurohet nga kryetari i shtetit.

Normat për gjykim të drejtë nuk kërkojnë ndonjë strukturë të veçantë të përbërjes së trupit gjykues, i cili mund të përbëhet vetëm nga gjyqtarë profesionalë, nga panele të kombinuara të gjyqtarëve profesionalë dhe atyre laikë, ose kombinime të tjera. Sidoqoftë, ekzistojnë standarde ndëkombëtare për pavarësinë e gjyqësisë, të cilat gjithashtu përfshijnë edhe dispozita për emërimin e gjyqtarëve. Në anën tjetër, asnjë instrument ndërkombëtar nuk kërkon gjykim me juri. Sidoqoftë, në ato vende të cilat aplikojnë sistemin e gjykimit me juri, kërkesat e pavarësisë dhe paanshmërisë, gjithashtu, aplikohen edhe për juritë.

Dëgjimi publik

Me qëllim që të nxitet besimi ndaj administratës së gjyqësisë dhe të sigurohet dëgjimi i drejtë i palëve, procedurat duhet të jenë të hapura për publikun e gjerë. Sipas maksimës së njohur e cila thotë se drejtësia jo vetëm që duhet të bëhet, por duhet të shihet se si bëhet, publiku ka të drejtë të dijë se si bëhet drejtësia dhe çfarë vendimesh merren. Dëgjimi publik, nënkupton dëgjimet e prezantimeve gojore për bazat e rastit, të cilat duhet të jenë publike dhe të cilat mund t’i përcjellë publiku, dhe shtypi. Për këtë arsye, gjykatat duhet ta bëjnë publike kohën dhe vendin e dëgjimeve të prezantimeve gojore. Parimi i publicitetit duhet të respektohet në tërësi, përveç nëse ekziston ndonjë arsye që lejon përjashtimin e publikut.

Arsyet për kufizime janë theksuar në vetë instrumentet ndërkombëtare, dhe mund të jenë, morali (p.sh. dëgjimi që ka të bëjë me veprat seksuale), rendi publik (kryesisht në dhomat e gjykatave) dhe siguria kombëtare në shoqëritë demokratike, ose kur këtë e kërkon interesi jetësor i palëve, si dhe në rrethana të posaçme, ku publiciteti mund të kërcënojë nxjerrjen e një aktgjykimi të drejë dhe adekuat.

Sidoqoftë, edhe në ato raste kur publiku është përjashtuar nga gjykimi, përveç në disa raste të përjashtimit strikt, siç janë interesat e të miturve ose marrëdhëniet familjare, aktgjykimi duhet të bëhet publik.

E drejta e prezumimit të pafajësisë

E drejta për t’u prezumuar i pafajshëm do të thotë se secili i akuzuar për një vepër penale ka të drejtë të prezumohet i pafajshëm dhe duhet të trajtohet si i pafajshëm deri, dhe vetëm atëherë, kur në bazë të ligjit dhe në gjykim të drejtë, provohet se ai, ose ajo është fajtor. Ky parim aplikohet ndaj personave që nga momenti i dyshimit dhe përfundon pas ankesës së fundit, atëherë kur aktgjykimi bëhet i plotfuqishëm. Kështu që, në rastet penale, prokuroria duhet ta vërtetojë fajësinë e personit të akuzuar dhe i akuzuari nuk bën të shpallet fajtor edhe nëse në këto raste ekziston dyshim i bazuar.

E drejta e prezumimit të pafajësisë kërkon nga gjyqtarët dhe juritë të përmbahen nga paragjykimi i çfarëdo rasti. Kjo, gjithashtu, aplikohet ndaj zyrtarëve të tjerë publik të cilët janë pjesë e procedurës. Sidoqoftë, duhet pasur parasysh se përderisa nuk deklarohet se një person është fajtor, nuk është shkelje e kësaj të drejte kur autoritetet informojnë publikun për zhvillimin e hetimeve dhe me këtë rast tregojnë emrin e atij personi.

E drejta për të heshtur ose e drejta për të mos u detyruar për të dëshmuar kundër vetes ose pranim të fajësisë, gjithashtu bëjnë pjesë në kuadër të parimit për të drejtën e prezumimit të pafajësisë. E drejta për të heshtur, gjithashtu, kërkon që para se të zhvillohen hetimet nga ana e prokurorit, qetësia të mos merret në konsiderim gjatë përcaktimit të fajësisë ose pafajësisë. E drejta për të mos u detyruar për dëshmim kundër vetes dhe pranim të fajësisë nënkupton ndalimin e ushtrimit të çfarëdo forme të presionit.

E drejta për t’u gjykuar pa vonesë të tepruar

Periudha kohore që parashihet me dispozita ligjore lidhur me vonesën e tepruar, përfshin jo vetëm kohën deri te fillimi i gjykimit, por totalin e gjatësisë së procesit në tërësi, përfshirë këtu edhe ankesat e mundshme nëpër instancat më të larta gjyqësore, deri te Gjykata Supreme ose ndonjë autoritet tjetër përfundimtar gjyqësor.

Se çka nënkuptohet me gjatësinë e kohës së arsyeshme ndryshon varësisht nga natyra e rastit në procedurë. Vlerësimi i asaj se çka mund të konsiderohet vonesë e tepruar varet nga rrethanat e rastit, siç janë kompleksiteti i rastit, sjellja e palëve, kërkesat e palës parashtruese dhe si drejtohet nga autoritetet.

Për më tepër, duhet pasur parasysh se në rastet penale e drejta për gjykim të drejtë, pa vonesë të tepruar, është gjithashtu e drejtë e viktimës. Parimi i përmendur i kësaj rregulle është shprehur shumë mirë në këtë frazë: “drejtësia e vonuar është drejtësi e mohuar”

E drejta për t’u mbrojtur vetë ose përmes përfaqësuesit ligjor dhe e drejta për të qenë i pranishëm gjatë gjykimit

Çdo i akuzuar për një veprër penale ka të drejtë për t’u mbrojtur vetë ose përmes përfaqësuesit ligjor. E drejta për mbrojtës gjatë fazave paraprake të procedurave penale është qartazi e lidhur me të drejtën për të qenë i mbrojtur gjatë gjykimit. Në përgjithësi, dispozitat theksojnë se për përcaktimin e çdo aktakuze penale kundër ndonjë personi, ai ose ajo ka të drejtë “të jetë i pranishëm gjatë procesit dhe të mbrohet vetë ose të ketë ndihmën e një mbrojtësi të zgjedhur pej tij; në qoftë se nuk ka mbrojtje, ai duhet të informohet për të dejtën e tij që të këtë një të tillë dhe kurdoherë që e kërkon interesi i drejtësisë, atij duhet t’i caktohet një mbrojtje detyrimisht pa shpenzime, nëse ai nuk ka mjete për ta pguar” – Neni 14 (3d) ICCPR.

Përmbajtja e të drejtës per t’u mbrojtur vetë ose përmes përfaqësuesit ligjor dhe të drejtës për të qenë i pranishëm gjatë gjykimit

Ø e drejta për të qenë i pranishëm gjatë gjykimit

Ø e drejta për të mbrojtur veten

Ø e drejta për ta zgjedhur vetë mbrojtësin

Ø për të qenë i informuar mbi të drejtën për mbrojtës dhe

Ø për të marrë ndihmë ligjore pa pagesë

Varësisht nga seriozitetit i dënimit të mundshëm, shteti nuk është i obliguar që për çdo rast të caktojë mbrojtës ligjor. Për shembull, Komiteti i OKB-së për të Drejtat e Njeriut ka vendosur se çdo personi të akuzuar për vepër penale për të cilën parashihet dënimi me vdekje, duhet t’i caktohet mbrojtësi. Sidoqoftë, një personi të akuzuar për tejkalim të shpejtësisë nuk është e domosdoshme që në llogari të shtetit t’i caktohet mbrojtësi. Sipas Gjykatës Interamerikane për të Drejtat e Njeriut, me qëllim të sigurimit të dëgjimit të drejtë, është e domosdoshme të caktohet mbrojtësi.

Kur duhet të caktohet mbrojtësi, duhet pasur parasysh se i akuzuari ka të drejtë në mbrojtës me përvojë, të aftë dhe efektiv. I/e akuzuari/a, gjithashtu ka të drejtë për komunikim të fshehtë me mbrojtësin e vet.

Edhe pse ekziston e drejta për të qenë i pranishëm gjatë gjykimit, në raste të jashtëzakonshme dhe për shkaqe të arsyeshme, gjykimet mund të mbahen edhe në mungesë, por gjithnjë e më i domosdoshëm është duke u bërë vëzhgimi strikt i të drejtave të mbrojtjes.

E drejta për të kërkuar dhe pyetur dëshmitarët dhe pët t’i sjellë në gjyq që të merren në pyetje

Kjo dispozitë është hartuar për t’i garantuar të akuzuarit fuqi të njëjta me qëllim të sigurimit të prezencës së dëshmitarëve dhe marrjes së tyre në pyetje, si dhe marrjes në pyetje të çdo dëshmitari që është në dispozicion të prokurorisë. Kjo siguron që mbrojtja ta ketë mundësinë për t’i pyetur dëshmitarët të cilën do të japin prova dhe t’i sfidojnë ato prova që janë kundër të të akuzuarit.

Ekzisojnë disa kufizime për ekzaminimin e dëshmitarëve të prokurorisë. Këto bazohen në sjelljet e të akuzuarit, kur dëshmitari me arsye frikësohet nga hakmarrja dhe në rastet kur dëshmitari nuk paraqitet fare.

E drejta për përkthyes pa pagesë

Nëse personi nuk kupton ose nuk e flet gjuhën e cila përdoret në gjyq, ai ose ajo ka të drejtë për një përkthyes pa pagesë, duke përfshirë gjithashtu edhe përkthimin e dokumenteve. E drejta në përkthyes aplikohet për gjithë vendorët dhe të huajt që nuk janë mjaft të rrjedhshëm në gjuhën e gjyqit. E drejta për përkthyes mund të kërkohet nga i dyshuari ose i akuzuari që në momentin e marrjes në pyetje nga policia, gjyqtari hetues ose gjatë gjykimit. Gjatë procesit gjyqësor, përkthyesi përkthen gojarisht të akuzuarit dhe gjyqit.

Parimi Nulla Poena Sine Lege

Fjalia latine “nulla poena sine lege”, thjesht do të thotë se ashkush nuk mund të dënohet për vepra të cilat nuk kanë qenë të kundërligjshme në momentin e kryerjes, edhe pse që nga ajo kohë ligji ka ndryshuar. Po ashtu, nuk mund të jepet një dënim më i rëndë se ai që ka qenë i aplikueshëm në kohën kur është kryer vepra penale. Ky i ashtuquajtur joretroaktivitet i ligjit, siguron që personi i cili jeton në pajtim me ligjin, nuk rrezikohet që papritmas të dënohet për ndonjë vepim i cili në fakt ka qenë i ligjshëm. Prandaj, aplikimi i parimit të joretroaktivitetit është i pazëvendësueshëm për realizimin e sigurisë ligjore.

3. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Parimi i sundimit të ligjit është i pranuar gjerësisht. Sidoqoftë, nëse bëhen krahasime mes interpretimeve të ndryshme rreth përmbajtjes së sundimit të ligjit, mund të vërehen dallime të konsiderueshme kulturore mes shteteve të ndryshme. Dallimi më i theksuar është ai mes kuptimit amerikan dhe aziatik. Juristët amerikanë, tentojnë që sundimit të ligjit t’ia atribuojnë disa karakteristika të sistemit të tyre të drejtësisë, siç janë gjykimi me juri, të drejta më të mëdha për të akuzuarin dhe një ndarje të qartë mes pushteteve shtetërore, deri sa juristët aziatik theksojnë rëndësinë e aplikimit të rregullt dhe efektiv të ligjit pa nënshtrim të domosodshëm të pushtetit shtetëror ndaj ligjit. Ky koncept më i ngushtë, i cili më mirë karakterizohet si sundim, se sa si sundim i ligjit, është ngushtë i lidhur me nocionin e “demokracisë së stilit aziatik”.

Në disa shtete, e drejta e kodifikuar islamike – Sheriati – i kufizon të drejtat e grave për gjykim të drejtë, pasi që ato nuk kanë të drejtë të barabartë me burrat në qasje ndaj gjykatave. Sidoqoftë, dallimet e bazuara në gjini janë të ndaluara me nenin 2 dhe 3 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR).

Moduli për Liritë Fetare

Disa probleme me të cilat përballen shtetet gjatë tranzicionit në demokraci nuk mund të zbulohen përmes dallimeve kulturore. Shpesh ndodh që qytetarët të tregojnë pak konsideratë ndaj qeverive dhe sistemeve ligjore të cilat udhëhiqen në baza të lidhjeve miqësore dhe korrupsion, ku si rezultat i kësaj rriten krimi dhe dhuna civile. Poenta qendron në atë se, vendosja dhe funksionimi i mirë i sundimit të ligjit kërkon kohë dhe mjete financiare. Për më tepër, në ato vende ku liderët politik nuk shfaqin respekt ndaj vlerave demokratike dhe lirive civile, është shumë e vështirë të arrihet gjyqësia e pavarur. Sidoqoftë, në kohën e globalizmit ekonomik, është duke u rritur vazhdimisht kërkesa ndërkombëtare për stabilitet, përgjegjësi dhe transparencë, që mund të garantohen vetëm nga regjimet të cilat e respektojnë sundimin e ligjit.

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Zbatimi

Mbrojtja e të drejtave të njeriut fillon që nga niveli familjar. Kështu që, implementimi i sundimit të ligjit varet nga vullneti i shtetit për të vendosur një sistem i cili garanton sundimin e ligjit dhe zhvillimin e procedurave të drejta gjyqësore. Shtetet, duhet që përveë vendosjes të bëjnë edhe mbajtjen e infrastrukturës institucionale të nevojshme për administrim të drejtë të gjyqësisë, si dhe të promulgojnë dhe implementojnë ligjet dhe rregulloret, të cilat garantojnë procedura të drejta dhe të barabarta.

Koncepti i sundimit të ligjit është i lidhur ngushtë me idenë e demokracisë, pranimin e lirive civile dhe politike, domosdoshmërinë e zhvillimit të ekonomisë së tregut, prandaj edhe implemtimi i tij varet nga realizimi i këtyre vlerave. Raste të ndryshme të studiuara në shtetet e tranzicionit tregojnë se vendosja e sundimit të ligjit dështon, nëse liderët politik nuk tregojnë vullnet për të respektuar parimet themelore të demokracisë dhe kështu mundësojnë korrupsionin dhe strukturat e krimit të organizuar.

Rasti i Shqipërisë: tranzicioni i trazuar nga forma e pushtetit të centralizuar, në një ekonomi të tregut të hapur, ka shkaktuar probleme mjaft të rënda. Edhe pse faza e parë e tranzicionit politik dhe ekonomik kishte dhënë shpresa për optimizëm, si pasojë e sistemit të dobët ekzekutiv dhe gjyqësor, shumë shpejt fituan ndikim të madh organizata të ndryshme kriminale vendore dhe ndërkombëtare. Ata themeluan një skemë financiare priamidale, të cilat plaçkitën kursimet e mëse 75% të popullsisë, dhe në vitin 1997 e sollën vendin afër kolapsit të tërësishëm.

Forcimi i sundimit të ligjit përmes sistemit efektiv të kontrollit dhe balansit, si një rregull e përgjithshme, duket si rruga e vetme për luftimin e korrupsionit, ndalimin e liderëve të rinj të zgjedhur që të marrin vese autoritative dhe për të nxitur respektimin e të drejtave të njeriut. Por, si është e mundur që në realitet të implemetohen gjitha këto? Tri hapa janë të domodoshëm. Së pari, ligjet ekzistuese duhet të rishqyrtohen dhe nëse eventualisht nuk është bërë më herët, të kodifikohen. Së dyti, duhet forcuar institucionet që garantojnë administrimin e drejtë të gjyqësisë, p.sh përmes trajnimit të gjyqtarëve. Dhe së fundi, dhe që sigurisht është hapi më i vështirë për ta implementuar, duhet të rritet respektimi i qeverisë ndaj ligjit– kryesisht për ta siguruar pavarësinë e gjyqësisë.

Ekzistojnë trupa këshillues siç është Komisioni i Venedikut i Këshillit të Evropës, i cili ndihmon ose monitoron veprimet e qeverive dhe që është themeluar për forcimin e sundimit të ligjit dhe organzatave profesionale të gjyqtarëve.

Monitorimi

Në shumë shtete, dispozitat për të drejtat themelore të njeriut janë të përfshira në kushtetuta. Zakonisht, në rastet ku pretendohet se janë shkelur këto të drejta, kushtetutat gjithashtu ofrojnë mundësinë për t’u thirrur në këto dispozita për të drejtat e njeriut. Ndërsa në nivel ndërkombëtar, me qëllim të mbrojtjes së të drejtave të njeriut, janë nënshkruar marrëveshje të ndryshme për të drejtat e njeriut. Kur një shtet bëhet palë e një marrëveshje të tillë, ai është i detyruar të garantojë dhe implementojë këto dispozita në nivel vendor. Kjo varet nga forma se si është i organizuar rendi ligjor i vendit.

Disa marrëveshje për të drejtat e njeriut, siç është Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR), me qëllim të monitorimit të implementimit dhe garantimit të dispozitave për të drejtat e njeriut, mundësojnë edhe mekanizma mbikëqyrës. Ky mekanizëm përbëhet nga sistemi i raportimit, ku shtetet palë janë të obliguara që trupit ndërkombëtar monitorues t’i raportojnë në periudha të rregullta kohore për mënyrën se si janë duke implementuar dispozitat e marrëveshjes. Për shembull, Komiteti i OKB-së për të Drejtat e Njeriut, komenton mënyrën se si shtetet kanë përmbushur obligimet e tyre dhe gjithashtu mund t’u japë shteteve palë sugjerime dhe rekomandime për të përmirësuar implementimin e obligimeve të tyre për të drejtat e njeriut. Po ashtu, ky Komitet nxjerr komente të përgjithshme mbi interpretimin e ICCPR-it, siç është edhe Komenti i Përgjithshëm Nr. 13 mbi Nenin 14 të ICCPR-it, në vitin 1984.

Disa marrëveshje për të drejtat e njeriut, gjithashtu mundësojnë mekanizma për ankesë. Pasi që të shfrytëzohen të gjitha mjetet ligjore të vendit, një person mund të dërgojë “komunikatë”, duke pretenduar për shkelje të drejtave të garantuara me atë marrëveshje. Një mundësi e tillë ekziston sipas Protokolit Opcional të Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (ICCPR), me Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut (Neni 34), Konventën Amerikane për të Drejtat e Njeriut (Neni 44) dhe Kartën Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve (Neni 55). Sipas këtyre marrëveshjeve, personat mund të dërgojnë ankesat e tyre në Komitetin e OKB-së për të Drejtat e Njeriut, Gjykatën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Komisionin Interamerikan për të Drejtat e Njeriut ose Komisionin Afrikan për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve. Këta trupa mund t’i shqytojnë ankesat dhe në rast se gjejnë se ka ndodhur shkelja, shtetit të caktuar i rekomandohet që të marrë hapa të domosdoshëm për ta ndryshuar praktikën ose ligjin e tillë dhe t’i ofrojë viktimës dëmshpërblim.

Si pjesë e këtyre procedurave në fjalë, Komisioni i OKB-së për të Drejtat e Njeriut ka emëruar raportuesit special për ekzekutime të paligjshme, jashtëprocedurale dhe arbitrare (1982), si dhe raportuesit special për pavarësi të gjyqtarëve dhe avokatëve (1994), kurse është themeluar edhe një grup punues për arrestime arbitrare (1991).

Ndërtimi i kulturës së respektimit të sundimit të ligjit në Kosovë

Pas viteve të tëra të luftës dhe konfliktit të armatosur, gjendja në Kosovë po tregon shenja të qarta të avancimit të saj në rrugën drejt një shoqërie demokratike e cila respekton sundimin e ligjit. OSBE-ja duke ndihmuar rivendosjen e strukturave themelore të sistemit të gjyqësisë, është duke luajtur një rol të rëndësishëm në këtë proces. Ky proces është duke u rrezikuar nga fakti se vetëm ndërtimi i thjeshtë i institucioneve nuk do të mjaftojë, pasi që atje ekziston një mungesë e besimit në gjyqësi, si dhe kulturës së respektimit të sundimit të ligjit dhe po ashtu duhet të rivendoset kultura e të drejtave të njeriut në përgjithësi. Përveç përkrahjes së dhënë OJQ-ve, organizatave profesionale të gjyqtarëve, avokatëve dhe institucioneve të ngjashme, OSBE-ja ka ndihmuar themelimin e institucioneve të mëposhtme:

Instituti Gjyqësor i Kosovë (KJI) – KJI është themeluar për të ngritur njohuritë ligjore te gjyqtarët dhe prokurorët. Qëllimi i shumë seminareve trajnuese për standardet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut të lidhura me aspektet e së drejtës penale dhe civile, kanë qëllim rifreskimin dhe ripërtrirjen e njohurinë të tyre ligjore. Programi për arsimim juridik përbëhet gjithashtu nga vizitat studimore në vendet e regjionit për të nxitur dhe promovuar diskutimet lidhur me sfidat me të cilat përballen sistemet gjyqësore të shoqërive në tranzicion dhe gjetjen e zgjidhjeve të mundshme për përmirësimin e praktikës gjyqësore aktuale në Kosovë. Fokus i vazhdueshëm është trajnimi i trajnerëve vendor dhe për këtë, një numër i anëtarëve të gjyqësisë kosovare kanë nxënë pranë KJI pozita si trajnues gjyqësor.

Qendra Burimore për Mbrojtje Penale (CDRC) – Institucioni më i ri i themeluar nga OSBE-ja fokusohet në përmirësimin e kapaciteve të avokatëve mbrojtës, ku përmes asistencës direkte në raste, hulumtimit dhe trajnimit ka qëllim që klientët të përfaqësohen në mënyrë sa më adekuate. CDRC-ja paraqet një balans ndaj përkrahjes, burimeve dhe ekspertizës së dhënë gjyqësisë dhe prokurorisë.

Qendra Juridike e Kosovë (KLC) – KLC-ja shërben si një institut kërkimor juridik i përkushtuar për zhvillimin e aftësive profesionle të jurisëve të ri e të talentuar të vendit. KLC-ja ka qenë aktive në asistimin e Fakultetit Juridik të Universitetit të Prishitnës në shumë çështje, duke përfshirë reformimin e planprogramit, themelimin e bursave shkollore dhe programeve shkëmbyese, përmirësimin e bibliotekës, si dhe ofrimin e klinikave praktike ligjore. Një nga projektet më të rëndësishme të KLC-së ka qenë, përmbledhja e ligjeve të aplikueshme në Kosovë për përdorim të komunitetit ligjor në vend. Deri më tani, janë publikuar tri përmbledhje, e drejta penale, familjare dhe pronësore.

BURIMI: HTTP://WWW.OSCE.ORG/KOSOVO/LAW

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Asistenca zhvillimore për vendosjen e sistemit gjyqësor funksional

Shumë shtete perëndimore janë duke përkrahur reformat në fushën e sundimit të ligjit si pjesë të politikave të tyre për zhvillim. Për shembull, Rusia është ndihmuar nga SHBA-të me 58 milion dollarë si kredi nga Banka Botërore; janë përkrahur edhe projekte të tjera ndihmëse nga SHBA-të, Gjermania, Holanda, Danimarka, Bashkimi Evropian dhe Banka Evropiane për Rindërtim dhe Zhvillim. Disa shtete aziatike dhe të Amerikës Latine, gjithashu kanë marrë asistencë të konsiderueshme financiare, deri sa është më e vogël përfshirja në Lindjen e Mesme dhe në Afrikë. U është dhënë përkrahje edhe projekteve për forcimin e sundimit të ligjit në rindërtimin e shoqërive të pasluftës, si në Bosnjë e Hercegovinë dhe Kosovë.

Komisioni i Pavarur Gjyqësor në Bosnjë dhe Hercegovinë (IJC)

Në vitin 2001, Përfaqësuesi i Lartë themeloi Komisionin Gjyqësor për Bosnjën dhe Hercegovinën. Mandati i këtij Komisioni është që përmes vlerësimit të institucioneve gjyqësore, të prokurorisë dhe institucioneve të qeverisë, pastaj koordinimit të reformave, asistimit të trupave vendore për trajnime gjyqësore dhe ofrimit të këshillave për të gjithë pjesëmarrësit, duke përfshirë shoqërinë civile, si dhe vetë Përfaqësuesin e Lartë, të promovojë sundimin e ligjit dhe reformën gjyqësore.

Rezoluta për Respektimin dhe Forcimin e Pavarësisë së Gjyqësisë (Afrikë)

Në vitin 1996, Komisioni Afrikan për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve hartoi këtë rezolutë, duke pranuar kështu rëndësinë e një gjyqësie të pavarur, jo vetëm për shkak të ekulibrit social, por gjithashtu për shkak të zhvillimit ekonomik. Kjo rezolutë thërret shtetet e Afrikës të ndërmarrin masa ligjore për sigurimin e pavarësisë gjyqësore dhe t’i ofrojë gjyqësisë burime të mjaftueshme për përmbushjen e funksioneve të saj. Për shembull, në mënyrë që gjyqtarët të mund ta mbajnë pavarësinë e tyre, është shumë e rendësishme që të kenë mjete të mjaftueshmë për një jetë dinjitoze dhe kushte të pranueshme për punë. Për më tepër, shtetet duhet të përmbahen nga ndërmarrja e çfarëdo veprimi që do të kërcënonte drejtpërdrejt ose tërthorazi pavarësinë e gjyqtarëve dhe magjistratëve.

2. TRENDET

Tribunalet ndërkombëtare

Pas krimeve në Ruandë dhe ish-Jugosllavi, bashkësisë ndërkombëtare i’u desh të reagojë dhe të themelojë dy tribunale ad hoc, për të filluar procedurat ndjekëse dhe për t’i gjykuar krimet më serioze që u kryen gjatë këtyre luftërave dhe konflikteve të armatosura. Edhe pse deri më tani këto tribunale kanë bërë një punë bukur të suksesshme, ato janë kritikur për arsye të ndryshme: ka pasur pretendime se janë gjykata ilegale, janë kritikuar për pasiguri lidhur me rregullat e procedurës (pasiqë gjyqtarët mund t’i ndërrojnë ato varësisht prej nevojave të tyre), për mosekzistim të kompensimit për të akuzuarit gabimisht dhe për qëndrim të përgjithshëm ndaj parashturesve që shihen si “të këqinjtë e mëdhenj para gjyqit”. Dukë nxjerrë mësim nga këto të meta, bashkësia ndërkombëtare iu qas në mënyrë të ndryshme themelimit të Gjykatës Ndërkombëtare Penale (ICC). Më shumë përgjegjësi janë lënë në shtetet palë të Statutit të Romës dhe janë bërë përpjekje për forcimin e sundimit të ligjit.

Ndërmjetësimi dhe arbitrazhi

Shtetet janë duke u angazhuar gjithnjë e më shumë në procedurat alternative të zgjidhjes së mosmarrëveshjeve (ndërmjetësim dhe arbitrazh), duke i lehtësuar gjykatat dhe duke shkurtuar kështu procedurat gjyqësore, por gjithashtu tentojnë që duke gjetur zgjidhje të pranueshme për të dyja palët, të krijohen situatat e njohura si “fitues-fitues”. Në veçanti, gjyqet e SHBA-ve janë vazhdimisht të paafta që të merren me numrin e madh të kërkesave brenda kohës së caktuar, deri sa në Evropë ky aspekt nuk paraqet problem.

Deri sa procedurat gjyqësore kanë qëllim trajtimin e kërkesave ligjore, ndërmjetësimi gjithashtu merr parasysh nevojat dhe interesat e individëve dhe kështu sjell rezultate më të mira në çështjet siç janë biznesi, marrëdhëniet familjare dhe ato fqinjësore.

Ndërmjetësimi është metodë e zgjidhjes së grindjes mes palëve me udhëzimin ose ndërmjetësimin e palës së tretë. Arbitrazhi është formë e zgjidhjes së grindjes në bazë të vendimit të një arbitri, i cili është i detyrueshëm për palët.

Shume shtete parashohin ndërmjetësim të obligueshëm gjatë fazave paraprake. Nevoja për gjykim del vetëm atëherë kur ndërmjetësimi nuk çon te një zgjidhje. Për shembull, në SHBA dhe Australi, mbahen periodikisht të ashtuquajturat “javë të pajtimit”, ku ndërmjetësohen të gjitha rastet e lidhura me gjyqin. Dhe, në të vërtetë, një numër i madh i rasteve zgjidhen në mënyrë të suksesshme (për shembull, 70% në shtetin e Ohajos). Por, përsëri dikush mund të argumentojë se palëve u është mohuar qasja në gjykatë, pasi që alternativat për procedura të gjata dhe të shtrenjta gjyqësore, mund të ushtrojnë presion të theksuar mbi palët për të gjetur një zgjidhje.

Rritja e publicitetit të gjykimeve

Gjatë viteve të fundit është rritur popullaritetit i “televizionit të vërtetë (ose real)”. Gati se gjithçka mund të shihet në televizion, duke filluar nga ndjekja e veturave, programet e mbijetimit, e deri te jeta e përditshme e disa njerëzve brenda një shtëpie. Në këtë shumëllojshëmri të jashtëzakonshme, programet e bazuara në dhomat e gjykatave kanë gjetur gjithashtu një numër të madh të adhuruesve. Pa marrë parasysh se a bëhet fjalë për gjykime të vërteta ose drama televizive, tani mund të shikohet drejtësia nga krevati, duke pirrë një birrë të ftohtë dhe duke ngrënë kikirikë. Kjo natyrisht së zgjon disa kritika të natyrës morale. Deri sa në njërën anë, publicitetit i gjykimit është qendror për gjykim të drejtë, në anën tjetër, kjo formë e prezantimit ka të bëjë shumë pak me shfaqjen e drejtësisë në mënyrë të drejtë, por më shumë ka të bëjë me kërkesën e pastër për senzacion dhe lojë me emocionet afatshkurtra të shikuesve. Strategjitë kundërpërgjigjëse më adekuate ndaj këtyre programeve janë udhëzuesit etikë, të zhvilluar nga organizatat dhe asociacionet e gjyqtarëve.

3. KRONOLOGJIA

1948: Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut

1950: Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

1966: Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike

1969: Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut

1982: Raportuesi Special i OKB-së për Ekzekutime të Paligjshme dhe Jashtëprocedurale

1984: Komenti i Përgjithshëm Nr. 13 i Nenin 14 të ICCPR-it

1985: Parimet Themelore të OKB-së për Pavarësinë e Gjyqësisë

1986: Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve

1990: Parimet Themelore të OKB-së për Rolin e Avokatëve

1991: Grupi Punues i OKB-së për Arestime Arbitrare

1994: Raportuesi Special i OKB-së për Pavarësinë e Gjyqtarëve dhe Avokatëve

1998: Statuti i Romës për Gjykatën Ndërkombëtare Penale

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

AKTIVITETI I: TË JESH OSE TË MOS JESH I DËGJUAR?

PJESA I: HYRJE

Ky aktivitet është luajtje e roleve dhe ka për qëllim demonstrimin e rregullave të procedurave të gjykimit.

Forma e aktivitetit: Luajtje e roleve

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR AKTIVIETITN

Qëllimet dhe Synimet:

· Përjetimi i përvojës nga dhoma e gjyqit.

· Identifikimi i përkufizimit të gjykimit publik të drejtë.

· Zhvilimi i aftësive analizuese.

Grupi i synuar: të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 15 – 20

Kohëzgjatja: rreth 90 minuta

Përgatitja:

Rregullojeni klasën si një dhomë të gjyqit. Një tavolinë vendoset përpara për gjyqtarin dhe dy të tjera në këndet anësore të tij, njëra përballë tjetrës - një për të akuzuarin dhe mbrojtësin dhe tjetra për ekipin e prokurorisë.

Aftësitë e përfshira:

Mendim kritik dhe aftësi analizuese, komunikim, ndërtim i opinioneve, aftësi për vetidentifikim me situatën.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR LUAJTJEN E ROLEVE

Hyrje:

Shpjegoni se do të luani rolin e gjyqit me dy skenarë të ndryshëm, një pa mbrojtje dhe tjetrin me mekanizma mbrojtëse. Shpjegoni rolet dhe lejo pjesëmarrësit të zgjedhin rolet e tyre.

· Njëri person është i akuzuari gabimisht për një vepër penale, si vjedhja ose plaçkitja.

· Ekipi prej dy ose tre personash e udhëheqin ndjekjen (prokuroria).

· Një grup prej tre ose katër personash ngrisin aktakuzën dhe i shënojnë pikat e aktakuzës në tabelë.

· Një gjyqtar.

Akuzuesit dhe grupi që ngrit aktakuzën kanë dhjetë minuta për të përgatitur deklaratën akuzuese.

Shfaqja e luajtjes së roleve

Në skenarin e parë, nuk ka avokat mbrojtës dhe i akuzuari nuk mund të mbrohet vetë. Pjesëmarrësit e tjerë janë vetëm audiencë në gjyq. Askujt në klasë nuk i lejohet të shprehë mendimin me zë. Kërko nga akuzuesit ta paraqesin rastin e tyre para gjyqtarit dhe nga gjyqtari që të marrë vendim, duke u bazuar vetëm në atë.

Pas kësaj, për skenarin e dytë, cakto një gjyqtar të ri për të dhënë aktgjykimin përfundimtar mbi fajësinë ose pafajësinë. Gjithashtu cakto një ekip mbrojtës prej dy ose tre personave. Lejo të akuzuarin të flasë dhe ekipin mbrojtës ta bëjnë deklarimin e tyre. Audienca është e lejuar që gjithashtu ta shprehë mendimin e vet. Vetëm pas kësaj, gjyqtari i ri duhet ta sjellë vendimin.

Vlerësimi

Mblidh sërish të gjithë pjesëmarrësit. Së pari pyeti ata që kanë marrë pjesë në luajtjen e roleve:

· Sa ka qenë e mundur të ndikohet vendimi i gjyqtarit?

· Sa ka qenë simulimi real?

Pastaj, mundohu ta motivosh gjithë grupin të mendojë për procesin dhe qëllimin e dy shfaqjeve.

· Çka ishte ndryshe te këto dy skenare dhe pse?

· A janë ndier pjesëmarrësit keq gjatë skenarit të parë?

· A është e mundur që skenarët si ai i pari mund të ndodhin në jetën e vërtetë?

Këshilla praktike

Provo që para se të fillosh shfaqjen të mos e shpjegosh gjithë poentën e luajtjes së roleve. Vlerat befasuese mund të kenë ndikim më të madh te pjesëmarrësit dhe gjithashtu nuk do të pengohet shfaqja e luajtjes së roleve. Qëndro i kujdesshëm gjatë shfaqjes, e posaçërisht në të parën dhe ndërhyjë nëse i akuzuari fillon të ndiejë nervozë ose frikë. Kjo nuk do të thotë se aktivitetit dështoi, por sa i vërtetë mund të jetë simulimi.

Sygjerime për ndryshim

Për skenarin e dytë në vend të një gjyqtari mund të caktoni një juri prej tre ose katër personave. Gjatë vlerësimit, bisedoni për dallimet mes një gjyqtari dhe jurisë.

PJESA IV: VAZHDIMI

Lexo Nenin 10 të Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR).

“Çdokush ka të drejtë për barazi të plotë, për gjykim të drejtë dhe publik, para gjyqit të paanshëm e të pavarur që do të vendosë për të drejtat dhe obligimet e tij/saj dhe për mbështetshmërinë e çdo akuze penale kundër tij/saj.”

Shpjego me fjalë të tjera se, kjo do të thotë që nëse del në gjykim, gjykimi duhet të jetë publik. Dëgjimi publik është ai kur i akuzari është i pranishëm në gjykim dhe provat parashtrohen para tij si dhe para familjes së tij dhe komunitetit.

Njerëzit që gjykojnë të akuzuarin nuk duhet t’i lejojnë vetes që të ndikohen nga të tjerët. Varësisht prej roleve të luajtura, diskuto faktin se çdokush duhet ta ketë të drejtën dhe rastin për ta prezantuar rastin e vet. Kjo vlen si në rastet penale edhe ato mosmarrëveshje civile, ku një person akuzon tjetrin.

U trego pjesëmarrësve definicionin e OKB-së, se çka e bënë një gjykatë të pavarur dhe të paanshme: i `pavarur` dhe i `paanshëm` do të thotë se gjyqi duhet të gjykojë çdo rast drejt dhe në bazë të provave dhe se për shkaqe politike sundimi i ligjit nuk duhet të favorizojë asnjërën palë të rastit.

Të drejtat e ngjashme / fushat tjera të hulumtimit:

Prezumimi i pafajësisë, njohja si person para ligjit, e drejta në mbrojtës të aftë; elementet e demokracisë

BURIMI: MARRË NGA: UNITED NATIONS CYBERSCHOOLBUS; AVAILABLE ONLINE AT: HTTP://WWW.UN.ORG/CYBERSCHOOLBUS/HUMANRIGHTSDECLARATION/10.ASP, FEBUARY 2003

AKTIVITETI II: “SI MUND T’I MBROSH ATA NJERËZ?

PJESA I: HYRJE

Ky aktivitet është diskutim i bazuar në raste e vërteta me qëllim të identifikimit të paragjykimeve dhe definicionit përkatës të gjykimit të drejtë.

Forma e aktivitetit: Diskutim

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR DISKUTIMIN

Qëllimet dhe Synimet:

· Identifikimi i paragjykimeve dhe kufizimeve të vështrimeve neutrale

· Zhvilimi i aftësive analizuese.

Grupi i synaur: të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 15 – 20

Kohëzgjatja: rreth 60 minuta

Materiali: Matriali pët t’u shpërndarë (shiko më poshtë)

Përgatitja

Përgatit për të shpërndarë një deklaratë të avokatit mbrojtës Geri Spens (Gerry Spence) –shiko më poshtë.

Aftësitë e përfshira:

Mendimi kritik dhe aftësi analizuese, aftësi komunikuese, ndërtim i opinioneve, shprehje e mendimeve dhe pikëpamjeve të ndryshme për problemin.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR DISKUTIMIN:

Duke u lejuar pjesëmarrësve t’i paramendojnë kryesit e krimeve që ata i njohin (ose ua trego një videokasetë të ndonjërit prej tyre), bëhet paraqitja e temës. Nëse dëshirohet, ata mund të shënohen në tablë ose në letër të madhe.

Pastaj pjesëmarrësit lejohen të paramendojnë se janë mbrojtës të klientëve të akuzuar për krime të mëdha.

Shpërndahet deklarata e avokatit mbrojtës Geri Spens, i cili përshkruan përgjigjen e tij pyetjes që shepsh i bëhet atij, “Si mund t’i mbrosh ata njerëz?”

Pastaj fillon diskutimi për të drejtat e kryesve në bazë të kësaj deklarate.

· A duhet të konsiderohet secili i pafajshëm deri sa nuk provohet se është fajtor?

· Nëse akuzohesh për krime, a do të duhej që ta kishte gjithnjë të drejtën për ta mbrojtur veten?

· A i duhet lejuar çdokujt të kërkojë ndihmë ligjore dhe ta ketë atë ndihmë pa pagesë nëse ai/ajo nuk kanë mjete për ta siguruar një?

· A duhet të jenë të gjithë të barabartë para ligjit?

Nëse dëshirohet, për ta përfunduar diskutimin në tabelë, mund të shkruhen disa argumente.

Vlerësimi:

Gjatë kohës së vlerësimit, nga pjesëmarrësit kërkohet vetëm ta përmbledhin diskutimin në pika të shkurtra:

· Çka mendojnë pjesëmarrësit, pse avokatët mbrojnë kriminelët?

· A mendojnë ata se këta avokatë shihen njëjtë sikurse kriminelët të cilët ata i mbrojnë dhe pse është ashtu?

Këshilla praktike:

Tema mund të paraqitet duke e lëshuar një videokasetë ose duke lexuar një artikull për kriminelët e mëdhenj, siç janë ata nga koha e nacistëve, Ku Klux Klanit në SHBA dhe diktatorëve të Amerikës Latine ose Azisë. Gjithashtu mund të referohen rrethanat lokale dhe aktuale dhe të bisedohet për njerëzit që akuzohen nga populli për kryerjen e krimeve të rënda. Nëse bëhet kjo, duhet pasur kujdes ndaj emocioneve që mund të shkaktojë ky debat. Mendimet e pjesëmarrësve nuk bënë të gjykohen, por duhet theksuar qartë se të drejtat e njeriut janë për të gjithë dhe se ato nuk mund të derogohen në mënyrë arbitrare në asnjë moment.

Sygjerime për ndryshim:

Mund të diskutohet Neni 11 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR). Ky nen shkruhet në tabelë dhe shpjegohet kuptimi dhe qëllimi i tij. Duhet të konsiderohesh i pafajshëm deri sa nuk provohet fajësia jote. Nëse je i akuzuar për krim, gjithmonë duhet të kesh të drejtë për ta mbrojtur veten. Askush nuk ka të drejtë të të akuzojë ose dënojë për një vepër të cilën nuk e ke kryer. Prezumimi i pafajësisë dhe e drejta për mbrojtës janë dy parime të rëndësishme të theksuara në këtë dispozitë. Në lidhje me këtë mund të bëhet vazhdimi i aktivitetit “të jesh ose të mos jesh i dëgjuar?”.

PJESA IV: VAZHDIMI

Nenet 6 dhe 8 të Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR) duhet të lexohen me zë.

Neni 6: “Çdokush ka të drejtë të pranohet si subjekt para ligjit”. Duhet shpjeguar se kjo do të thotë se ke të drejtë që të mbrohesh ligjërisht gjithkund njësoj dhe njëjtë si çdokush tjetër. Definicioni: personi para ligjit është dikush që pranohet si subjekt i mbrojtjes së ofruar nga sistemi ligjor dhe përgjegjësive të kërkuara nga ai sistem.

Neni 8: “Çdokush ka të drejtë që me mjete juridike efektive të mbrohet para gjykatave kompetente kombëtare nga veprimet e shkeljes së të drejtave themelore të garantuara me kushteutë ose me ligj.”. Kjo do të thotë se të lejohet të kërkosh ndihmë juridike, kur të drejtat tua nuk respektohen.

BURIMI: MARRË NGA: “CORRESPONDENCE BIAS IN EVERYDAY LIFE”, CARLETON COLLEGE, MINNESOTA, USA, AVAILABLE AT:

HTTP://CARLETON.EDU/CURRICULAR/

Teksti që shpërndahet:

“Si mund t’i mbrosh ata njerëz?”

Geri Spense (Gerry Spence), avokat mbrojtës:

“A mendoni se i akuzuari duhet të gjykohet para se ta varim atë? Nëse po, atëherë a duhet që ai gjykim të jetë i drejtë? Nëse duhet të jetë i drejtë, a duhet që i akuzuari të ketë avokat? Nëse duhet t’i lejohet avokati, a duhet që ai avokat të jetë i aftë? Pastaj, nëse avokati mbrojtës e di se i akuzuari është fajtor, a duhet ai të bëjë gjithçka gjë që ta humbë rastin? Nëse jo, a duhet që ai të bëjë çdo gjë në mundësitë e tij për ta dëshmuar rastin përtej dyshimit të bazuar? Dhe nëse ai bën çdo gjë dhe prokuroria dështon ta dëshmojë rastin përtej dyshimit të bazuar dhe nëse juria e liron të akuzuarin nga fajësia, kë e fajësoni ju? A e fajësoni avokatin mbrojtës, i cili ka bërë punën e tij, apo prokurorin i cili nuk e ka bërë punën e tij?”

BURIMI: MARRË NGA HARPER’S MAGAZINE, JULY 1997

BIBLIOGRAFIA

Amnesty International. 2001. Egypt- Trials of Civilians Before Military Courts Violate Human Rights Standards. Available online at: http://www.amnestyusa.org/2001/egypt11102001.html

Becker, Michael, Hans-Joachim Lauth and Gert Pickel. 2001. Rechtsstaat und Demokratie. Theoretische und empirische Studien zum Recht in der Demokratie. Wiesbaden: Westdeutcher Verlag.

Bell, Ryand Brett and Paula Odysseos. 2002. Sex, Drugs and Court TV? How America’s Increasing Interest in Trial Publicity Impacts our Lawyers and Legal System. 15 Georgetown Journal on Legal Ethics 653.

Carothers, Thomas. 1998. The Rule of Law Revival. Foreign Affairs, Vol. 77, Issue 2.

Cotran, Eugene and Mai Yamani. 2000. The Rule of Law in the Middle East and the Islamic World, Human Rights and the Judicial Process. New York: Palgrave.

Goldfarb, Ronald. 1998. TV or not TV: Television, Justice and Courts. New York: Neë York University Press.

Hofmann, Rainer, Joseph Marko and Franz Merli, 1996. Rechtsstaatlichkeit in Europa. Heidelberg: C.F. Müller.

Lawyers Committee for Human Rights. 2000. What is a fair trial? A basic Guide to Legal Standards and Practice. Available online at: http://www.lchr.org/pubs/descriptions/fair_trial.pdf

Huber, Martina. 2002. Monitoring the Rule of Law, Consolidated Framework and Report, The Hague: Netherlands Institute of International Relation.

Robinson, Mary. 1998. Opening Speech, Buliding Justice: A Conference on Establishing the Rule of Law in Post-Conflict Situations. Vienna 26-27 June 1998.

Office of the High Commissioner for Human Rights. 1985. Basic Principles on the Independence of the Judiciary. Adoped by the Seventh United Nations Congress on the Prevention of Crime and the Treatment of Offenders held at Milan from Augudt to 6 September 1985 and endorsed by General Assembly resolutions 40/32 of 29 November 1985 and 4/146 of 13 December 1985. Available online at:

http://193.194.138.190/html/menu3/b/h_comp50.htm

Ramen, Frank. 2001. The Rights of the Accused (Individual Rights and Civic Responsibility). New York: The Rosen Publishing Group.

Weissbrodt, David A. 2001. The Right to a Fair Trial under the Universal Declaration of Human Rights and the International Covenant on Civil and Political Rights, Articles 8, 10, and 11 of the Universal Declaration on Human Rights. The Hagues: Kulwer Academic Publishers.

Wissbrodt, David and Rüdiger Ëolfrum. 1997. The Right to a Fair Trial. Berlin: Springer Verlang.

INFORMATA PLOTËSUESE:

The International Commission of Jurists’ Center for the Independence of Judges and Lawyers: http://www.icj.org/rubrique.php3?id_rubrique=40&langçen

The COE Venice Commission: http://www.venice.coe.int/site/interface/english.htm

Inter-American Network for Human Rights and Develpment:

http://www.oneworld.org/afronet/afronet.htm

The Rights Consortium: http://www.rightsconsortium.org

The Asia Foundation: http://www.asiafoundation.org/programs/legal-reform.html

Shah, Nasim Hasan. 1994. Judgement on the Constitution, Rule of Law, and Martial Law in Pakistan. Pakistan: OUP

All Africa Com: http://allafrica.com

Center of Islamic and Middle East Law (CIMEL): http://www.soas.ac.uk/Centers/IslamicLaw/

LIRITË RELIGJIOZE

LIRIA E MENDIMIT, E NDËRGJEGJES DHE E BESIMIT

LIRIA PËR TË PRANUAR DHE NDËRRUAR RELIGJIONIN OSE BESIMIN,

LIRIA PËR T’I MANIFESTUAR KËTO TË DREJTA

>>Çdokush ka të drejtën e lirisë së mendimit, të ndërgjegjes dhe të besimit; kjo e drejtë përfshin lirinë e ndërrimit të besimit apo të bindjeve dhe lirinë që njeriu, qoftë vetë ose në bashkësi me të tjerët, të shfaqë publikisht ose privatisht besimin apo bindjen e vet me anë të dhënies së mësimeve, kryerjes së kultit dhe riteve fetare.<<

Neni 18, DEKLARATA UNIVERSALE PËR TË DREJTAT E NJERIUT

TREGIMI ILUSTRUES

I burgosuri 38 vjeçar Turkmen Kristian Shageldi Atakov, i tha lamtumirë gruas së tij Artygyl me rastin kur asaj iu lejua ta vizitojnë atë në burgun Seidi, një kamp pune në Turkmenistanin verilindor. Atakov i tha gruas së tij se nuk ia merrte mendja se do të mbijetonte trajtimin brutal fizik të cilin po e përjetonte aty.

Në kohën kur ajo e vizitoi atë, ai kishte hematome dhe ishte i rrahur, kishte dhimbje në veshka dhe në mushkëri dhe vuante nga verdhëza. Ai mezi ecte dhe shpesh humbte vetëdijen.

Para se ta arrestonin më 18 dhjetor të vitit 1998 në shtëpinë e tij, Atakovi ishte kërcënuar dy herë nga zyrtarët shtetëror që t’i ndërpresë predikimet dhe pjesëmarrjen në kishën e tij, për një grumbullim të paregjistruar Evangjelist të Krishterëve Baptisët.

Pasi që një muaj më herët një polic i kishte bërë vërejtje fshehurazi, , një javë para se ta arrestonin, një udhëheqës i lartë mysliman, së bashku me një përfaqësues të komitetit lokal për çështje fetare, shkoi në shtëpinë e tij për t’ia përsëritur se nëse do të vazhdonte kështu, ai mund të përballej me “akuza ligjore”.

Tre muaj pas arrestimit, Atakovi u dënua me dy vjet burg. Mirëpo, në mars të vitit 1999, prokurori parashtroi ankesë për shkak se dënimi ishte “shumë i butë”.

Shtatë muaj më vonë, gjatë kohës së rigjykimit të tij ai ishte rrahur aq shumë, sa që i kishte lutur fëmijët e tij të mos e preknin sepse kishte dhimbje të mëdha.

Në muajin shkurt të vitit të kaluar, gruaja e Atakovit dhe pesë fëmijët e tyre janë përndjekur nga shtëpia e tyre në Meri, në azil të brendshëm në Kahka, ku ende vazhdojnë të jetojnë në “arrest fshatar”.

Urdhërat sekrete të policisë erdhën pasi që gruaja e tij refuzoi t’i lejojë fëmijët e saj të përkulen para fotografisë së presidentit, gjatë ritualit të përditshëm në shkollat publike.

(Ky incident është raportuar pranë një OJQ-je evropiane, e cila ka qëllim promovimin e demokracisë, sundimit të ligjit dhe të drejtave individëve në gjithë botën. Raportimi për këtë rast ende nuk është vazhduar.)

Marrë nga përmbajtja e raportit: Human Rights Without Frontiers, available at: http://www.hrwf.net/newhrwf/html/tukey2001.html, October 2002

PYETJET PËR DISKUTIM

1. Çka mendoni, cilat janë arsyet për trajtimin e tillë të Z. Atakov?

2. Çka mendoni se mund të bëhet për të parandaluar përsëritjen e situatave të tilla? A keni njohuri për ndonjë sistem ekzistues për mbrojtje?

3. A keni dëgjuar për incidente të ngjashme në vendin tuaj?

>>Asnjë njeri nga natyra nuk është i betuar ndonjë kishe të caktuar ose ndonjë sekti, por çdokush i bashkohet vullnetarisht atij grupi në të cilin ai beson se ka gjetur adhurimin dhe manifestimin e vërtetë dhe të pranueshëm për Zotin. Arsyeja e vetme e bashkangjitjes së tij, është shpresa për shpëtim, prandaj është edhe arsyeja e vetme për qëndruar aty . . . Atëherë, kisha është një shoqëri e anëtarëve të bashkangjitur vullnetarisht për atë qëllim.<<

XHON LLOKU (JOHN LOCKE), LETRA PËR TOLENRACË, 1689

E DOMOSDOSHME TË DIHET

1. LIRITË RELIGJIOZE: NJË RRUGË E GJATË E CILA KA MBETUR ENDE PËR T’U UDHËTUAR

Miliona njerëz besojnë se ekziston diçka mbinjerëzore që na udhëheq shpirtërisht. Ndodh që për shkak të asaj në çka besoni, të detyroheni ta mohoni atë besim, ta braktisni familjen, të ndiqeni, burgoseni ose edhe të vriteni.

Gjatë shekullit të III të erës së re, në Indi budistët u persekutuan për shkak se besonin në mësimet e Budës. Duke filluar nga shekulli IX, në periudhën e njohur si “Vitet e Errëta” të Evropës, besimtarët mysliman dhe jokrishterë u persekutuan “në emër të Zotit”. Më pas, lufta për zgjerimin e Perandorisë Osmane dhe përhapjen e besimit islam e tmerroi Evropën. Hebrenjtë u mbyllën nëpër geto, jo vetëm nga të krishterët por edhe nga myslimanët. Gjithashtu, gjatë procesit të përhapjes së krishterimit u bë zhdukja e indianëve të Amerikës Latine.

Sikurse në të kaluarën, edhe tani, njerëz të ndryshëm religjiozë dhe joreligjiozë janë të kërcënuar për shkak se besojnë ose nuk besojnë në diçka. Aftësia për të besuar në diçka dhe për ta shfaqur atë besim, njihet dhe mbrohet si liri religjioze dhe kjo nuk është vetëm çështje ligjore por edhe morale. Besimi fetar ndërhyn thellë në jetën private të njeriut, sepse prek bindjet dhe kuptimet personale mbi botën tonë.

Feja është një ndër elementet kryesore për të shprehur identitein kulturor të njeriut, prandaj kjo edhe është arsyeja pse liritë fetare janë tema mjaft të ndieshme për t’u adresuar dhe duket se shkaktojnë më shumë probleme sesa çështjet e tjera të të drejtave të njeriut.

Një tjetër problem e ka penguar rregullimin e lirive religjioze në kuadër të të drejtës ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Religjioni dhe besimi janë elemente kyçe të politikës dhe të politikanëve, në gjithë botën. Liritë dhe besimet religjioze shpesh keqpërdoren për kërkesa politike dhe pretendime të pushtetit, me ç’rast, shpesh, kur religjioni dhe politika janë të ndërlidhura rezultohen argumente të gabuara.

Pasi që në gjithë botën jotoleranca dhe persekutimi religjioz janë duke u paraprirë shumë konflikteve tragjike që përfshijnë probleme etnike, racore dhe të urrejtjes ndaj grupeve të caktuara, gjatë viteve të fundit është bërë mjaft aktuale ofrimi i mbrojtjes adekuate. Në konfliktet e kohës së sotme në shtetet multireligjioze, ose brenda shtetit, mund të shihen perskutime mbi baza religjioze si mes besimtarëve dhe jobesimtarëve, religjioneve tradicionale dhe atyrë të “reja”, mes një religjioni zyrtar ose të preferuar dhe individëve ose bashkësive që nuk i takojnë atij religjioni.

Sot, shkeljet e lirive religjioze shfaqen, që nga ndalimi i besimeve të ndryshme në Kinë, “spastrimi etnik” ndaj myslimanëve edhe të krishterëve në Bosnjë dhe Kosovë, tensionet në Irlandën Veriore, e deri te ndarjet religjioze të kufijve në Saharën Jugore, nga Etiopia deri në Nigeri, dhe vrasjet me motive religjioze. Këto shkelje shfaqen që nga rritja e ndikimit të religjionit në konfliktin mes Indisë dhe Pakistanit, ose mes hinduve dhe myslimanëve, i cili tani ka arritur në kërcënim me armatim nuklear, e deri te shfaqja e ekstremizmit religjioz tek islamizmi dhe së fundi është rritja e ndjenjave antiislamike në Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe në Evropë.

Fatëkeqësisht, ekzitojnë edhe shumë raste të tjera që theksojnë domosdoshmërinë e trajtimit të lirive religjioze, e në veçanti të atyre që janë të lidhura me ekstremizmin. Megjithatë, ky fenomen duhet të adresohet ndaras.

E domosdoshme të dihet

Liritë religjioze dhe siguria njerëzore

Liria nga frika është vlera themelore e sigurisë njerëzore. Kjo vlerë themelore është duke u rrezikuar pa masë nga shkeljet e lirive religjioze. Në qoftë se një person nuk mund të besojë në çfarëdo “Zoti” ose koncept tjetër për universin të cilin vetë e preferon, atëherë liria dhe siguria personale do ta jenë larg realizimit. Kërcënimet ndaj lirisë së mendimit, ndërgjegjes, besimit dhe religjionit të individëve dhe grupeve të njerëzve ndikojnë drejtpërdrejt në sigurimin dhe zhvillimin e integritetit të tyre personal.

Kur diskriminimi dhe persekutimi mbi baza religjioze është sistematik dhe i institucionalizuar, ai mund të rezultojë me tensione mes bashkësive e madje edhe në kriza ndërkombëtare. Shkaktarë të pasigurisë mund të jenë të gjithë - individët, grupet, por edhe shtetet. Kjo kanosje e plotfuqishme dhe e gjithëpranishme ndaj sigurisë personale, e bazur në besim ose religjion, kërkon masa të posaçme mbrojtëse. Arsimimi dhe mësimi për të drejtat e njeriut paraqet bazë për krijimin e respektit ndaj mendimeve dhe besimeve religjioze të të tjerëve. Mësimi për respektin, tolerancën dhe dinjitetin njerëzor nuk mund të arrihen me forcë. Ky duhet të jetë një përkushtim afatgjatë i gjitha subjekteve me qëllim të ndërtimit të përbashkët të sigurisë individuale dhe globale.

>>Nuk do të ketë paqe ndërmjet kombeve pa pasur paqe ndërmjet religjioneve. Nuk do të ketë paqe ndërmjet religjioneve pa dialog mes religjioneve. Nuk do të ketë dialog ndërmjet religjioneve, pa e hulumtuar themelimin e religjioneve.<<

HANS KÜNG, PRESIDENT I FONDACIONIT PËR EIKË GLOBALE

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI I ÇËSHTJES

Ç’ është religjioni?

Në kuadër të debateve filozofike dhe sociologjike, nuk ekzisotn ndonjë definicion i përbashkët për religjionin. Megjithatë, nga definicionet e ndryshme që janë propozuar, ekzistojnë disa elemente të përbashkëta.

Religjoni, i cili etimologjikisht lidhet me fjalën latine religere i referohet “lidhmshërisë”. Religjioni është ai që lidh besimearët me diçka “absolute”, të konceptuar, qoftë sipas konditave personale qoftë sipas atyre jopersonale. Zakonisht përfshin një përmbledhje të riteve dhe ritualeve, rregullave dhe rregullimeve, të cilat ua mundësojnë individëve ose bahkësive ta lidhin ekzistencën e tyre me një “Zot” ose disa “Zota”. Sipas Millton J. Jinger (Milton J. Yinger), religjioni mund të jetë “një sistem i besimeve dhe praktikimeve përmes të cilave një grup i njerëzve lufton problemet më të mëdha të jetës.”

Sa për krahasim, Black’s Law Dictionary, e definon religjionin si

“Marrëdhënie e njeriut ndaj Hyjnorës, adhurimit, kultit, bindjes dhe nënshtrimit ndaj mandatit dhe porosive të krijesave supernatyrore ose superiore. Në kuptimin e tij më të gjerë, religjioni përfshin të gjitha format e besimit për ekzistimin e krijesave superiore, të cilat ushtrojnë pushtet mbi njerëzit përmes dhunës, imponimit të rregullave të sjelljes dhe shpërblimeve ose dënimeve të ardhshme.”

Ky dhe të gjitha definicionet e tjera, përfshijnë pranimin e ekzistimit të një diçkaje të personalizuar ose jo, që është superiore, e shenjtë, absolute dhe e jashtëzakonshme. “Supremja” ose “e para” ka funksion normativ dhe nga besimtarët pritet t’i respektojnë mësimet dhe rregullat e sjelljes sipas religjionit të tyre, si rrugë drejt këtij “absolutizmi”. Gjithashtu, nga besimtarët pritet t’i shprehin besimet e tyre religjioze të ndryshme përmes adhurimit ose kryerjes së kultit. Në përgjithësi, por jo gjithëherë, janë themeluar kisha ose institucione të tjera, me qëllim të organizimit të grupit ose praktikimit të adhurimit.

Ç’ është besimi?

Besimi është koncept më i gjerë sesa religjioni. Besimi përfshin religjionin, por nuk kufizohet vetëm në kuptimin e tij tradicional. Black’s Law Dictionary, e definon atë si “besim në të vërtetën e një propozimi, që subjektivisht ekziston në mendje dhe është nixtur nga agumenti, bindja ose prova e adresuar ndaj gjykimit.”

Përkundër këtij koncepti eurocentrik të besimit si një akt i mendimit, besimi nënkupton të besosh në supremen, shenjtërinë, absoluten dhe të jashtëzakonshmen. Në dokumentet ndërkombëtare, termi besim është adaptuar për t’i përfshirë edhe të drejtat e personave joreligjiozë, siç janë ateistët (të cilët nuk i besojnë Perëndisë), agnostikët (të cilët janë të pasigurt për ekzistimin e “Zotit”) dhe racionalistët. Besimet e karaktereve të tjera, qoftë politike, kulturore, shkencore ose ekonomike, nuk përfshihen në kuadër të kësaj mbrojtjeje, por duhet të adresohen ndaras.

Moduli për Lirinë e Shprehjes dhe Lirinë e Mediave.

Ç’ janë liritë religjioze?

Në të drejtën ndërkombëtare, liritë religjioze mbrohen si liri të mendimit, ndërgjegjes dhe religjionit. Këto tri liri themelore aplikohen njësoj ndaj bindjeve teistike dhe religjioze, si dhe përfshijnë gjitha besimet me pikëpamje të jashtëzakonshme ndaj universit dhe një kod normativ të sjelles.

Në kuptimin e ngushtë, liria e religjionit dhe e besimit përfshijnë lirinë e religjionit dhe besimit dhe lirinë nga religjioni dhe besimi, të cilat mund të kuptohen si të drejta për të pranuar ose për të mos pranuar një rregull ose sjellje religjioze.

Liria e mendimit dhe ndërgjegjes është e mbrojtur njësoj sikurse edhe liria e religjionit dhe besimit. Kjo përfshin lirinë e mendimit në të gjitha çështjet dhe bindjet personale, si dhe përkushtimet ndaj religjonit ose besimit, qoftë përmes manifestimit individual ose së bashku me tjerët.

Ashtu siç tregon numri i madh i “të burgosurve të ndërgjegjes” në gjithë botën, liria e ndërgjegjes shkilet mjaft shpesh. Këta të burgosur, në të shumtën e rasteve u takojnë minoriteteve religjioze të një regjioni dhe burgosen për shkak të besimeve të tyre religjioze. Tregimi për Z. Atakov është vetëm një nga shembujt e panumërt. Liria e mendimit dhe ndërgjegjes, si dhe liria për të zgjedhur dhe ndryshuar religjionin ose besimin, janë të mbrojtura pa rezervë. Askush nuk mund të detyrohet t’i zbulojë mendimet e tij ose të saj, e as t’i bashkohet ndonjë religjioni ose besimi.

Standardet ndërkombëtare

E drejta mbi të drejtat e njeriut i shmanget kontraversës së definimit të religjionit dhe besimit, por përmban një katalog të të drejtave për të mbrojtur lirinë e mendimit, ndërgjegjes, religjionit dhe besimit. Për të kuptuar më mirë kompleksitetin e lirive religjioze, mund të bëhet një klasifikim i tyre në tri nivele:

1. Liritë e praktikimeve të posaçme individuale

2. Liritë e praktikimeve kolektive

3. Liritë e godinave të caktuara

Ø Liritë e praktikimeve të posaçme individuale:

Neni 18 i Deklaratës Universale për të Drejtat e Njeriut (UDHR) identifikon liritë religjioze si të drejta të “të gjithëve” (që do të thotë se i mbron fëmijët, të rriturit, vendorët dhe të huajt), të cilat nuk mund të derogohen, madje as në raste të gjendjes së jashtëzakonshme ose luftës. Lista e lirive individuale religjioze e parashikuar me Nenin 18 të Paktit Ndërkombëtar për të Drejta Civile dhe Politke, ofron formulimin e detajizuar të të drejtave që gjinden brenda standardeve minimale të pranuara ndërkombëtarisht:

· Lirinë për të manifestuar individualisht ose së bashku religjioni dhe besimin, si dhe për të themeluar dhe mbajtur vende për këtë qëllim;

· Lirinë për të prodhuar, blerë dhe përdorur deri në një masë të caktuar, artikujt dhe materiale të nevojshme që kanë të bëjnë me ritet ose zakonet e një religjioni dhe besimi;

· Lirinë për të kërkuar dhe pranuar ndihma financiare dhe kontribute të tjera nga individët dhe institucionet e tjera;

· Lirinë për të trajnuar, emëruar, zgjedhur, ose caktuar sipas trashëgimisë udhëheqësit e caktuar, sipas kërkesave dhe standardeve të çfarëdo religjioni ose besimi;

· Lirinë e individëve për të zbatuar ditët e pushimit dhe për të festuar ditët e shenjta dhe ceremonitë, në pajtim me parimet e religjionit dhe besimit të tij/saj;

· Liritë religjioze në punë, duke përfshirë të drejtën për t’u lutur, veshur dhe për të ngrënë sipas parimeve të religjionit dhe besimit të caktuar;

· Lirinë për t’u mbledhur dhe bashkuar për të kryer dhe zbatuar ritet;

· Lirinë për të deklaruar lirshëm besimin;

· Të drejtën për të ndryshuar dhe refuzuar një religjion;

· Të drejtën për arsimim religjioz për “interesa” të fëmijës.

Ø Liritë e Praktikimeve kolektive:

Liritë religjioze nuk u mundësojnë vetëm individëve gëzimin e lirive të përmendura më lartë. Një religjion ose besim mund dhe zakonisht manifestohet në bashkësi me tjerët, që do të thotë se manifesohet në vende publike. Kjo nënkupton respektimin e lirisë së grumbullimit dhe bashkimit, gjithashtu edhe të bashkësive të besimtarëve.

Ø Liritë e godinave të caktuar:

Organet e caktuar që janë të bazuara në parime religjioze, gjithashtu gëzojnë mbrojtje të plotë përmes lirive religjioze. Këto organe mund të jenë shtëpitë e kultit ose institucionet arsimore që merren me çështje religjioze, ose edhe OJQ-të.

Të drejtat e tyre përfshijnë:

· Lirinë për të themeluar dhe mbajtur institucione të caktuara bamirëse ose humanitare;

· Lirinë për të shkruar, publikuar dhe përhapur publikime të rëndësishme të këtyre fushave;

· Lirinë për të ofruar mësime për religjion nëpër vende të përshtatshme.

Parimi i mosdiskriminimit

Diskriminimi dhe jotoleranca mbi baza religjioze që nënkupton çfarëdo dallimi, përjashtimi, kufizimi, ose preferencë të bazuar në religjion ose besim, është i ndaluar. Ndalimi i diskriminimi dhe jotolerancës religjioze nuk vlen vetëm për jetën publike, por gjithashtu ka të bëjë me sferën private të individëve, në të cilën janë të futura thellë besimet dhe religjionet. Kjo do të thotë, se as shteti e as punëdhënësi juaj, ose ndonjë individ tjetër, nuk lejohet të ndërmarrë ndonjë veprim diskriminues ndaj jush.

Moduli për mosdiskriminim

Edukimi

Prindërit kanë të drejtë të vendosin se në çfarë religjioni dëshirojnë t’i edukojnë fëmijët e tyre. Dsipozita “në interesin më të mirë të fëmijës”, ka për qëllim kufizimin e lirisë së veprimit të prindërve, vetëm atëherë kur një praktikë fetare mund ta dëmtojë shëndetin fizik ose mental të fëmijës. Si praktikë e tillë mund të jetë refuzimi i prindit për trajtim mjekësor dhe arsimim shkollor të fëmijës. Për shembull, refuzimi i transfuzionit të gjakut mund të shkaktojë vdekjen e fëmijëve te Dëshmitarët e Jehovait (Jehovah’s Witnesses), besimi i të cilëve është në kundërshtim me trajtimet mjekësore.

Në sferën publike, shtetet kanë obligim të ofrojnë arsimimin, i cili mbron fëmijën nga jotoleranca dhe diskriminimi religjioz dhe të ofrojë planprograme, të cilat përfshijnë edhe mësimin e lirisë së mendimit, ndërgjegjes dhe religjionit.

PYETJET PËR DISKUTIM

· Si rregullohet përdorimi i religjionit në vendin tuaj?

· Planprogrami shkollor dhe librat shkollore në vendin tuaj, a trajtojnë lirinë e religjionit dhe besimit, si dhe përfshin edhe lirinë për të mos besuar?

· A ka masa siguruese në vendin tuaj, për të siguruar pavarësinë e përdorimit të religjionit?

Manifestimi i besimit

Liria për të manifestuar besimin religjioz përfshin mbrojtjen e fjalëve, mësimeve, praktikimeve, kulteve dhe zbatimit të atij besimi. Sipas kësaj ke të drejtë të flasësh për fenë tënde, ta mësosh atë, ta praktikosh vetë ose së bashku me tjerët dhe t’i zbatosh rregullat lidhur me ushqimin, veshjen ose përdorimin e një gjuhe të caktuar, si dhe ritualet e lidhura me besimin e caktuar. Manifestimi i religjionit ose besimit nënkupton gjithashtu mundësinë e shmangies së veprimeve të kundërta me rregullat e besimit konkret. Veprimet e tilla mund të jenë refuzimi i dhënies së betimeve, shërbimet ushtarake, pjesëmarrja në ceremoni fetare, pranimet ose trajtimet e detyrueshme mjekësore.

Kufizimiet e lirive religjioze

Deri sa nuk është e rëndësishme në çka besohet, manifestimi i besimit mund t’i arrijë limitet, kur me anë të tij preken interesat e të tjerëve. Kufizimet e të drejtës së manifestimit të besimit religjioz duhet të jenë proporcionale dhe të bazuara në ligj. Kufizimet mund të vihen vetëm kur kjo është e domosdoshme për sigurinë dhe rendin publik, shëndetin, moralin ose të drejtat dhe liritë fundamentale të të tjerëve. Kufizimet e këtyre lirive lejohen për shembull te rastet e sakrificave njerëzore, vetëvrasjeve, gjymtimit gjenital të femrave, skllavërisë, prostitucionit, veprimeve shkatërruese dhe praktikave të tjera që kërcënojnë shëndetin njerëzor dhe integritetin fizik.

3. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE/ ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Shteti dhe feja

Ndër dallimet më të mëdha lidhur me mbrojtjen e lirive fetare në botë, kanë të bëjnë me marrëdhëniet ndërmjet shteteve dhe religjioneve ose besimeve. Kemi disa modele kryesore të raportit të shtetit dhe fesë: shtete religjioze, kisha të themeluara, neutralitet shtetëror ndaj feve dhe institucioneve të tjera, mosekzistim të ndonjë religjioni zyrtar, ndarje mes shtetit dhe kishës dhe mbrojte e grupeve religjioze të pranuara me ligj.

Standardet ndërkombëtare nuk kërkojnë ndarjen e shtetit nga kisha ose religjioni. Kjo nënkupton se nuk caktohet ndonjë model konkret i raportit mes shtetit dhe ndonjë besimi, dhe në veçanti nuk kërkohet krijimi i shoqërive laike, të cilat e përjashtojnë religjionin nga çështjet publike. Kërkesa e vetme ndërkombëtare është që një marrëdhënie e tillë nuk duhet të rezultojë në diskriminim ndaj atyre që nuk i takojnë besimit të pranuar zyrtar, ose feve të pranuara me ligj. Mirëpo, atje ku vetëm një religjion pranohet si pjesë përbërëse e identitetit kombëtar, është pikëpyetje nëse mund të sigurohet trajtim i barabartë i feve tjera ose feve më të vogla.

Sipas pikëpamjeve perëndimore, një marrëdhënie neutrale mes religjionit dhe shtetit e bën më shumë të mundshëm garantimin e mbrojtjes së plotë të lirive religjioze të individëve. Për shembull, e drejta tradicionale islame ose E drejta e Sheriati si kontrast i kësaj pikëpamjeje i lidh shtetin dhe fenë, sepse konsideron se një sistem i tillë mundëson mbrojtje më të mirë të lirive religjioze për popullin. Sido që të jetë, mund të thuhet se kur në shtet është i lidhur me një kishë ose religjion të caktuar, është e pamundshme që të drejtat e anëtarëve të minoriteteve religjioze të kenë mbrojtje të barabartë.

PYETJET PËR DISKUTIM

· Cili është qëndrimi i vendit tuaj ndaj besimeve?

· A i pranon vendi juaj institucionet e feve të ndryshme?

· A mendoni se është e mundur të vendoset sistemi i barabartë ndaj të gjitha feve deri sa privilegjohet njëra?

· A konsideroni se është legjitime të lejohen parti politike religjioze?

Apostatizmi – liria për të zgjedhur ose ndryshuar fenë

Përkundër ekzistimit të rregullave të qarta ndëkrombëtare, akti i apostasisë, ose braktisjes së një religjionit për shkak të religjionit tjetër, ose për të jetuar si laik, vazhdon të mbetet një çështje kontraverse.

Një person është apostat, nëse ai ose ajo braktis një religjion dhe merr një religjion tjetër ose vazhdon të jetoj si laik. Historikisht, islamizmi, krishterimi dhe religjionet e tjera kanë marrë qëndrim shumë të errët ndaj apostatëve. Shpesh, dënimi për ata ka qenë ekzekutimi. Sot, në islamizëm, pra në ato shtete që janë të bazuara në Të drejtën e Sheriatit, apostatizmi vazhdon të dënohet shumë rëndë. Në praktikë, kjo shpesh lë të kuptohet se në këto raste nuk ekziston e drejta për të zgjedhur ose ndryshuar religjionin e caktuar.

E drejta ndërkombëtare në mënyrë shumë të qartë e kundërshton këtë pikëpamje. Çdo person ka të drejtë ta zgjedhë besimin e tij, lirshëm dhe pa kurrfarë shtrëngimi. Debati për këtë çështje është shumë emocional dhe i ndieshëm, sepse prek thellë bindjet dhe kuptimet e ndryshme për liritë religjioze. Ky debat, duke i ndarë “perëndimorët” nga të “tjerët”, tregon dallimet kulturore në perceptimin ndaj religjioneve dhe lirive të tjera.

PYETJET PËR DISKUTIM

A mendoni se në praktikë, njerëzit mund ta zgjedhin lirshëm besimin e tyre ose ta ndërrojnë atë? A mund të shkkatojë kjo ndeshje me të drejtat e tjera të njeriut?

Proselitizmi – e drejta për të përhapur besimin

Përderisa nuk përdoret shtrëngimi dhe forca, njeriu ka të drejtë ta përhapë besimin e tij dhe t’i inkurajojë njerëzit që të konvertohen nga njëra fe në tjetrën. Ky veprim njihet si proselitizëm ose evangjelizëm.

Gjatë promovimit të programeve misionare të religjioneve të huaja në Evropë Qendrore dhe Lindore dhe në Afrikë, kanë lindur konflikte mes kishave lokale dhe atyre religjioneve. Madje në disa raste, qeveritë kanë ndaluar aktivitetet e tilla. Të drejtat e njeriut kërkojnë nga qeveritë të mbrojnë të drejtën e të shprehurit dhe që besimtarëve t’iu garantohet liria për t’u kyçur në forma jo të dhunshme të proselitizmit, siç janë “zgjimi i thjeshtë i ndërgjegjes” ose ekspozimi i posterëve dhe pllakateve.

Nëse dikush detyrohet që me forcë të konvertohet nga njëra fe në tjetrën, kjo është shkelje e qartë e të drejtave të njeriut, por nëse shtrohet pyetja se çka është e lejuar, kjo ende nuk është rregulluar me të drejtën ndërkombëtare. Në mënyrë që të kufizohet proselitizmi, duhet të paraqitet një “rrethanë e shtrëngimit” siç mund të jetë: përdorimi i parave, dhuratave ose privilegjeve për ata që konvertohen; ose kur proselitizmi bëhet në vende ku njerëzit ndodhen sipas detyrës ose kur kjo u kërkohet me ligj (në shkolla, ndërtesa ushtarake, burgje dhe institucione të ngjashme).

Kundërshtimi i ndërgjegjshëm i shërbimit ushtarak

Kontraversa ndërkulturore mbi të ashtuquajturin kundërshtim i ndërgjegjshëm i shërbimit të detyrueshëm ushtarak, ende vazhdon. Një person mund të përjashtohet nga shërbimi ushtarak, nëse detyrimi për të përdorur armë të ftohta ndeshet në mënyrë serioze me ndërgjegjen e atij personi; dhe nëse ndaj personave të besimit tjetër nuk rezultohet në ndonjë dallimi të kundërt.

Ky trend i njohjes së kësaj të drejte nga ana e ligjeve kombëtare vërehet në disa shtete në të cilat ofrohen shërbimiet shoqërore si alternativë (Austri, Francë, Kanada ose SHBA). Në anën tjetër, në shtetet e tjera ku nuk ekziston kundërshtimi i ndërgjegjshëm i shërbimit të detyrueshëm ushtarak, njerëzit mund të burgosen për refuzim e mbajtjes së armëve.

PYETJET PËR DISKUTIM

· A ka në vendin tuaj të burgosur të ndërgjegjes?

· A mendoni se ekziston nevoja për të drejtën e refuzimit për të vrarë, e cila duhet të njihet shprehimisht me standarde ndërkombëtare?

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Problemi kryesor për implementimin e të drejtave religjioze, është thjesht mungesa e një instrumenti të obligueshëm ndërkombëtar. Deklarata e OKB-së për Eliminimin e të Gjitha Formave të Jotolerancës dhe Diskriminimit të bazuar në Religjion dhe Besim e vitit 1981, ka një efekt të konsiderueshëm juridik, sepse mund të konsiderohet si rregull i vendosur i të drejtës ndërkombëtare zakonore. Por, deklarata nuk është marrëveshje, prandaj edhe nuk krijon obligime ligjore. Me gjithë një pajtim ndërkombëtar për nevojën e ekzisitmit të një konvente, ende nuk është arritur një pajtim se në çka duhet përqendrohet më shumë fokusi.

Me qëllim të implementimit dhe monitorimit të Deklaratës së vitit 1981, është themeluar Raportuesi Special për Jotolerancë Religjioze në vitin 1986. Kryesisht, mandati i tij është identifikimi i incidenteve dhe veprimeve të qeverisë të cilat janë në kundërshtim me dispozitat e Deklaratës, si dhe t’u bëjë shteteve rekomandime për mjetet dhe masat që duhet t’i ndërmarrin. Është vërtetuar se persekutimi dhe diskriminimi religjioz ka prekur individë dhe komunitete në mbarë botën dhe të të gjitha feve. Persekutimi dhe diskriminimi religjioz paraqitet duke filluar nga përmasat e vogla si persekutimi dhe diskriminimi religjioz, shkeljet e parimit të mosdiskriminimit dhe tolerancës në religjion dhe besim, e deri te atakimi i së drejtës për jetë, integritetit fizik dhe sigurisë njerëzore të personit.

Gjithashtu, edhe instrumente regjionale merren me implementimin e lirisë së religjionit: për shembull Komisioni Afrikan për të Drejtat e Njeriut në rastet e fundit në Sudan ka vendosur që aplikimi i të drejtës së Sheriatit duhet të bëhet në pajtim me obligimet ndërkombëtare.

Masat parandaluese dhe strategjitë e ardhshme

Para se të vazhdohet të punohet në drejtim të një konvente të obligueshme ligjore, me qëllim të zhvillimit të një kulture të bashkjetesës multireligjioze, duhet të promovohet më mirë Deklarata e OKB-së për Eliminimin e të Gjitha Formave të Jotolerancës dhe Diskriminimit të bazuar në Religjion dhe Besim e vitit 1981. Vëmendje e posaçme duhet të vendoset te roli i arsimimit, si metodë kryesore e luftimit të jotolerancës dhe diskriminimit religjioz. Sipas të së drejtës ndërkombëtare, shtetet kanë obligim të qartë për t’iu kundërpërgjigjur dhunës dhe diskriminimit në çështjet e besimit. Është e qartë se, me qëllim të mbrojtjes së të persekutuarve dhe promovimit të tolerncës, OJQ-të, organizatat religjioze dhe ato laike, përmes fushatave informative, ngritjes së vetëdijes, programeve arsimuese dhe mësimit, gjithashtu kanë rol të barabartë për ndriçimin e shkeljeve nga shteti dhe të tjerët.

Çka mund të bëjmë ne?

Ne mund të parandalojme diskriminimin dhe persekutimin religjioz, duke filluar t’i respektojmë të drejtat e të tjerëve. Toleranca religjioze e ndërlidhur me fenë, përfshin respektimin e besimtarëve të feve të tjera, pa marrë parasysh se a mendojmë ne që feja e tyre është e vërtetë apo jo. Ky respekt dhe kjo kulturë e tolerancës kërkon nga ne që të refuzojmë të diskriminojmë, denigrojmë dhe nënvlerësojmë religjionet e të tjerëve, si dhe ta respektojmë të drejtën fundamentale për të qenë i ndryshëm. Kjo gjithashtu nënkupton refuzimin për të diskriminuar kundër të tjerëve në punësim, strehim dhe qasje ndaj shërbimeve publike, për shkak të besimit tjetër. Për më tepër, neve na duhet respekti për të filluar të ndryshojmë sjelljen. Ekziston nevoja për dialog ndërfetar, si dhe për takim mes besimtarëve dhe jobesimtarëve në një vend të përbashkët, për t’u mësuar të shprehin respekt ndaj njëri-tjetrit.

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Dialogu ndërfetar për pluralizëm religjioz

Gjatë disa dekadave të fundit, pyetjet e pluralizmit religjioz dhe kulturor kanë ringjallur përsëri interesimin e bashkësive kishtare dhe interesimin e besimtarëve. Ekziston një ndjenjë e sensit të menjëhershëm për ndërtimin e marrëdhënieve pozitive mes popujve të besimeve të ndryshme. Me rritjen e interesit për dialog është rritur, gjithashtu, edhe aktualiteti i tij, duke ua mundësuar kështu bashkësive të ndryshme religjioze që ta kuptojnë më mirë njëra-tjetrën dhe të punojnë më shumë së bashku për edukimin dhe zgjidhjen e konflikteve, si dhe në përditshmërinë e jetës së komuniteteve të tyre. Ndër OJQ-të ndërkombëtare të shumta që punojnë në promovimin e dialogut religjioz dhe paqes, janë:

· Këshilli Botëror i Kishave;

· Konferenca Botërore mbi Religjionin dhe Paqen (WCPR) me grupet punuese të përhershme për “religjionin dhe të drejtat e njeriut”;

· Parlamenti Botëror i Religjioneve;

· Fondacioni i Etikës Globale;

· Bashkësia Botërore e Këshillave Ndërreligjioze (WFIRC).

Krahas këtyre, një numër i madh i iniciativave lokale dhe regjionale, përmes dialogut në mbarë botën, janë duke ndihmuar zgjidhjen e konflikteve dhe parandalimin e konflikteve në botë:

· Në Lindjen e Mesme, klerikët për paqe mbledhin rabinët, priftërinjtë, pastorët dhe imamët e Izraelit dhe Bregut Perëndimor (West Bank), që të ndërmarin veprime të përbashkëta dhe të jenë dëshmitarë të paqes dhe drejtësisë në rajon;

· Në Indinë Jugore, këshilli i hirësisë mbledh së bashku hindut, të krishterët, myslimanët, budistët, jainsit, zoroastrianët, hebrenjtë dhe siksët, në përpjekje që të adresohen rastet e konflikteve të bashkësive;

· Në Pacifik, hulumtimi ndërfetar mbledh së bashku përfaqësuesit e shumë religjioneve në Fixhi, duke bërë përpjekje për të tejkaluar paragjykimet dhe për të promovuar respektin e ndërsjellë dhe vlerësimin për njëri-tjetrin.

· Në Evropë, “Projekti: Evropa ndërfetare” është i pari i llojit të tillë, që fton politikanët urbanë dhe përfaqësuesit e religjioneve të ndryshme nga e gjithë Evropa në qytetet e Gracit dhe Sarajevës.

PYETJET PËR DISKUTIM

“Në dialog, bindja dhe çiltërsia mbahen të balancuara.” Si mund të bëhet kjo, individualisht dhe në bashkësi?

“Religjionet për paqe” përmes arsimimit

Arsimimi ndërreligjioz inkurajon respektimin për njerëzit e feve të tjera dhe përgatit studentët për t’i lënë anash barrierat e paragjykimeve dhe jotolernacës.

· Në Izrael, projekti i quajtur “Vlerat e përbashkëta/ Burimet e ndryshme” mbledh në një vend hebrenjtë, myslimanët dhe të krishterët, për t’i studiuar së bashku tekstet e shenjta, në kërkim të vlerave të përbashkëta, që do të mund t’i zbatonin në jetën e tyre të përditshme dhe eventualisht të dilnin me një libër për përdorim shkollor;

· Në Tajlandë dhe Japoni, kohët e fundit, Kampet Etike të të Rinjëve Liderë, mblodhën në një vend përfaqësuesit e rinj të bashkësive religjioze të këtyre shteteve për programe trajnuese në pikëpamje të lidershipit, etikës morale, shërbimeve shoqërore dhe forcimin e pajtimit.

· Në Gjermani, Angli dhe në shtete të tjera, mësimdhënësit janë duke analizuar trajtimin e traditave religjoze në librat shkollore, tradita të cilat janë të panjohura për audiencën, së cilës i janë kushtuar këto libra.

2. TRENDET

Kultet, sektet dhe lëvizjet e reja religjioze

Dhjetëra ndërtesa dëmtohen si rezultat i sulmit të turmës së indonezianëve ndaj sektit islamik: XHAKARTA, 24 dhjetor: Policia njoftoi sot se, në provicën indoneziane të Javës perëndimore, turmat kanë dëmtuar dhe demoluar afër njëzet shtëpi dhe dy xhami të lidhura me sektin Ahmadiyah Islamik. Jana tha se hetimet janë duke vazhduar, por ende nuk është bërë ndonjë arrestim.

(AFP) (Vendosur në ora 10:00 PST)

BURIMI: HTTP://WWW.DAWN.COM/2002/12/24/WELCOME.HTM, JANAR 2003

Liria e religjionit nuk duhet të interpretohet ngushtë në atë mënyrë që do të nënkuptonte vetëm religjionet tradicionale të botës. Religjionet e reja dhe religjionet e vogla kanë gjithashtu të drejtë për mbrojtje të barabartë. Ky parim është i rëndësisë së veçantë në dritën e ngjarjeve të fundit, ku lëvizjet e religjioneve të reja janë bërë shënjestra të herpashershme të diskriminimit dhe represionit. Këto lëvizje të reja njihen me disa emra të ndryshëm dhe kanë nevojë për studim më të afërt. Termet “kult” ose “sekt” përdoren për t’iu referuar grupeve të ndryshme religjioze, të cilat në besim dhe praktika të tyre dallojnë prej religjioneve kryesore. Të dyja këto shprehje janë të paqarta, por në përgjithësi sekti i referohet një grupi të ndarë nga një religjion, pra si një degë e ndarë e një religjioni madhor, derisa kultet në përgjithësi njihen si sisteme ortodokse ose të kopjuara të besimeve religjioze, që shpesh përcillen me rituale të njëjta. Pasi që të dyja këto terme janë definuar duke “u ndarë nga baza”, pikëpamjet lidhur me atë se çka e përbën një sektë ose një kult, dallojnë te besimet e ndryshme. Budizmi dhe hinduizmi do ta përdornin këtë në formë shumë neutrale, deri sa në botën perendimore “sekti” ose “kulti” shpesh përdoren në konteksit negativ. Këto lëvizje nuk dalin gjithëherë vetëm nga dallimet e këtyre grupeve në krahasim me bazën, por gjithashtu sepse janë të lidhura shpesh nga dedikimi i plotë dhe keqpërdorimi i bazuar financiar. Një shembull i famshëm dhe kontravers është Kisha e Shkencës, së cilës në disa shtete, ndër to në Gjermani si shembulli më i mirë, nuk i është dhënë liria religjioze, sepse konsiderohet të jetë kompani.

PYETJET PËR DISKUTIM?

· A mbrohen besimet e vogla në vendin tuaj dhe nëse po, si?

· A kanë ato të drejta dhe përkrahje të barabartë si besimi(et) kryesore?

Gratë dhe feja

Përgjatë historisë gratë janë diskriminuar pothuaj nga të gjitha fetë. Dhe, vetëm tani vonë janë adresuar liritë e tyre religjioze. Diskriminimi i grave në religjione është i dyfishtë. Atyre u mungon liria e manifestimit të fesë së tyre, pasi që nuk kanë qasje të barabartë në vendet e lutjes, nuk predikojnë dhe nuk udhëheqin. Po ashtu, ato mund të bëhen viktima të feve të caktuara, sa herë që rregullat fetare, praktikat dhe zakonet i dënojnë ato, ose edhe e kërcënojnë jetën e tyre:

· Përqindja e vajzave të reja të gjymtuara në vendet rurale të Egjipit është 95%. Gjymtimi gjenital i femrave është traditë religjioze dhe kulturore në shumë shtete dhe kundërshtohet fuqishëm me standarde ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Si pasojë e kësaj, mund të shkaktohen probleme të rënda shëndetësore, të cilat mund të rezultojnë në vdekje.

· Martesat e dhunshme të cilat shpesh rezultojnë në skllavëri, zbatohen sidomos në disa pjesë të Nigerisë, Sudanit, Pakistanit dhe rajone të tjera. Në këto raste, nuk është i nevojshëm pajtimi i gruas për martesë. Nganjëherë ndodh që “gratë” të jenë më të vjetra se nëntë vjeç.

· Dhuna si formë specifike e “spastrimit etnik”: në shumë raste përkatësia fetare e viktimave ka qenë motiv për dhunime masive në ish=-Jugosllavi, Gjeorgji, Sudan, Ruandë ose Çeçeni. Shtatëzanësitë e imponuara të grave të dhunuara, kanë bërë që ato të njollosen publikisht si të dhunuara dhe në këtë mënyrë përveçse janë dëmtuar fizikisht, ato edhe janë turpëruar dhe çnderuar.

Ekstremizmi religjioz dhe ndikimi i tij

Pas sulmeve të 11 shtatorit të vitit 2001, po duket se terrorizmi ka instrumentalizuar besimin religjioz më shumë se kurdoherë. Shumë njerëz konkludojnë se kjo ngjarje tragjike vetëm se ka shënuar kulmin e lidhjes mes terrorizmit dhe fesë: rrëmbimi i aeroplanëve, bombardimi i ambasadave perëndimore në shtetet dominuese myslimane, pastaj “çështja e palestinezëve” dhe konfliktet e tjera në botë të “intensitetit më të ulët”, kanë theksuar religjionin për arsyetime politike.

Sido që të jetë, një ndërlidhje e tillë është shumë e rrezikshme. Një gjë e tillë e ndan botën, në të “mirët” dhe të “këqinjtë” dhe kështu i njollos njerëzit në bazë të përkatësisë së tyre fetare. Por, jo të gjithë terroristët ose ekstremistët janë religjiozë, ashtu siç nuk do të jenë të gjithë besimtarët terroristë. Në ato raste kur sulmet ekstremiste lidhen me fenë, pra kur kryesit theksojnë se e kanë kryer krimin “në emër të Zotit”, religjioni dhe liritë e tij përdoren dhe keqpërdoren për t’i mbuluar veprimet ose kërkesat e motivuara politike.

Duke pasur parasysh se ekstremizmi paraqet një kërcënim global dhe jo të kufizuar vetëm ndaj një shoqërie ose feje të caktuar, por një goditje të bazuar në injorancë dhe jotolerancë, përdorimi i terrorizmit në emër të fesë nuk paraqet ndeshje mes kulturave të ndryshme të bazura në besime religjioze.

PYETJET PËR DISKUTIM

· Cilat janë arsyet kryesore për konflikte brenda dhe në mes bashkësive religjioze. A mund të japësh ndonjë shembull nga përvoja personale?

· Çka mendoni, cili është roli i feve në kërkim të paqes dhe zgjidhjes së konflikteve? Mendo për ndonjë shembull ku religjioni ka shërbyer si agjent për pajim!

3. KRONOLOGJIA

Hapat kryesor të zhvillimit historik të lirive religjioze

1776 Ligji mbi të Drejtat i Virgjinisë, Amandamenti i parë

1948 Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut (Nenet 2 dhe 18)

1948 Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimeve të Gjenocidit (Neni 2)

1950 Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Fundamentale të Njeriut (Neni 9)

1966 Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (Nenet 18, 20, 24, 26f)

1969 Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut (Nenet 12, 13, 16f, 23)

1981 Deklarata e OKB-së për Eliminimin e të Gjitha Formave të Jotolerancës dhe Diskriminimit të bazuar në Religjion ose Besim

1981 Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe Popujve (Nenet 2, 6, 12)

1990 Deklarata e Kairos për të Drejtat e Njeriut në Islam (Neni 10)

1992 Deklarata e OKB-së për të Drejtat e Personave të Minoriteteve Etnike, Religjioze dhe Gjuhësore (Neni 2)

1998 Karta Aziatike për të Drejtat e Njeriut (Neni 6)

AKTIVITETE TË PËRZGJEDHURA

AKTIVITETI 1:

FJALËT QË PLAGOSIN

PJESA I: HYRJE

Ky aktivitet ka për qëllim t’i tregojë kufijtë e lirisë së shprehjes, pra kur ajo çka ne bëjmë ose flasim ndeshet me besimet religjioze dhe ndjenjat e të tjerëve.

Forma e aktivitetit: diskutim

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSME PËR USHTRIMIN

Qëllimet dhe Synimet

· Të zbulohen dhe të pranohen ndenjat religjioze të njerëzve të tjerë

· Të mësohen përkufizimet e lirisë së shprehjes

Grupi i synuar: të rriturit e rinj dhe të rriturit

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 8 – 25

Kohëzgjatja: së paku një orë

Materiali: tabelë dhe marker

Përgatitja:

Duhet të përgatitet tabela dhe markerët

Aftësitë e përfshira:

Dëgjimi i të tjerëve, ndieshmëria dhe pranimi i të tjerëve

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR USHTRIMIN

Përshkrimi i aktivitetit/ Instruksionet

· Kërko nga pjesëmarrësit të japin ide të shpejta për të krijuar një listë të komenteve ose deklaratave lënduese dhe stereotipeve që kanë të bëjnë me ndërgjegjen ose besimin religjioz të dikujt; ndaj atyre që pjesëmarrësit e dijnë se do të shkaktojnë shqetësim. Zgjidh disa nga deklaratat më të këqija dhe shënoji ato në tabelë.

· Ndajo pjesëmarrësit në grupe prej 4 deri në gjashtë persona. Njëri nga secili grup duhet ta lexojë deklaratën e parë. Grupi thjehst duhet të pranojë se komenti i tillë e ka lënduar dikë. Mirëpo, nuk do të pyeten nëse ata mendojnë se deklarata ishte lënduese ose jo.

· Nxiti pjesëmarrësit për të biseduar pse personat e lënduar mund të ndihen ashtu si ndihen; a u duhet lejuar njerëzve të flasin gjëra të tilla, pa marrë parasysh efektin e atyre fjalëve; dhe çka duhet bërë në rastet kur kjo ndodh.

· Përsërite këtë për secilën deklaratë.

VLERËSIMI

Diskutimi

· Si ndihen pjesëmarrësit pas aktivitetit? A ishte vështirë të pranoheshin komentet që lënduan të tjerët dhe të rrish i qetë?

· Çfarë kufizimesh duhet të vendosen për atë se çka mund të flasim për mendimet dhe besimet tona? A duhet të kemi mundësi të themi gjithmonë atë që dëshirojmë?

Këshilla metodlogjike

Gjatë këtij aktiviteti, mundohu të jesh diskret, duke mos i peshuar deklaratat.

Sygjerime për ndryshim

Si përmbyllje e aktivitetit: një letër të gjithëve. Shkruaj emrat e të gjithë pjesëmarrësve në një letër të vogël, kërko nga secili të vizatojë diçka dhe t’i shkruajë gjëra të këndshme atij personi, një përfundim i përshtatshëm për shumë aktivitete që nxisin kontraversa dhe emocione.

PJESA IV: VAZHDMI

Nëse pjesëmarrësit vazhdojnë të punojnë bashkërisht, do të ishte aktivitet i përshtatshëm nëse i lejohet grupit të përcaktojë dhe të vendosë rregullat e diskutimit ose komunikimit të cilat do të ngjiteshin në mur, në mënyrë që të gjithë ta kenë rastin t’iu referohen atyre, kurdo që ata mendojnë se kjo është e nevojshme.

Të drejtat e ngjashme: liria e të shprehurit

AKTIVITETI II: FEJA IME DHE FEJA E FQINJIT TIM

PJESA I: HYRJE

Objekt i këtij aktiviteti është parimi i mosdiskriminimit dhe ndalimi i jotolerancës së bazuar në religjion. Më së miri është të punohet me grupe të besimeve të ndryshme religjioze.

Forma e aktivitetit: aktivitet i shumanshëm

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR USHTRIMIN

Qëllimet dhe Synimet

· Të përpunohet dhe kuptohet nocioni i tolerancës

· Të analizohen faqet e lirive religjioze

· Të zhvillohen imagjinata dhe aftësitë për mendim kreativ

· Të mësohet për zakone dhe kultura të ndryshme

Grupi i synaur: të rriturit e rinj dhe të rriturit. Me një modifikim të vogël, ky aktivitet mund të përdoret me nxënës të të gjitha moshave.

Madhësia e grupit/organizimi shoqëror: 5 – 30

Kohëzgjatja: 2-4 orë

Përgatitja:

Duhet të përgatiten tabela, letra për tabelë dhe markerë për të shkruar

Aftësitë e përfshira: aftësi sociale: dëgjim i analizave të të tjerëve, komunikim; aftësi për mendim kritik; shfaqje e mendimit të tjerëve, mendim reflektiv; aftësi kreative: krijim i metaforave dhe simboleve ilustruese.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR USHTRIMIN

Përshkrimi i aktivitetit/ Instruksionet

Pjesa e parë

· Aktivitet grupor: krijo një tabelë me dy kolona. Emërto njërën kolonë “Tolerancë” dhe tjetrën “Jotolerancë”. Kërko nga pjesëmarrësit të japin shembuj të shpejtë për t’i shkruar nën secilën kolonë.

· Pastaj kërko nga ata t’i shqyrtojnë dhe krahasojnë të dy kolonat. (këshillë: ajo që ndodh më së shpeshti është se të gjitha definicionet dhe shembujt nën `Tolernacë` janë më parë `pasive` sesa `aktive`. Nëse ndodh kështu, atëherë potencoje këtë fakt.)

· Raportimi i përvojave personale të jotolerancës: kërko nga pjesëmarrësit të përshkruajnë një incident të jotolerancës që ata e kanë përjetuar. Si do të ishte dashur të trajtohej ose shmangej ai? A mendojnë pjesëmarrësit se ekzistojnë mënyra për të edukuar njerëzit për sjellje tolerante?

Vlerësimi

Nocioni i tolerancë: duke i krahasuar të dy kolonat, çka mund të vërejnë pjesëmarrësit? Çka do të duhej të përfshinte një definicion i përgjithshëm i tolerancës ose jotolerancës? Pyeti për këtë pjesëmarrësit dhe vështro pikëpamjen e tyre të përbashkët. Pastaj jepjua pjesën e parë të definicionit nga Deklarata e OKB-së mbi Parimet e Torturës: “[toleranca] është një qëndrim aktiv dhe përgjegjësi që përkrah të drejtat e njeriut, pluralizmin (duke përfshirë pluralizmin kulturor), demokracinë dhe sundimin e lgjit.”

Pjesa e dytë

· Organizo një takim multikulturor. Kërko nga secili pjesëmarrës të prezantojë një anëtar të një grupi tjetër religjioz.

· Kërko nga ata të ilustrojnë me anë të pikturimit, pantomimës, këngës, vizatimit ose aktrimit, diçka që do të shfaqte zakonet dhe besimet e rajoneve të tyre.

· Lejo pjesëmarrësit të përgatiten për 20 minuta.

· Kërko nga ata të bëjnë një prezantim për zakonet e ndryshme që kanë të bëjnë me secilin religjion që ata përfaqësojnë.

Vlerësimi

· Çka mund të mësojnë pjesëmarrësit nga aktiviteti? A kanë prezantimet e ndryshme diçka të përbashkët?

· A është më lehtë për pjesëmarrësit që t’i tolerojnë besimet/religjionet e tjera pasi që kanë pasur rast të mësojnë diçka për to?

· Shpërndaje pjesën e dytë të Deklaratës së OKB-së mbi Parimet e Torturës: [Toleranca] i obligon shtetet anëtare të “t’i edukojnë qytetarët që të jenë të kujdesshëm dhe përgjegjës ndaj kulturave të tjera, të jenë në gjendje t’i çmojnë vlerat e lirisë, ta respektojnë dinjitetin dhe dallimet njerëzore, dhe të jenë të aftë t’i parandalojnë konfliktet ose t’i zgjidhin ato përmes mjeteve jo të dhunshme.

Këshilla metodologjike

Për pjesën e dytë të ushtrimit, kujdesu që grupi t’i respektojë besimet e pjesëmarrësve të tjerë. Për këtë arsye, ky aktivitet nuk duhet të përdoret si “aktivitet për t’u njohuar”. Gjithashtu, sigurohu që prezentimi i zakoneve të ndryshme nuk do t’i lëndojë ndjenjat e besimtarëve të tjerë dhe nuk do t’i diskriminojë ata. Ky ushtrim prezantohet te pjesëmarrësit si përpjekje për t’i paraqitur lutjet ose ritet e caktuara, e jo për të treguar pse ata janë të “mirët” ose të vetmit “të vërtetë”. Para se të fillohet, është mirë që të gjithë pjesëmarrësit të pajtohen për një shenjë (p.sh. një copë letër e kuqe), që do të ndalojë prezentimin, i cili mund të jetë ofendues, ose thjesht i bazuar në keqkuptime ose informata të gabuara.

Nëse me gjithë instruksionet tuaja pjesëmarrësit vazhdojnë të jenë të diskriminuar, ndërprite prezantimin dhe bisedo për motivet e keqkuptimit te të dyja palët.

Sygjerime për ndryshim

Nëse punoni me fëmijë mund t’i përdorni dy pjesët e aktivitetit, duke i lënë anash definicionet e përcaktuara në Deklaratën e OKB-së mbi Parimet e Torturës. Nëse punoni në shkollë, për pjesën e dytë të ushtrimit mund të bashkëpunoni me mësuesin e artit. Prezantimi mund të bëhet gjithashtu me plastelin dhe materiale të tjera.

PJESA IV: VAZHDIMI

Pas këtij aktiviteti të bazuar në përvojë dhe kreativitet, mund të vazhdoni me disa informacione intelektuale, si p.sh. me materiale mbi tolerancën dhe jotolerancën.

Të drejtat e ngjashme/ fushat e tjera të hulumtitmit

Diskriminimi mbi baza tjera, si raca, ngjyra, gjinia ose përkatësia etnike.

BURIMI: MARRË NGA CHYBERSCHOOLBUS, AVAILABLE AT:

HTTP://WWW.UN.ORG/CYBERSCHOOLBUS/HUMANRIGHTS/DECLARATION/18.ASP, DECEMBER 2002

BIBLIOGRAFIA

Amor, Abdelfattah. Report of the Special Rapporteur on Religious Intolerance, U.N. ESCOR 54th Sess., Agenda Item 18, U.N. Doc. E/CN.4/1998/6.

http://www.hri.ca/fortherecord1998/documentation/commission/e-cn4-1998-6.htm

Black’s Law Dictionary, 6th ed. 1990. West Group.

Boyle, Kevin and Juliet Sheen. 1997. Freedom of Religion and Belief – A World Report. Pointing- Green Publishing Services, London and New York.

Evans, Malcolm D. and Rachel Murray, eds. 2002. The African Charter on Human Rights and People’s Rights. The System in Practice, 1986-2000. Cambridge University Press.

Krishnaswami, Arcot. Study of Discrimination in the Matter of Religious Rights and Prakctices, U.N. Doc. E/CN.4/Sub.2/200/Rev1, U.N. Sales no. 60.XIV.2 (1960), reprinted in 11 N.Y.U.J. Int’l L. & Pol. 227 (1987) Publication, Sales No. 60.XIV.2.

General Comment on Art. 18 of the ICCPR by the Human Rights Committee, CRP.2/Rev.1.20 July, 1993.

Küng, Hans, and Karl-Josef Kuschel, eds. 1993. A Global Ethic. The Declaration of the Parliament of World’s Religions. Continuum, London.

Marshall, Paul. 2000. Religious Freedom in the World: A Global Report of Freedom and Persecution. Broadman & Holman, Nashville, Tenn. Lerner, Natan, 2000. Religion Beliefs, and International Human Rights. Orbis Books, New York.

Odio Benito, Elisabeth. Study of the Current Dimesnions of the Problem and Belief, U.N. ESCOR 39th Sess., Agenda Item 13, U.N. Doc. E/CN.4/Sub.2/1987/26.

Witte, John J. Jr., and Johan van der Vyver. eds. 1996. Religious Human Rights in Global Perspektives. Martinus Nijhoff Publishers, Dordercht/London/Boston.

Yinger, J. Milton. 1970. The Scientific Study of Religion. McMillan, New York.

World Council of Churches- Inter-religious Relations & Dialogue

http://www.wcc-coe.org/wcc/what/interreligious/indx-e.html

World Conference on Religion and Peace (WCRP): http://www.wcrp.org/

International Cosultative Conference on School Education in Relation with

Freedom of Religion and Belief, Tolernace and Non-Discrimination in Madrid, November 2001. available online at: http://www.unhchr.ch/html/menu2/7/b/main.htm

INFORMATA PLOTËSUESE

Afhkami, Mahanaz. ed. 1995. Faith and Freedom: Women’s Human Rights in the Muslim World. (Gender, Culture and Politics in the Middle East). Syracuse University Press, Syracuse.

Diouf, Sylviane A. 1998. Servants of Allah: African Muslims Enslaved in Americas. New York University Press, New York.

Gahrana, Kanan. 2001. Right to Freedom of Religion: A Study in Indian Secularism. International Academic Publishing.

Lipton, Edward P. and Bob P. Temple, eds. 2002. Religious Freedom in the Near East, Northern Africa and the Former Soviet States. Nova Science Publishers.

Surush, Abd Al-Karim et al. 2000. Reason, Freedom and Democracy in Islam: Essential Writings of Abdolkarim Suroush. Oxford University Press.

Annual (United States) Department Report on Internaitonal Religious Freedom:

http://www.uscirf.gov/dos01Pages/irf_exec.php3?mode=print

Anti-Defamation League (ADL): http://www.adl.org/

Center for Religious Freedom- A Division of Freedom House: http://www.freedomhouse.org/religion

Council for a Praliament of the World’s Religions: http://www/cpwr.org/

European Court of Human Rights. Case of Kokkinakis v. Greece from 25 May 1993, available online at: http://hundoc.echr.coe.int/hudoc/ViewRoot.asp?Item=2&Action=Html&X=604114335&Notice=O&Noticemode=&RelatedMode=0

Global Ethic Foundation: http://www.weltethos.org

Human Rights Watch: http://www.hrw.org/religion/

Human Rights Without Frontiers: http://hrwf.net/newhrwf/

International Association for Religious Freedom:

http://www.iarf-religiousfreedom.net/

Internatioanl Journal of Philosophy of Religion, Department of Philosophy, University of South Carolina: USA. http://www.kluweronline.com/issn/0020-7047/contents

Journal of Religion and Society, Center for the Study of Religion & Society, Creighton University, http://www.crighton.edu/JRS

Marburg Journal of Religion, available online at: http://www.uni-marburg.de/religionswissenschaft/journal/mjr

Ontario Consultants of Religion Freedoms: http://www.religioustolerance.org

Soka Gakki International (SGI) Worldwide Buddhist Association: http://www.sgi.org/

Special Rapporteur of the Commission on Human Rights on Freedom of Religion or Belief: http://www.unhchr.ch/html/menu2/7/b/mrei.htm

E DREJTA PËR ARSIMIM

Disponueshmëria dhe qasja në arsimim

Fuqizimi përmes arsimimit

“….Arsimi duhet të drejtohet kah zhvillimi i plotë i personalitetit të njeriut dhe kah forcimi i respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore …..”

Neni 26(2), DEKLARATA UNIVERSALE E TË DREJTAVE TË NJERIUT.

TregimI ilustrues

Tregimi për Majan

“Quhem Maja. U linda 14 vjet më parë në një familje të varfër fshatare. Aty kishte mjaft fëmijë dhe kur u linda unë askush nuk ishte i lumtur. Kur isha ende e vogël, mësova t’i ndihmoja nënës dhe motrës sime më të vjetër në punë të shtëpisë. I pastroja dyshemetë, rrobat, bartja ujë dhe dru zjarri. Disa nga shokët e mi luanin jashtë, por unë nuk mund t’iu bashkohesha. Unë isha shumë e lumtur kur m’u lejua të shkoja në shkollë. Bëra shokë të ri atje, dhe mësova të shkruaj dhe të lexoj. Por, kur arrita në klasën e katërt, prindërit e mi më ndaluan nga shkolla. Babai im thoshte se nuk ka të holla për t’i paguar shpenzimet. Po ashtu, nevojitesha në shtëpi për t’i ndihmuar nënës dhe të tjerëve. Nëqoftëse do të më jepej zgjedhja për të lindur përsëri, do të preferoja të bëhesha djalë.”

BURIMI:

THE MILLENNIUM REPORT, UN. 2000.

>> Jeto sikurse do të vdesësh nesër. Mëso sikurse do të jetosh përgjithmonë<<

(Anonim)

Pyetje për diskutim?

Cilat janë problemet kryesore të ilustruara në këtë rast? A ndjeni simpati për Majan, dhe veç kësaj, a mendoni se ka ndonjë mënyrë që ajo të ngritet nga varfëria dhe ta gjejë rrugën për arsimim? Nëse po, çfarë?

A mund t’i mendoni aryset pse përqindja kaq e madhe e njerëzve analfabetë janë femra?

A mendoni se atje ka dije të ndryshme? Nëse po, cila dije është e rëndësishme? Cili lloj e humb rëndësinë?

A mendoni se e drejta për arsimim është momentalisht prioritet për komunitetin ndërkombëtar?

Përgjegjësi e kujt është zhdukja e injorancës dhe analfabetizmit?

Çfarë masash duhen të merren në mënyrë që të zhduket analfabetizmi?

A është arsimimi i rëndësishëm për gëzimin e të drejtave tjera të njeriut? Nëse po, përse?

A mendoni se arsimimi mund t’i kontribojë sigurisë njerëzore? Nëse po, si?

E domosdoshme të dihet!?

1. Hyrje

Pse e drejta e njeriut për arsimim?

Afër 1 miliard njerëz hynë në shekullin XXI të paaftë që të lexojnë një libër apo të shkruajnë emrin e tyre. Shifra tregon për 1/6-ën e popullatës botërore apo sa e gjithë popullata e Indisë, dhe kjo vazhdon të rritet. E drejta për arsimim mund të karakterizohet si një “e drejtë e aftësimit-fuqizimit”. Një e drejtë e tillë i ofron individit më shumë kontroll për drejtimin e jetës së tij apo saj, në veçanti kontrollin mbi veprimet e shtetit kundrejt individit. Me fjalë të tjera, ushtrimi i të drejtës së aftësimit i ndihmon personit që t’i përjetojë të mirat e të drejtave të tjera.

Gëzimi i shumë të drejtave politike dhe civile, siç është e drejta për informim, liria e të shprehurit, e dreja për votim dhe për t’u zgjedhur, dhe shumë të tjera, varen nga së paku një shkallë minimale e arsimimit. Ngjajshëm, një numër i të drejtave ekonomike, shoqërore dhe kulturore, sikurse e drejta për zgjedhjen e punës, për të marrë pagë të njëjtë për punë të njëjtë, për të gëzuar të mirat e përparimit shkencor e teknik dhe për të marrë arsimim të lartë në bazë të aftësive, mund të ushtrohet në mënyrë kuptimplotë nëse është arritur një shkallë minimale e arsimimit.

E njëjta mban të vërtetën për të drejtën e pjesëmarrjes në jetën kulturore. Për minoritetet etnike dhe gjuhësore, e drejta për arsimim është një mjet thelbësor për ta ruajtur dhe forcuar identitetin kulturor.

Arsimimi mund të nxisë (megjithëse nuk garanton) mirëkuptimin, tolerancën, respektin dhe miqësinë ndërmjet popujve, grupeve etnike apo religjioze dhe mund të ndihmojë krijimin e kulturës universale të të drejtave të njeriut.

Arsimimi dhe Siguria Njerëzore

Mohimi dhe shkelja e të drejtës për arsimim dëmton aftësinë e njërëzve që t’i zhvillojnë personalitetet e tyre, të mbështesin dhe ta mbrojnë vetveten dhe familjet e tyre, si dhe të marrin pjesë përshtatshmërisht në jetën shoqërore, politike dhe ekonomike. Në shkallën e gjerë të shoqërisë, mohimi i arsimimit dëmton çështjen e demokracisë dhe përparimit shoqëror, dhe si vazhdim, paqen ndërkombëtare dhe sigurinë njerëzore. Nëpërmjet arsimimit dhe mësimit për të drejtat e njeriut dhe për të drejtën humanitare, mund të ndalohen apo rregullohen shkeljet e të drejtave të njeriut dhe konfliktet e armatosura, si dhe mund të lehtësohet rindërtimi shoqëror pas përfundimit të konflikteve.

Arsimimi është më shumë se sa të mësohet leximi, shkrimi dhe llogaritja. Vet fjala në gjuhën latine do të thotë “për të udhëhequr dikë jashtë.” E drejta e personit për arsimim përfshinë mundësinë dhe qasjen në arsimim fillor, të mesëm dhe të lartë. Përderisa të vetdijshëm për konceptin e gjerë të së drejtës për arsimim, ky modul përqendrohet në arsimim elementar apo fillor, pasiqë shumica e njerëzve janë të privuar madje edhe nga themelet e mësimit i cili zgjat sa vet jeta. E drejta e njeriut për arsimim siç është përckatuar në Kartën për të Drejtat e Njeriut të Kombeve të Bashkuara, i referohet arsimimit pa pagesë në shkallën “fillore dhe të domosdoshme”. Megjithatë, shtetet e interpretojnë këtë kërkesë në forma të ndryshme.

Shumica e shteteve respektojnë obligimin që të ofrojnë arsimim “fillor dhe të domosdoshëm” pa pagesë për shkollimin fillor (shkalla e parë e shkollimit të rregullt). Në Evropë, Amerikën Veriore, Australi dhe në disa pjesë të Azisë, arsimimi “fillor” vazhdon deri në arsimimin e plotë të mesëm; megjithëse, së paku 22 shtete në botë nuk kanë moshë për arsimim të detyruar fare.

Zhvillimi historik

Në Evropë para kohës së iluminizmit, arsimimi ishte së pari përgjegjësi e prindërve dhe kishës. Arsimimi filloi të bëhej çështje publike dhe përgjegjësi e shtetit vetëm me shfaqjen e shtetit laik modern. Në fillim të shekujve XVI dhe XVII, filozofët e shquar Xhon Lloku dhe Zhan Zhak Ruso në shkrimet e tyre aludojnë drejt koncepteve moderne të të drejtës individuale për arsimim.

Nga kontrasti, instrumente civile klasike siç ishte Karta Britanike e të Drejtave e vitit 1689, Deklarata e Virgjinias për të dejtat e vitit 1776, Deklarata Amerikane e Pavarësisë e vitit 1776 apo Deklarata Franceze për të Dejtat e Njeriut nuk kanë pasur as një të drejtë të ndërlidhur veçanërisht me të drejtën për arsimim.

Në shekullin XIX, shfaqja e socializmit dhe liberalizmit e vendosi arsimimin më fuqishëm në fushën e të drejtave të njeriut. Shkrimet e Marksit dhe Engelsit e përceptonin shtetin si një institucion atëror dhe bamirës. Mendimet liberale dhe anitklerikale të shekullit XIX gjithashtu ndikuan në definimin e të drejtës për arsimim të cilat u fromuluan që të mbrojnë dhe përparojnë idetë e lirisë së shkencës, hulumtimit dhe mësimit kundër ndërhyrjes së kishës dhe shtetit.

Gjatë gjysmës së fundit të shekullit XIX u shfaq qartë njohja e të drejtës për arsimim. Më 1871 Kushtetuta e Perandorisë Gjermane përmbante një pjesë të titilluar “Të Drejtat Themelore të Popullit Gjerman”, ngjashëm kushtetuta e Gjermane e Vajmarit e vitit 1919 përfshiu një pjesë për“ Arsimimin dhe Shkollimin” e cila qartë njihte detyrën e shtetit që të garantojë arsimimin me anë të shkollimit të detyryeshëm dhe pa pagesë. Nënshkrimi i traktateve të ndryshme pas Luftës së Parë Botërore dhe proklamimi i Deklaratës së Gjenevës më 1924, i prinë njohjes ndërkombëtare të së drejtës për arsimim. Gjatë shekullit XX pikëpamjet e të drejtës për arsimim u përfshinë në kushtetutat shtetërore dhe Kartën Ndërkombëtare për të Drejtat, ose u njohën legjislacionet jokushtetuese apo të rëndomta vendore. E drejta për arsimim ka qenë qartësisht e përmendur në kushtetutat e pesëdhjetë e dy vendeve, për shembull, Nikaragua, Qipro, Spanja, Vietnami, Irlanda, Egjipti, Japonia, Paraguai dhe Polonia. Anglia dhe Peruja e kanë njohur të drejtën për arsimim në legjislacionin jokushtetues, Korea Jugore, Maroko dhe Japonia e kanë njohur në të dyja, në kushtetutën e tyre dhe legjislacionin e rëndomtë.

Asnjë e drejtë për arsimim nuk është e përmendur në Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara. Gjykatat e SHBA-ve në të dyja nivelet - atë federal dhe shtetëror, kanë zhvilluar kapituj të caktuar për arsimim, veçanërisht lidhur me barazinë e mundësive për arsimim.

2. Defnimi dhe përshkrimi i çështjes

Përmbajtja e të Drejtës për Arsimim dhe Obligimet Shtetërore.

E drejta për Arsimim ka bazë solide në të drejtën ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Ajo ishte e shtruar me kujdes në disa dokumente Regjionale dhe Universale për të Drejtat e Njeriut. Si shembujt janë, Deklarata Universale për të Drejtat e Njeriut (Neni 26), Pakti Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (Neni 13 dhe 14) Konventa për Eliminimit e të Gjitha Formave të Diskriminimit kundë Gruas (Neni 10) dhe Konventa mbi të Drejtat e Fëmijës (Neni 28 dhe 29). Në shkallën regjionale janë, Konventa Evropiane për Mbrojtjen e të Drejtave dhe Lirive Fundamentale të Njeriut (Neni 2 i Protokolit të Parë), Konventa Amerikane për të Drejtat e Njeriut (Neni 13 i Protokollit Shtesë të Konventës Amerikane për të Drejtat e Njeriut në sferën e të drejtave eknonomike, sociale dhe kulturore) dhe Karta Afrikane për të Drejtat e Njeriut dhe të Popujve ( Neni 17).

E drejta themelore për arsimim u jep të drejtë të gjithë individëve që t’i sigurojnë format adekuate te sjelljes nga qeveria përkatëse. Shtetet kanë obligim të respektojnë, mbrojnë dhe t’i përmbushin të drejtat për arsimim.

Obligimi për respektim ia ndalon vetë shtetit që të veprojë në kundtrshtimë me të drejtat dhe liritë e njohura, ndërhyrjen me apo detyrim të ushtrimit të këtyre të drejtave apo lirive. Shtetet duhet, inter alia (në mes të tjerash), të respektojnë lirinë e prindërve të zgjedhin shkollat private apo publike për fëmijët e tyre dhe të sigurojnë arsimimin moral dhe religjioz për fëmijët e tyre, në përputhje me bindjen e tyre. Nevoja për arsimimin e djemve dhe vajzave barabarësisht duhet të respektohet, sikurse për të gjitha grupet religjioze, etnike dhe gjuhësore. Obligimi për t’i mbrojtur kërkon nga shtetet që të ndërmarrin hapa nëpërmjet legjislaturës apo mekanizmave të tjerë që të mbrojë dhe ndalojë shkeljen e të drejtave dhe lirive individuale nga persona të tretë. Shtetet duhet të sigurojnë që shkollat private nuk zbatojnë praktika diskriminuese apo nuk u shkaktojnë dënime trupore nxënësve. Detyrimi për përmbushjen në PNDESK mund të karakterizohet si një obligim për realizimin progresiv të së drejtës. Detyrimet e mbikëqyrjes dhe obligimet e rezultatit mund të dallohen. Detyrimet për mbikëqyrje obligojnë veprime apo masa të caktuar që shteti duhet të adoptojë. Shembulli më i mirë për këtë është Neni 14 i Paktit Ndërkombëtar mbi të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kluturore (PNDESK) sipas të cilit, palët e reja shtetërore të cilat nuk kanë siguruar ende arsimimin e detyruar fillor, obligohen;

“të hartojnë dhe të adoptojnë planin e detajuar të veprimit për zbatimin progresiv, brenda një numri të arsyeshëm të viteve…nga parimi i arsimimit të detyrueshëm pa pagesë për të gjithë.”

>>… arsimimi duhet të drejtohet kah zhvillimi e plotë i personalitetit njerëzor dhe ndjenja e dinjitetit të tij, dhe do ta forcojë respektin për të drejtat njerëzore dhe liritë themelore. Ata më tej pajtohen se arsimimi do t’u mundësojë të gjithë personave që të marrin pjesë efektivisht në shoqërinë e lirë, përkrah mirëkuptimin, tolerancën dhe miqësisë së të gjitha kombeve dhe të gjitha grupeve racore, etnike apo religjioze; dhe i përparon veprimtaritë e Kombeve të Bashkuara për ruajtjen e paqes.<< Neni 13(1) Pakti Ndërkombëtar për të Drejta Civile dhe Politike (PNDCP)

Standarded që duhet të arrihen;

Arsimim fillor i detyruar dhe pa pagesë;

Disponim i arsimimit të mesëm i cili është i lejuar për të gjithë;

Arsimim i lartë i lejuar për të gjithë, në bazë të kapaciteteve;

Shtimin e arsimimit themelor për ata që nuk e kanë kryer arsimimin fillor;

Eliminimi i analfabetizmit dhe injorancës, nëpërmjet mjeteve të kooperimit ndërkombëtar, duke marrë parasysh nevojat e veçanta të shteteve në zhvillim

Kjo do të thotë se përmirësimi i qasjes në arsimim për të gjithë, në bazë të parimit të barazisë dhe jodiskriminimit dhe lirisë për të zgjedhur llojin dhe përmbajtjen e shkollës, paraqet shpirtin dhe thelbin kryesor të të drejtës për arsimim Komenti Gjeneral 13 i Komitetit nën Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (PNDESK) identifikon katër elemente të detyrimeve shtetërore luidhur me të drejtën për arsimim. Ato janë: disponueshmëria, mundësia e kyçjes, pranueshmëria dhe adaptueshmrëia.

Disponueshmëria

Detyra për të siguruar arsimim fillor të detyruar dhe pa pagesë është pa dyshim një parakusht i realizmit të së drejtës për arsimim. Sigurimi i shkollave të gatshme fillore për të gjithë fëmijët kërkon një angazhim të konsiderueshëm financiar dhe politik. Përderisa shteti nuk është ofruesi i vetëm i arsimimit, e drejta ndërkombëtare e të drejtave të njeriut e detyron atë të jetë ofruesi i fundit dhe të sigurojë se shkollat fillore mundësohen për fëmijët e të gjitha moshave. Në qoftë se kapaciteti i pranimit të shkollave fillore është më i vogël se numri i fëmijëve të moshës shkollore, atëherë obligimet legale të shtetit sa i përket arsimimit të detyruar nuk janë zbatuar në praktikë, dhe qasja në arsimim do të mbetet nevojë që do të realizohet si e drejtë.

Dispozitat e arsimimit sekondar apo terciar jane po ashtu një element i të drejtës për arsimim. Kushti i “ hyrje përparimtare e arsimimit të lirë” nuk do të thotë se shteti mund shfajësohet nga obligimet e tij.

>> Arsimimi i femrës është arsimimi i familjes,komunitetit, kombit. <<

PROVERBË AFRIKANE

Qasja

Si minimum, qeveritë janë të detyruara që të sigurojnë realizimin e së drejtës për arsimim nëpëmjet garantimit të qasjes në institucionet ekzistuese nga të gjithë, vajzat dhe djemtë, gratë dhe burrat, në bazë të barazisë dhe pa dallim.

Zotimi pohues që të sigurohet qasje e barabartë në institucionet e arsimimit përfshin ato fizike dhe konstruktive. Qasja fizike në institucione është me rëndësi të veçantë për të vjetrit dhe të hendikepuarit. Qasja konstruktive nënkupton se barrierat e përjashtueshmërisë duhet të largohen, për shembull eliminimi i koncepteve stereotipe të rolit të mashkullit dhe të femrës nga tekstet shkollore dhe strukturat arsimore, siç parashikon Neni 10 i Konventës për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit kundër Gruas (KEFDG).

Pranueshmëira

Raportuesja Speciale për të Drejtën në Arsimim, Katarina Tomasevski, ka thënë në njërin nga raportet e saj se “shteti është i detyruar të sigurojë se të gjitha shkollat përputhen me kriterin minimal i cili zhvillohet, po ashtu, si përcaktim se arsimimi është i pranueshëm për prindërit dhe fëmijët.”

Ky element përfshin të drejtën e zgjedhjes së arsimimit të pranuar, dhe të drejtën për themelim, mbajtje, drejtim dhe kontroll ne institucionet private arsimore. Nxënësit dhe prindërit kanë të drejtë të jenë të lirë nga indoktrinimi si i tillë, studimi i detyrueshëm i materialeve që nuk janë në përputhshmëri me besimin religjioz apo besimet e tjera se nxënësi mund ta shkelë të drejtën për arsimim. Çështja e gjuhës së instruksioneve ka shkaktuar polemikë. Nuk ka të drejtë të pergjithshme ndërkombëtare të njeriut për mësimin e gjuhës amtare në shkollë kur i përket pakicës gjuhësore të vendit. Neni 27 i PNDCP shpall se praktikimi i gjuhës nuk duhet të mohohet, por ai mbetet i heshtur për çështjen e gjuhës amëtare. Në Konventën Kornizë për Mbrotje të Pakicave Kombëtare, Këshilli i Evropës e ka njohur të drejtën e të mësuarit të gjuhës amtare, por nuk e ka njohur njëkuptimisht të drejtën për të pranuar mësimdhënie në gjuhën ametare.

Karta Evropiane për Gjuhë Rajonale apo të Pakicave ka shkuar një hap më larg në përkrahje të së drejtës për arsimin në gjuhën amtare, si një e drejtë zgjidhje për ato shtete të cilat e kanë nënshkruar Kartën; qëllimi i dygjuhësisë së pakicave në ato vende është i njohur nga shteti.

Megjithatë, ka pakica të cilët nuk janë të mbrojtura në këtë mënyrë dhe nuk kanë as të drejtë të mësojnë gjuhën e tyre amtare, siç janë romët ne Evropë dhe aborigjinët në Australi.

Adaptueshmëria

Normalisht, ajo që fëmija mëson në shkollë duhet të përcaktohet nga nevojat e atij apo asaj për të ardhmen. Kjo nënkupton se sistemi edukativ duhet te jetë i adaptueshëm, duke marrë parasysh interesin më të mirë të fëmijës, por edhe zhvillimin social dhe përparimin në shkallë nacionale dhe ndërkombëtare.

Përgjegjësia e sigurimit të arsimimit për të ndihmuar përmbushjen e të drejtës për siguri, duhet të jetë qendrore në kuptimin e kërkesave të sigurisë njerëzore. Qeveritë obligohen të sigurojnë që të drejtat e njeriut në arsimim janë të respektuara, të mbrojtura dhe të përmbushura. Megjithatë, përgjegjësia e ushtrimit të këtyre detyrave dhe zotimi nuk është vetëm çështje e shtetit. Është po ashtu detyrë e shoqërisë civile që të përkrahë dhe asistojë për zbatimin e plotë të së drejtës për arsimim.

3. Prespektivat ndërkulturore dhe çështjet KONTRAVERSE

Sot, shqyrtimi i raporteve shtetërore dhe varësia nga indikatorët e përkohshëm janë metodat më efektive për të kontrolluar çështjen. Këta indikatorë na tregojnë pabarazinë në zbatimin e të drejtës për arsimim në rajone të ndryshme botërore.

Afrika e nënsaharës

Regjistrim: Nga 25 % në 1960, regjistrimi rajonal primar është ngritur afrësisht 60 % deri më 1980. Pas një rënieje më 1980, regjistrimi është përsëri afërsisht 60%. Më shumë se 40 milionë fëmijë të moshës për shkollë fillore nuk janë në shkolla.

Gjinia: Hapësira është ngushtuar shumë, me shkallën e pjesëmarrjes së vajzave prej 57 % dhe të djemve prej 61% (Megjithatë, Benini si shembull ka pabarazinë më të madhe në regjistrimin fillor, me shkallën e vajzave 30% më të ulët se ajo e djemve.)

Efektiviteti: Në rajon, një e treta e fëmijëve të regjistruar në shkollat fillore braktisin ato, para se të arrijnë në klasë të pestë.

Përmbajtjet: Konfliktet e armatosura dhe presionet ekonomike nga borxhet dhe poltikat strukturore të rregullimit kanë ndikuar ne një masë të madhe në arsimim. Rajoni përfshin rreth 30 shtete të zhytura në borxhe, dhe qeveritë shpenzojnë në borxhe, aq sa në shëndetësi dhe arsimimin fillor së bashku.

Përparimi dhe risitë: Në mes të shteteve që e arrijnë shkallën e regjistrimit fillestar 90 % apo më shumë janë: Botsuana, Kepi i Gjelbër, Malavi, Mauritania, Afrika Jugore dhe Zimbabveja.

Amerika Latine dhe Karaibet

Regjistrimi: Kyçja ne arsimimin fillestar është pothuaj universale, me një regjistrim me më shumë se 90 %.

Gjinia: Megjithëse diskriminimi kundrejt gruas dhe vajzava është problem në rajon, regjistrimi fillestar i vajzave ka qenë i njëjtë me atë të djemve për dekada.

Efektiviteti: Niveli i lartë i brakisjes dhe përsëritja e klasëve janë një problem serioz.

Përmbajtjet: Rajoni ka pabarazitë më të larta në mes të të pasurve dhe të varfërve, dhe popullsia vendëse dhe e varfëruar përballen me vështirësi që të kenë kyçje në arsimimin kualitativ.

Përparimi dhe risitë: Regjistrimi ne shkollat fillore është ngritur nga nën 60% në vitin 1969 në 90%.

EVROPA LINDORE DHE QENDRORE, SHTETET E PAVARURA TË KOMONUELTIT DHE SHTETET BALTIKE

Regjistrimi:Qasja universale per arsimimin bazik të lirë është arritur në fillim të viteve ‘80.

Gjinia: Është një paritet ndërmjet djemve dhe vajzave të regjistruara në shkollat fillore dhe shkallës së përfundimit të saj.

Efektiviteti: Në shkollat fillore ekzistuese, shkalla e përfundimit duket të jetë mbi 90%, përafërsisht një e treta e vendeve në rajon nuk kanë të dhëna të kompletuara.

Përmbajtjet: Investimi real publik në arsimim ka dështuar në shume vende, nga një e treta e Federatës Ruse dhe nga tre të katërtat ose më shumë në Azerbejxhan, Bullgari, Gjerogji dhe Kirgistan. Shumë ndërtesa të shkollave kanë nevojë të riparohen dhe ngrohja është problem në disa vende.

Përparimi dhe risitë: Reformat arsimore janë në agjendat e disa prej shteteve.

Vendet e industrializuara

Regjistrimi: Regjistrimi fillestar në shtetet e industralizuara qëndron afërsisht 100 %.

Gjinia: Ka një barazi në mes shkallës së regjistrimit të vajzave dhe djemve në nivele fillore dhe të mesme.

Efektiviteti: Në vitet ‘60, vetëm gjysma e njerëzve në vendet e industrializuara mbaronin shkollën e lartë. Deri më 1980, përpjestimi u rrit në dy të tretat dhe vazhdoi të rritet. Megjithatë, një mesatare pre 15% e të rriturve në 12 vendet e industrializuara janë analfabetë; në Irlandë, Mbretëri të Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara, shkallët janë më shumë se 20 %.

Përmbajtjet: Nuk është befasi që varfëria çon në nivele më të ulta akademike dhe shkallë më të larta të braktisjes.

Përparimi dhe risitë: Më shumë se tre të katërtat e fëmijëve të rinj në Evropën Përendimore janë në programe parashkollore.

BURIMI:

UNICEF, 1999.

Pavarësisht nga përparimi i mrekullueshëm në orvatjet për t’ua mundësuar fëmijëve që t’i gëzojnë të drejtat e tyre për arsimim, një pjesë e madhe e punës mbetet për t’u bërë në mënyrë që të arrihen qëllimet. Ende ka shumë çështje të pazgjidhura të diskriminimit, pabarazisë, shpërfilljes dhe shpërdorimit, që prek vajzat, gratë dhe pakicat. Andaj, shoqëritë duhet t’i shpejtojnë përpjekjet që t’i adresojnë veprimet kulturore dhe shoqërore që i kontribuojnë direkt pasigurisë së këtyre grupeve dhe i ndalojnë ato t’i gëzojnë plotësisht të drejtat e tyre.

4. ZBATIMI dhe Monitorimi

Që nga zanafilla më 1945, Kombet e Bashkuara kanë njohur nevojën e “bashkëpunimin ndërkombëtar për zgjidhjen e problemeve ndërkombëtare të karakterit ekonomik, social, kulturor dhe politik.”

Bashkëpunimi ndërkombëtar, nëpërmjet shkëmbimit të informatave, diturisë dhe teknologjisë është qenësor për realizimin efektiv të së drejtës për arsimim, veçanërisht për fëmijët në vendet e pazhvilluara. Është vëzhguar dhe studiuar se e drejta për arsimim është një nevojë ekonomike nga e cila varet zhvillimi i vendit. Përkujdesja për arsimimin duhet të konsiderohet nga të gjitha shtetet si një investim afatgjatë me prioritet të lartë, për arsye se zhvillon burimet njerëzore, si një pasuri në procesin e zhvillimit kombëtar.

Fondet ndërkombëtare, si Banka Botërore dhe Fondi Monetar Ndërkombëtar (FMN) theksojnë rëndësinë e arsimimit i cili shihet si një investimin në kapitalin njerëzor. Megjithatë, saktësisht këto institute i detyrojnë qeveritë që t’i shkurtojnë shpenzimet publike, përfshirë ato të ndërlidhura me arsimim, si rezultat i kushteve të rrepta që i kanë në Programet për Rregullim Strukturor.

Konferenca Botërore për Arsimim për të Gjithë, e vitit 1990 e mbajtur në Tajlandë, kumtoi se masat efektive për arsim për të gjithë varen nga qëndrimi dhe dëshira politike e mbështetur nga politikat e përshtatshme fiskale, eknomike, tregtare, punësimi dhe shëndetësia. Një studim i UNICEF-it që përfshin nëntë vende ka gjetur 6 tema të gjera për të arritur rezultate më të mira, që të sigurojë të drejtën universale për arsim fillor. Këto janë: zotimi politik dhe financiar, roli qendror i sektorit publik, paanësia në sektorin publik, zbritja e kostos së edukimit për shtëpi, dhe shkrirja e reformave arsimore në strategjitë e gjera të zhvillimit njerëzor.

Forumi Botëror i Arsimit, i mbajtur në Dakar nga 26 deri 28 Prill 2000, ka qenë evoluimi më i madh i bërë ndonjëherë në fushën e arsimit. Në të u përfaqësuan 164 shtete të përfaqësura, së bashku me më shumë se 150 grupe të shoqërisë civile, duke përfshirë edhe OJQ-të. Përgatitjet për forum ishin bërë në tërësi. Një masë e konsiderueshme e informatave ishte mbledhur duke theksuar situatat e ndryshme nga një shtet në tjetrin, me disa shtete të cilat kishin bërë një përparim të mrekullueshëm dhe të tjerat që po përjetonin probleme në rritje në fusha të ndryshme të arsimit. Përparimi i dalë nga forumi ishte miratimi i Kornizës së Dakarit për Veprim. Trendet.

Është kërkuar mbështetje e fuqishme institucionale për zbatim të plotë të së Drejtës për Arsimim. Vetë UNESCO luan rolin udhëheqës për këtë çështje sepse arsimi është fusha kryesore dhe specialiteti i saj. UNESCO ka qenë ndihmues për nisjen e reformave arsimore dhe për shtytjen e zbatimit të plotë të së drejtës për arsimim, si dëshmi e përmbledhjes së gjerë të instumenteve për standardizim, dokumenteve të ndryshme, raporteve, por edhe të një numri të madh të forumeve, takimeve, grupeve punuese, dhe aktiviteteve të koordinimit dhe bashkëpunimit me shtetet, organizatat ndërkombëtare ndërqeveritare dhe OJQ-të. Si rrjedhojë e kësaj UNESCO është agjencioni uhdëheqës për bashkëpunim ndërkombëtar në fushën e arsimit. UNESCO ka zhvilluar një numër mekanizmash të disenjuar për të lejuar aplikimin më efektiv të masave të adoptuara dhe për të siguruar një përmbushje më të mirë të obligimeve të marra në lidhje me të drejtën për arsimim. Raportet periodike të cilat u kërkohen shteteve kanë një efekt të informimit për masat e marra në vendet e tyre, për t’i përmbushur detyrimet e tyre sipas konventës palë nënshkruese e të cilës janë. Palët shtetërore nënshkruese të Konventës Kundër Diskriminimit në Arsimim, duhet të japin informata në raportet e tyre periodike në Konferencën e Përgjithshme të UNESCO-s, për masat e marra legjislative dhe adiministrative, të cilat i kanë miratuar, apo edhe për veprime të tjera të ndërmarra për zbatimin e konventës. Në mënyrë që të sigurojnë operim të mirë, UNESCO ka ndërtuar mekanizma ndihmëse për t’i analizuar raportet e shteteve anëtare, siç është Komisioni i Konventave dhe Rekomandimeve.

Komiteti për të Drejta Ekonomike, Sociale dhe Kulturore, si trup mbikëqyrës, është i përgjegjshëm për monitorimin dhe zbatimin e Paktit Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kluturore brenda palëve shtetërore. Ai provon raportet nacionale të dorëzuar rregullisht nga këto shtete dhe vazhdon dialogun me ta, në mënyrë që të sigurojë zbatimin më efektiv të të drejtave të mbrojtura me Konventën Ndërkombëtare.

Realizimi i plotë i të drejtës për arsimim mund të arrihet duke përmirësuar sistemin e raportimit dhe monitorimit dhe me një vendosmëri më të madhe nga ana e shteteve që t’i përmbushin obligimet e raporteve sipas instrumenteve ndërkombëtare, vazhdimisht dhe në besim të plotë. Si edhe me të drejtat e tjera ekenomike, sociale dhe kulturore, monitorimi i zbatimit të së drejtës për edukim në baza përparimtare do të përfitojë nga përvetësimet dhe përdorimet e treguesve të sigurt, siç janë krahasimi ndërnacional dhe pozicioni i vendit. Në fushën e arsimimit, treguesit e sigurt të hulumtimeve të kohëpaskohshme, përfshirë ato të shkallës së shkrim-leximit, përqindjet e regjistrimit, përqindjet e braktisjes dhe e përfundimit, dhe e shpenzimeve publike në arsimim, si përqindje e shpenzimeve totale publike ose në krahasim me sektorët e tjerë, si ai i forcave të armatosura.

Porblemet e zbatimit

Siç e kishte vërejtur me zgjuarësi një komentator, nuk është e mjaftueshme që të deklarohen parimet kryelarta, në qoftë se ato mbeten vetëm në letër, për arsye se metodat e zbatimit të tyre janë konfuze apo të gjymta.

Të drejtat sociale, eknonomike dhe kulturore shpesh kërkojnë pjesë të mjaftueshme të shpenzimit të kapitalit gjatë kohës së zbatimit të tyre efektiv. Në të vërtetë, në përvojën e shumë vendeve, arsimimi përbën njërin nga shpenzimet kryesore qeveritare.

Shpesh, pengesa kryesore e vonesës së fëmijëve për ushtrimin e të drejtës për arsimim në një shtet në zhvillim është varfëria.

Liria nga moduli i varfërisë.

Problemi nuk qëndron se fëmijët nuk kanë shkolla që t’i vijojnë. Në fakt, më shumë se 90% e fëmijëve të vendeve në zhvillim e fillojnë shkollën fillore. Problemi qëndron në shifra të larta të braktisjes së shkollës nga nxënësit dhe përsëritjes së vitit të njëjtë shkollor. Mungesa e fondeve i pengon autoritetet që t’i ndërtojnë dhe t’i mirëmbajnë shkollat, programet për trajnimin e mësuesve, rekrutimin e mësuesve dhe personelit administrativ kompetent, ofrimin e materialeve për mësues dhe mjeteve të tjera, dhe ofrimin e sistemit të përshtatshëm të transportit për nxënës. Të gjitha këto varen në mënyrë direkte nga rezervat e shtetit. Gjithashtu, varfëria ua bën më të vështirë familjeve, që të paguajnë tarifën për shkollë dhe koston e materialeve shkollore dhe librave, ose kur shkolla është pa pagesë, dërgimi i fëmijës në shkollë është të kontribuosh në hollimin e buxhetit të familjes. Një studim i bërë nga “Fondacioni Shpëtoni Fëmijët” nxori në pah se si rezultat i ngarkesës së borxheve, shtetet afrikane janë të detyruara nganjëherë që t’i imponojnë apo t’i rrisin tarifat e shkollimit, duke e rritur në këtë mënyrë koston e arsimit për familjet. Si rezultat, miliona fëmijë kurrë nuk kanë vijuar shkollën, apo kanë dështuar të mbarojnë edukimin fillor.

Edhe një faktor, në shumë shtete, është përdorimi i gjerë i fëmijëve si fuqi punëtore. Moduli i punës.

Fatkeqësisht, shumë familjeve iu duhet kjo e hyrë plotësuese që të mund ta arrijnë fundin e muajit. Mungesa e burimeve ekonomike si dhe varfëria pengojnë fëmijët për pjesëmarrje dhe përfitim nga shanset e arsimimit. Varfëria prodhon uri dhe paushqyeshmëri, e cila mund ta dëmtojë përfundimisht trurin e fëmijës.

Nxënësi mesatar në Zambi ecën shtatë kilometra çdo mëngjes për të arritur në shkollë, pa ngrënë, i lodhur dhe i dërrmuar nga parazitët e zorrëve. Ai apo ajo ulet në klasë me 50 nxënës të tjerë, të cilët ndodhen në kushte të ngjashme. Perceptimi i tyre është minimal. Dëgjimi është i keq. Nuk ka shkumës dhe nuk ka shumë fletore

>>Arsimimi është mbrojtës më i mirë i lirisë, sesa një armatë e tërë<<

EDUARD EVEETT

Varfëria dhe fuqia punëtore e fëmijëve janë një pengesë e madhe për arsimimin e vajzave në veçanti. Moduli i të drejtave për femra. Shumë vajza duhet të pranojnë punë shumë të rënda në moshë mjaft të re, në mënyrë që të mbijetojnë. Jo vetëm që pritet nga ato që t’u përgjigjen nevojave familjare dhe t’i marrin përsipër detyrat e punës, por ato përballen me paragjykimet shoqërore për amësi të re dhe qëndrime të vjetra tradiconale. Këto këndvështrime tradiconale, dritëshkurtra dhe të njëanshme, sa i përket arsimimit të vajzave, ende mbizotërojnë, dhe rezultati i fundit është mungesa e motivit të prindërve që t’i dërgojnë vajzat në shkollë. Grupe të veçanta të vajzave, siç janë ato të rrënjës së bashkësive nomade, minoriteteve etnike dhe vajzat e braktisura dhe të hendikepuara, përballen me situatë veçanërisht të pafavorshme.

Si pasojë është rritja e brengosjes ndërkombëtare që të ofrohet përfshirje e barabartë në arsimim për vajzat dhe kështu t’u mundësohet që ta përmbushin potencialin e tyre njerëzor.

Konfliktet e armatosura të brendshme dhe ndërkombëtare.

Moduli i të drejtave të njeriut në konflikt të armatosur, dhe lufta civile mund të përçajnë motivin normal të jetës. Shkollimi i rregullt për nxënësit mund të jetë i pamundshëm kur shkollat gjenden afër rajoneve të konfliktit. Edhe pse janë të mbrojtura me ligjin ndërkombëtar humanitar, shkollat shumë shpesh janë cak i sulmeve.

Shtetet në konflikt gjatë viteve të 90-ta: Algjeria, Burundi, Kongo, Bregu i Fildishtë, Etiopia, Ish-Jugosllavia, Gambia, Guinea-Bisau, Haiti, Lesoto, Nigeria, Pakistani, Ruanda, Siera Leone, Somalia etj.

A E DINI SE:

Arritja e arsimimit fillor botëror në një decenie në shtetet në zhvillim do të kushtojë 7-8 miliardë në vite, që përfaqëson: rreth shtatë ditë ‘vlerë të shpenzimeve ushtarake botërore, shtatë ditë’ vlerë të transakcioneve financiare në tregjet ndërkombëtare, më pak se gjysmën e vlerës që prindërit amerikano-verior e shpenzojnë për lodrat e fëmijëve të tyre çdo vit.

E dobishme të dihet

Praktika të mira

• Në Egjipt qeveria është duke integruar një koncept të suksesshëm të bashkësisë së shkollave të shoqërisë së vajzave në arsimimin fillor dhe ka nisur një program gjithëpërfshirës të reformave, me qëllim që të nxjerrë shkolla të shëndosha.
• Malavi ka hequr kostot e shkollimit për prindërit, duke i eliminuar tarifat shkollore dhe duke hequr uniformat e detyrueshme për nxënësit.
• Programi Busti në Pakistan, i cili është një bashkëpunim në mes të një OJQ-je të lokalizuar në Karaçi dhe UNICEF-it dëshiron të ofrojë edukim bazë për fëmijët, të cilët pastaj do të pranoheshin në shkolla fillore. Mosha e përfshirë në këto grupe është nga pesë deri dhjetë vjeç- rreth tri të katërtat e fëmijëve janë vajza. Kjo iniciativë është treguar e suksesshme për kthimin e pjesshëm të barazisë gjinore, duke ofruar arsimim nëpër shtëpi. Ajo ka themeluar më shumë se 200 shkolla-shtëpi, duke regjistruar rreth 6000 nxënës, me një kosto prej 6 $, shumë më lirë se mesatarja e kostos në shkollat fillore shtetërore.

· Mauritania ka miratuar ligjet për ndalesën e martesave të hershme dhe për arsimin e obliguar fillor, duke e bërë moshën 16 vjeçare, si moshë minimale të lejuar për punë. Ka themeluar Këshillin për Fëmijë për të promovuar zbatimin e Konventës mbi të Drejtat e Fëmijëve dhe në qytetet kryesore ka promovuar themelimin e gjykatave për të rinj.

· Në qarkun Mashan në Kinë, fshatarëve dhe familjeve që marrin masa efektive për t’i dërguar vajzat në shkollë, u jepet përparësia për kredi apo fonde të zhvillimit.

· Populli i Republikës Demokratike të Laosit është duke zbatuar me sukses një disenjim gjithëpërfshirës të barazisë gjinore, i cili garanton përfshirje në edukimin fillor kualitativ për vajzat në zonat e pakicave. Pikësynimi afatgjatë është që të sillen më shumë vajza në rrjedhën e përgjithshme të zhvillimit ekonomik, duke avancuar shkallën e tyre të arsimimit.

· Në Mumbaj (ish Bombajin) në Indi, Nisma Arsimore Pratham e Mumbajit, një partneritet në mes edukatorëve, grupeve të bashkësisë, sponsoruesve të korporatave dhe zyrtarëve qeveritarë, ka themeluar 1600 shkolla dhe ka ndihmuar të modernizohen rreth 1200 shkolla fillore.

· Në Afganistan, ku vajzat ishin të përjashtuara nga sistemi zyrtar i edukimit, UNICEF-i ka marrë një hap të vështirë duke i mbështetur shkollat-shtëpi për djem dhe vajza. Që nga 1999 deri në fund të 2001, në shkollat-shtëpi ishin duke i mësuar rreth 58.000 fëmijë.

· Projekti CHILD (Fëmija) në Tajlandë filloi me donacione siç janë kompjuterët e monitorët e dorës së dytë, dhe duke mbikëqyrur ndërlidhjet në mes mësimit të fëmijëve dhe shëndetësisë.

· Programi zhvillimor i Dekadës për Arsimim (PRODEC) është një program me qëllim kryesor arritjen e shkallës së regjistrimit deri 75% në Mali deri në vitin 2008.

Qendrat për Zhvillimin e Arsimit (QZHA) janë institucione arsimore në Mali, të cilat frekuentohen nga fëmijët e moshës 15 vjeçare, të cilët nuk mund të përfitojnë nga shkollat. Atyre u mësohen njohuri fillestare për gjuhën e tyre dhe të profesionit. Çdo klasë ka 30 vijues-15 djem dhe 15 vajza.

• Akcioni i UNESCO’s për arsimim është i ndërtuar përreth tri strategjive:

Promovimin e arsimimit, si e drejtë themelore;

Përmirësimin e kualitetit të arsimimit

Promovimi i eksperimentimeve, shpikjeve dhe shpërndarja e informatës dhe praktikave më të mira, si dhe dialogu si politikë në arsim.

Komisioni për të Drejtat e Njeriut ka krijuar një Raportues Special për të Drejtën në Arsimimit më 1997, me mandat të raportimit mbarëbotëror lidhur me gjendjen e përparimit të realizimit të së drejtës për arsimim, duke përfshirë këtu edhe përfshirjen në arsimin fillor, si dhe vështirësitë që ndeshen gjatë zbatimit të kësaj të drejte.

2. Trendet

Korniza e Dakarit për Veprim – Arsim për të Gjithë e miratuar në Forumin Botëror të Arsimimit (Dakar, Senegal, 26 deri 28 Prill 2000) shpreh vendosmërinë e bashkësisë ndërkombëtare për realizmin e plotë të së drejtës për arsimim. Korniza e Dakarit për Veprim përcakton gjashtë synime për arsimin fillor deri më 2015:

1. Zgjerimi dhe përmirësimi gjithëpërfshirës i kujdesit dhe arsimimit fëmijënor, në veçanti për fëmijët e prekshëm dhe të dëmtuar;

2. Sigurimi se deri në vitin 2015 të gjithë fëmijët, e veçanërisht vajzat, fëmijët me kushte të vështira dhe ata që u përkasin pakicave kombëtare, të kenë qasje në arsimimin e obligueshëm fillor të kualitetit të lartë dhe pa pagesë;

3. Sigurimi se do të plotësohen të gjitha nevojat e mësimit për të gjithë të rinjtë dhe të rriturit, me një qasje të barabartë në përvetësimin e mësimeve dhe programeve të aftësimit jetësor;

4. Arritja e përmirësimit prej 50 % të shkrim-leximit te të rriturit, në veçanti te femrat, dhe qasje te barabartë për arsimim fillor dhe atë në vazhdim, për të gjithë të rriturit;

5. Eliminimi i kontrastit gjinor në arsimin fillor dhe të mesëm deri në vitin 2005, dhe arritja e barazisë gjinore në arsimim deri më 2015;

6. Përmirësimi i të gjitha aspekteve të kualitetit të arsimimit dhe sigurimi i përsosmërisë për të gjithë, në mënyrë që rezultati i mësimit të akredituar dhe mesatar të jetë i arritur nga të gjithë, veçanërisht në shkrim-lexim dhe aftësi themelore jetësore.

Arritja e arsimit fillor universal deri më 2015 e komunikuar në Samitin e Mileniumit në shtator të vitit 2000 është njëri nga qëllimet e zhvillimit të mijëvjeçarit.

Tabela grafike duhet të futet

Situata momentale me vëmendje për arritjen e arsimit fillor universal:

51 shtete, me rreth 40 përqind të numrit botëror të popullsisë, janë në rrugë për arritjen e Arsimit Fillor Universal deri në vitin 2015 apo e kanë arritur. Por 24 shtete kanë mbetur mbrapa, apo janë larg nga ky pikësynim – dhe 93 vende, me rreth 40 përqind të popullsisë botërore, nuk kanë të dhëna për ta mundësuar vlerësimin. Një në çdo gjashtë fëmijë në botë, të moshës së shkollës fillore nuk shkon në shkollë. Benini me një Bruto Produkt Kombëtar (BPK-GDP) për kokë banori prej 990$- është në rrugëqë të fusë në shkollë të gjithë fëmijët e moshës së shkollës fillore, deri në vitin 2015, kurse Katari, me të ardhura 20 herë më të mëdha ka ngelur shumë më mbrapa.

Të ardhurat për kokë banori në Egjipt janë më të ulëta se e një e treta treta në Hungari, por Egjipti është në rrugë për të arritur regjistrim fillor universal, kurse Hungaria ka ngecur mbrapa.

BURIMI: RAPORTI MBI ZHVILLIMET NJERËZORE 2002, UNDP.

Regjistrimi i përgjithshëm i shteteve në zhvillim u rrit nga 50 % në vitin 1970, në 80 % në vitin 1990 dhe në 84 % në vitin 1998. Shkalla e shkrim-leximit në shtetet në zhvillim po ashtu u rrit nga 43% në vitin 1970, në 65 % në vitin 1990 ,dhe në më shumë se 70 % në vitin 1995. Megjithatë, si kontrast i këtij pasqyrimi, disa fakte të kundërta me këto, mund të shihen në stagnimin e regjistrimit në shtetet e tjera.

Nga numri i përgjithshëm botëror prej 854 milionë të rriturish analfabetë, 544 milion janë gra.

60 % e fëmijëve të cilët nuk janë në shkollë fillore rrethepërqark botës janë vajza.

Regjistrimi i vajzave në shkollë fillore është duke u përmirësuar, ashtu si edhe edhe ai i djemve. Ekziston një brengosje, megjithatë, se hapësira po rritet. 113 milionë fëmijëve të moshës së shkollës fillore u është refuzuar e drejta për arsimim. 97 % e tyre janë nga vendet në zhvillim. 93 vende me 39 % të popullsisë botërore nuk kanë të dhëna mbi regjistrimin fillor.

3. KRONOLOGJIA

1948: Në Deklaratën Universale, arsimimi është deklaruar si e drejtë themelore e çdo qenieje njerëzore.

1959: Deklarata për të Drejtat e Fëmijëve është miratuar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara. Arsimimi është shpallur e drejtë e çdo fëmije.

1960-1966: Konferenca Rajonale Botërore për Arsimim e UNESCO-s.

1969: Konventa Ndërkombëtare për Eliminimin e të Gjitha formave të Diskriminimit Racor hyn në fuqi, duke e proklamuar të drejtën e të gjithëve për arsimim, pa marrë parasysh racën apo përkatësinë etnike.

1976: Konventa Ndërkombëtare për të Drejtën Ekonomike Sociale dhe Kulturore hyn në fuqi, duke garantuar të drejtën për arsimim për të gjithë.

1981: Konventa për Eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit kundër Femrës hyn në fuqi dhe thërret për të drejta të barabarta në arsimim.

1985: Konferenca e Trete Botërore për Gra. Arsimimi është shpallur si bazë për përmirësimin e statusit të femrës.

1990: Deklarata Botërore për Arsimim për të Gjithë në Jomtien, Tajlandë. Konferenca e bashkësponzorizuar UNDP-ja, UNESCO, UNICEF-i, dhe Banka Botërore e më vonë nga UNFPA, ka treguar koncensusin global për një vizion të zgjeruar për arsimimin.

1993: Samiti i Arsimimit, E-9 në Nju Delhi. Përfaqësuesit e qeverive të 9 kombeve më të populluara të botës në zhvillim (Bangladeshit, Brazilit, Kinës, Egjiptit, Indisë, Indonezisë, Meksikës, Nigerisë, dhe Pakistanit), janë zotuar të arrijnë qëllimin e arsimimit fillor universal deri në vitin 2000.

1994: Konferenca Botërore për nevojat Speciale të Arsimimit, Kyçjes dhe Barazisë në Salamankë. Pjesëmarrësit deklaruan se të gjitha vendet duhet t’i shkrijnë nevojat speciale të arsimimit në strategjinë e tyre vendore për arsimim.

1994: Konferenca Ndërkombëtare për Popullim dhe Zhvillim. Shtetet pjesëmarrëse marrin qëndrim të promovojnë dhe të arrijnë qasje të barabartë universale të arsimimit kualitativ për të ndihmuar çrrënjosjen e varfërisë, promovimin e punësimit, integrimin në përkujdesjen sociale, me theks të veçantë në arsimimin e vajzave.

1996: Ripohimi në takimin e Amanit në takimin e Mesdecenies të Forumit Ndërkombëtar Konsultativ për Arsimim për të Gjithë.

2000: Korniza e Dakarit për Veprim u miratua në Forumin Botëror të Arsimit në Senegal.

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

VEPRIMI I:

VEPRO !

PJESA I: HYRJA

Ky aktivitet ka për qëllim ta thellojë kuptimin e çështjeve të prezantuara në modulin e të drejtës për arsimim.

Lloji i aktiviteti: aktrim

PJESA II: PËRSHKRIM I PËRGJITHSHËM PËR AKTIN DRAMTIK

Qëllimet dhe Synimet

Teknika e aktrimit mund ta ndihmojë mësimin. Synimi i saj është që t’i bëjë pjesëmarrësit ta përjetojnë një situatë jo të zakonshme dhe ta zhvillojnë përjetimin dhe vlerën e pikëpamjeve të ndryshme.

Grupi i synaur: të rinjtë, të rriturit

Madhësia e grupit / organizimi shoqëror: rreth 20

Koha: 60 minuta

Përgatitja: lexim me kujdes i modulit të arsimimit

Materiali: fletët; markerët

Aftësitë e përfshira: aftësitë per gjuhë, aftësitë e bashkëpunimit, aftësitë e argumentimit, aftësitë kritike dhe ato kreative

PJESA III: INFORMATA SPECIALE PËR AKTIN DRAMATIK

Hyrje në temë

Shpjego synimin se ushtrimi duhet të vijë me një paraqitje dramatike të përmbajtjes së modulit për arsimim.

Kërko nga njerëzit që të ndahen në grupe të vogla (4-6) dhe çdo grupi jepi nga një fletë dhe marker.

Çdo grupi ia jep dhjetë minuta për të hedhur në letër të gjitha idetë për modulin dhe pastaj t’i përzgjedhin dy apo tri ide kyçe, të cilat do të shpreheshin më fuqishëm në aktin dramatik.

Tani ua jep grupeve 30 minuta që ta disenjojnë dhe të bëjnë prova. Shpjego se duhet të jetë përpjekje grupore dhe secili duhet të ketë një rol për vënien në skenë.

Pastaj, grupet mblidhen se bashku, në mënyrë që të gjithë të mund ta shohin shfaqjen e njëri-tjetrit.

Ua jepni disa minuta pas çdo shfaqjeje për vlerësim dhe diskutim

Kërkoni nga mbikëqyrësit dhe aktruesit që t’i shprehin mendimet e tyre.

Shfaqja e aktit dramatik

Formojeni një rreth, duke u kujdesur se ka vend të mjaftueshëm për shfaqje në mes të këtij rrethi.

Ia lejoni çdo grupi që ta aktrojnë “dramën” e tyre të vogël.

Paralajnërimet e organizimit:

Thërrisni “ndal”gjatë një momenti të një veprimi të gjallë dhe kërkoni nga aktorët të përshkruajnë emocionet e tyre në atë moment apo thërrisni të tjerët për të analizuar se çka po ndodh.

Pa paralajmirm, ndalo të gjitha veprimet, kërko nga aktorët t’i ndërrojnë rolet dhe vazhdoni veprimin aty ku keni mbetur.

Mbaj dikë pas çdo aktori. Ndërprite aktrimin në mes të rrugës dhe pyete “hijen” se çka mendon se karakteri i tyre ndien dhe mendon dhe përse ndodh ashtu.

Vlerësim:

Kontrolloje vetë rolin dramatik!

Si janë ndier njerëzit për këtë aktivitet? Çka ishte më vështirë apo më lehtë se ajo që së pari e imagjinuan? Cilat ishin aspektet më të vështira, apo çështjet më të vështira të pasqyruara?

A kanë mësuar njërëzit ndonjë të re?

Ku janë ngjashmëritë e ndryshimeve në mes të njerëzve, dhe nëse po, ku?

Këshilla metodologjike:

Roli dramatik mund të marrë shumë forma, por në të gjitha ato, pjesëmarrësit aktrojnë dramat e vogla të cilat normalish shkaktojnë ndjenja të fuqishme tek aktori, por edhe te shikuesit. Prandaj udhëheqësi i grupit duhet të inkurajojë vlerësimin e asaj se çka ndodhi dhe pastaj ta analizojë në lidhje me të drejtat e njeriut.

Para se çdo grup ta nisë shfaqjen e tij, jepni instruksione të qarta dhe siguroni kohë të mjaftueshmë për zhvillim të plotë dhe diskutim.

Bëhuni i ndieshëm për ndjenjat që roli mund t’i nxisë tek aktorët dhe shikuesit.

Lejo kohë për t’i pyetur të dy palët aktorët dhe shikuesit se si janë ndier

Inkurajo velrësimin se çka ndodhi dhe analizo në lidhje me modulin dhe të drejtat e njeriut në përgjithësi.

Sygjerime për ndryshim:

Kryeje këtë aktivitet si një ushtrim vizatimi: bëni grupet të prezantojnë një poster dhe t’i shprehin idetë e tyre kryesore.

PJESA IV: VAZHDIMI

Shiko në dramat apo në literaturën tjetër me temë nga të drejtat e njeriut dhe organizo një shfaqje dramaturgjike për anëtarët e bashkësisë suaj lokale.

Të drejtat e tjera: Të gjitha të drejtat e njeriut

Burimi: Shtrirja: Doracaku për të Drejtën e Arsimimit për Njerëzit e Rinj. Viti 2002. Cedex Strasbourg: Publikim i Këshillit të Evropës.

AKTIVITETI II:

KALLËPI ROMBOIK

PJESA I: HYRJE

Ky aktivitet ka për qëllim kuptimin e principeve dhe masave në Konventën e të Drejtave të Fëmijëve (KDF-së) dhe ta ndërlidhin atë me të drejtën për arsimim në veçanti.

Lloji i aktiviteti: Grupet punuese

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME MBI USHTRIMIN

Qëllimet dhe Synimet:

Ky aktivitet merret me shqyrtimin e disa neneve të KDF-së për të përfituar kuptimin e të drejtës së çdo fëmije për të qenë i arsimuar.

Grupi i synuar: të rinjtë e moshës madhore

Madhësia e Grupit / organizmi shoqëror: rreth 20

Koha: së paku 60 minuta

Përgatitja:

Radhitni nenet 12, 13, 14, 17, 18, 27, 28, 29, 32 të KDF-së në një fletë të gjerë, për ta bërë një skicë në mur.

Pregatitni një grumbull të kartave të neneve për çdo grup

Materiali: grumbull të kartave në zarfe

Aftësitë e përfshira: gjuhësore, bashkëpunuese, argumentuese, kritike dhe reflektive

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE MBI USHTRIMIN

Përshkrimi i aktivitetit/instruksionet:

Filloni me një rishikim përbledhës të KDF-së. Pyetni njerëzit se çka dinë për të. Trego skicën e murit dhe lexo nenet kryesore.

Ndaje grupin në grupe të vogla. Shpërndaj zarfet me kartat e KDF-së.

Çdo grup i vogël duhet të diskutojë nëntë nene duke marrë parasysh se sa i rëndësishëm çdo njëri është për jetën e tyre. Pastaj ata duhet t’i rregullojnë në kallëpin romboik në bazë të rëndësisë së tyre – mbi të gjitha ata duhet të kenë 25 minuta për të diskutuar, vendosur dhe eventualisht rivendosur formën e kallëpit.

Kur grupet të përfundojnë, ato duhet të shikojnë se si i ka radhitur çdo grup nenet e tyre.

Pastaj ata mund të mblidhen për diskutim.

Grupi i synuar: të rinjrë, të rriturit

Madhësia e Grupit / organizmi shoqëror: rreth 20

Koha: 60 minuta

Përgatitja: lexim me kujdes i modulit të arsimimit

Materiali: hamerët; shënuesit

Aftësitë e përfshira: aftësitë për gjuhë, aftësitë për bashkëpunim, aftësi të argumentimit, aftësitë kritike dhe ato kreative

Vlerësimi / Evaluimi:

Fillo të thërrasësh çdo grup që t’i prezentojë rezultat e tij. Pastaj vazhdo rishikimin se si pjesëmarrësit e kanë pëlqyer aktivitetin dhe çka kanë mësuar.

Krijo disa pyetje si: ngjashmëritë dhe ndryshimet në mes të grupeve; pse kemi prioritete të ndryshme; cilat argumente ishin më bindëse, a ka ndonjë të drejtë që mungon në KDF, si është situata në bashkësinë tona?

Këshilla metotologjike:

Ndarja e pjesëmarrësve në grupe më të vogla ofron mundësi më të madhe për pjesëmarrëje dhe bashkëpunim. Grupet e vogla punuese mund të prodhojnë ide shumë shpejt dhe inkurajojnë ndërlidhjen e përvojës personale me koncepte përmbledhëse.

Thekso se nuk ka mënyrë të drejtë apo të padrejtë të rregullimit të kartave!

Ikurajo pjesëmarrësit që të diskutojnë opinione të ndryshme dhe pozita!

Tërhiq vëmendjen për rëndësinë e arritjes së marrëveshjes përbrenda grupit!

Sygjerime për ndryshim:

Zgjidh njërin nga nenet dhe nëpërmjet artit, tregimit, poezisë, aktrimit etj., bëj një shfaqje që përfaqëson atë!

Lejo pjesëmarrësit ta zgjedhin një nen dhe të flasin për atë rreth një minutë!

PJESA IV: VAZHDIMI

Shiko politikat e menaxhinit të shkollave dhe planprogramin, për të parë se sa i përmbushin shkollat detyrat dhe përgjegjësitë lidhur me KDF-në.

Të drejtat e tjera: Të drejtat sociale dhe ekonomike dhe të gjitha të drejtat e tjera njerëzore.

Burimi: Të miratuara nga shtrirja: Doracaku për të Drejtën e Arsimimit me Njerëzit e Rinj. Viti 2002. Cedex Strasbourg: Publikim i Këshillit të Evropës.

BIBLIOGRAFIA

Dejvid Betham, 1998. Të drejtat e njeriut: Dimensionet dhe sfidat e reja. Edituar nga: Janus Simonides. Demokracia dhe të drejtat e njeriut: civile, eknomiko politike, sociale dhe kulturore. Doracak mbi të drejtat e njeriut. Publikim i UNESCO-s.

Fons Komans, 1998. Idenitfikimi i shkeljeve të së drejtës për arsimim. Edituar nga Van Boven, Teho, Ses Flinterman dhe Ingrid Uesterndorp. Udhëzimet e Mastrihtit mbi shkeljen e të drejtës ekonomike, sociale dhe kulturore, SIM special nr. 20. Utrecht: Instituti Holandez për të Drejtat e Njeriut.

Fons Komans, 1995. Qartësimi i elementeve kyçe të së drejtës për arsimim. Edituar nga Komans, Fons dhe Fred Van Hof. E drejta për ankesë rreth të drejtës eknonomike, sociale dhe kulturore. SIM special nr. 18. Utrecht: Instituti Holandez për të Drejtat e Njeriut.

Këshilli i Evropës. 2002. COMPASS- Doracaku për të Drejtën e Arsimimit për Njerëzit e Rinj. Viti 2002. Strasbourg: Këshilli i Evropës.

Ivet Daoudes dhe Kishor Sinh. 2001. E drejta për arsimim: një analizë e instrumenteve për rregullimin e standardiit të UNESCO’s. Paris. Publikuar nga UNESCO.

Asociacioni Gjerman per Kombet e Bashkuara. Raport per zhvillimin njerëzor . Bon: DGVN (për UNDP).

Alfred Fernandez dhe Zigfrid Jenker. 1995. Deklaratat dhe Konventat Ndërkombëtare mbi të Drejtën për Arsimim dhe Liri të Arsimimit. Frankfurt Main: Info3 – Verlag.

Daglas Hodgson. 1998. Bashkëpunimi dhe Zhvillimi Ndërkombëtar mbi të Drejtën e Njeriut për Arsimim. Tekst shkollor. Aldershot: Ashgate Publishing.

Qendra e Burimit të të Drejtave të Njeriut. Qarku i të drejtave. Aktiviteti i të drejtave Ekonomike, Sociale dhe Kulturore: Burimet e trajnimit. Në dispozicion në adresën e internetit: http://hrusa.org/hrmaterials/IHRIP/circle/toc.htm

Manfred Novak. 2001. E drejta për arsimim në të drejtën eknomike, sociale dhe kulturore. Edituar nga Edie, Asbjorn, Katarina Kraus dhe Rosas Allen. E drejta Eknonomike, Sociale dhe Kulturore, Tekst shkollor. Dordrecht: Martinus Nijhoff Publishers.

Zyra e Komisionerit të Lartë të Kombeve të Bashkuara mbi të Drejtat e Njeriut. 1999. Dekada e Kombeve të Bashkuara për Arsimim për të Drejtat e Njeriut (1995-2004) nr. 3. Përpilimi i masave rezervë të instrumenteve ndërkombëtare dhe rajonale që merren me të drejtën e njeriut për arsimim. Gjenevë. Kombet e Bashkuara.

Amartya Seb. 2002. “Arsimi Bazë dhe Siguria Njerëzore” në “ Mbledhjen e punës në arsimim, paanësia dhe siguria” mbajtur në Kalkutë, Indi, prej 2 deri 4 Janar 2002.

Janus Simonides. 2000. Të Drejtat e Njeriut: Konceptet dhe Standardet. Aldershot: Ashgate Publishing.

The Interdependent. Mujorja nr. 104, Shkurt 2002: www.nscentre.org

Katarina Tomashevski. 1999. Raporti Preliminar i Raportuesit Special mbi të Drejtën për Arsimim, dokument i KB. E/CN.4/1999/49. Po ashtu, shiko raportin e arritjeve të Raportuesit Special. Dok. i KB E/CN.4/2000/6.

UNICEF. 1999. Kushtet e fëmijës botëror 1999. Paris. UNICEF.

Kombet e Bashkuara. 2001. Pekini drejt Pekinit +5 Rishikimi dhe vlerësimi i zbatimit të platoformës së Pekinit për raportin veprues të Sekretarit të Përgjithshëm. New York.

Kombet e Bashkuara. 2001. Ne njerëzit: Roli i Kombeve të Bashkuara në shekullin 21, shkrime njoftuese për studentët. New York. Publikime të KB-së.

INFORMATA PLOTËSUESE

Arsimimi Ndërkombëtar: www.ie-ei.org

Qendra Bazë Elektronike për të Drejtën e Njeriut për Arsimim: http://erc.hrea.org

Dritarja për mësim elektronik në internet:

www.unesco.org/education/elearning

Shoqëria e për të Drejtën e Njeriut për Arsimim: www.hrea.org

Interneti i të Drejtave të Njeriut: www.hri.ca

Rrjeti i të Drejtave të Njeriut: www.derechos.net

Zyra e Komsionerit të Lartë për të Drejtat e Njeriut: www.unhchr.ch

E Drejta për Arsimim: www.right-ti-education.org

Lëvizja Pupullore për të Drejtën e Njeriut për Arsimim: www.pdhre.org

Banka Botërore: www.worldbank.org

Fondi i KB-së për Fëmijë: www.unicef.org

Organizata Arsimore, Shkencore dhe Kulturore e KB-së: www.unesco.org

Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim: www.undp.org

Forumi Botëror i Arsimit 2000: www.unesco.org/efa

TË DREJTAT E FËMIJËS

MUNDËSIA DHE MBROJTJA E FËMIJËS

PJESËMARRJA DHE DISPOZITAT

MOSDISKRIMINIMI I FËMIJËVE

INTERESI MË I MIRË I FËMIJËS

>> Në të gjitha veprimet kundrejt fëmijëve, qoftë të marra nga institucionet e mirëqenies publike apo nga ato private, gjyqet e drejtësisë, autoritetet administrative apo trupat legjislative, interesi më i mirë i fëmijës duhet të jetë element primar...<<

NENI 3, KONVENTA E KOMBEVE TË BASHKUARA PËR TË DREJTAT E FËMIJËS

TREGIM ILUSTRUES

Fëmijët e prekur nga konfliktet e armatosura

“Unë u rrëmbeva (nga Armata e Rezistencës së Zotit) kur unë dhe nëna ime ishim duke shkuar në fushë.... Njëra nga vajzat e rrëmbyera tentoi të ikte, por u kap. Rebelët na thanë se ajo tentoi të ikte, prandaj duhej vrarë. Ata i shtynë fëmijët e rinj që ta vrasin atë. Ata na thanë se në qoftë se do të iknim, do të na i vrisnin familjet.

Ata në detyruan të ecnim me javë të tëra . . . . Disa prej fëmijëve të vegjël nuk mund ta mbanin hapin kaq gjatë pa pushuar, dhe u vranë. . . . Disa prej fëmijëve vdiqën nga uria. Unë ndihesha pa jetë, duke parë aq shumë fëmijë duke u vdekur dhe duke u vrarë. Unë mendova se do të vritem.”

BURIMI:

“MBRESAT E VDEKJES: FËMIJËT E RRËMBYER NGA ARMATA E REZISTENCËS SË ZOTIT NË UGANDË”, MBIKËQYRJA E TË DREJTAVE TË NJERIUT, SHTATOR 1999.

Sharona 13 vjeçare ishte rrëmbyer nga Armata e Rezistencës së Zotit, një grup rebelësh të vendosur në Ugandën veriore, të cilët luftojnë kundër qeverisë, por po ashtu terrorizojnë popullsinë lokale, duke grabitur dhe përdorur fëmijët në forcat e tyre rebeluese.

PYETJET PËR DISKUTIM?

Në më shumë se 85 vende përreth botës, fëmijët më të rinj se 18 vjeç rekrutohen në armata kombëtare apo grupe të armatosura kundërshtuese. 300.000 fëmijë marrin pjesë në mënyrë aktive në konflikte të armatosura. Cilat mund të jenë arsyet për përdorimin e fëmijëve për të luftuar në luftërat e të rriturve?

Përdorimi seksual i fëmijëve për përfitime

“Duke qëndruar në një kafene nate në hotelin e errët Del Roj, një natë, banakieri kalifornian, 33 vjeçari i quajtur Dejvid tha se ishte për herë të dytë në Kosta Rika në këto vitet e fundit. Ai fliste gjëra të pacipa se si i kishte hulumtuar disa web-faqe të internetit të cilat reklamonin prostituta vajza- fëmijë në Kosta Rika, në orvatjet e tij për të pasur marrëdhënie seksuale me vajza fëmijë të virgjëra. Dejvidi, një trupngjeshur i pakrehur, i cili insistonte të përdorej vetëm emri, mburrej se si e kishte rregulluar me njërin nga shoferët e shumtë të taksive të cilët ishin ndërlidhur me tregtinë seksuale, që t’ ia sjellë një vajzë 13 vjeçare nga shtëpia e prindërve të saj nga lagjia e varfër e San Hoses në hotelin e tij. Babai dhe nëna e vajzës kishin kërkuar 400$ për shpërdorim të vajzës së tyre, të cilat Dejvidi i paguajti me etje.”

BURIMI:

“ SHPËRDORIMI SEKSUAL I VAJZAVE DHE DJEMVE NË NUMËR TË MADH NGA BURRAT AMERIKANË, KA ARRITUR PËRMASA ALARMUESE NË AMERIKËN QENDRORE,” UASHINGTON POST, 2 JANAR 2000.

PYETJET PËR DISKUTIM?

A mendoni se fëmijët kanë të drejtë të shpëtohen nga lëndimet?

Si mund të mbrohen ata nga këto forma të shpërdorimit?

A keni dëgjuar për ndonjë rast në shtetin tuaj në të cilin turistët janë gjykuar para gjyqeve nacionale për shpërdorim të fëmijëve në shtetet e tjera?

E DOMOSDOSHME TË DIHET!

1. BETEJA PËR MBROJTJEN E TË DREJTAVE TË FËMIJËVE

Diskutimi për të drejtat e fëmijëve nganjëherë është një temë e çuditshme. Në të parë, të gjithë do të pajtoheshin mbi të drejtën për banim, për të jetuar me familje dhe shokë, për mundësi të zhvillimit të personalitetit dhe talentit, që të jetë i respektuar dhe të trajtohet seriozisht. Prapëseprapë, edhe pse të drejtat e fëmijëve duken mjaft të rregulluara, ka shumë probleme në zbatimin e tyre. Dikur, pyetjet e ngritur për përgjegjësinë e realizimit të këtyre pikësynimeve, të fromuluara si të drejtat e detryeshme të fëmijëve, janë mbyllur. Shikoni një herë Konventën e Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Fëmijës (KDF). Ky traktat ndërkombëtar, i miratuar nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara në vitin 1989, përbën themelimin e mbrojtjes ndërkombëtare të të drejtave të njeriut të fëmijëve. Dhe, deri më tani është një sukses sepse KDF 14 vjet pas miratimit është ratifikuar nga 192 vende, duke përfshirë të gjithë anëtarët e KB-së, përveç dy shteteve (Somalisë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës). Pra KDF rregullon me të vërtetë standardet universale të të drejtave të njeriut për fëmijët. Mirëpo, lajmi i mirë për anën e satandardeve, ashpër ballafaqohet me tablon shkatërrimtare në anën e zbatimit. Raporti i përbashkët i gjendjes në fund të dekadës nga KB/UNICEF-i për Sesionin Special të KB mbi Fëmijët, nxjerr në pah, për shembull, se shanset për mbijetesë të fëmijëve në Afrikën nën Saharë madje janë dëmtuar, deri sa globalisht, 149 milion fëmijë mbeten të ushqyer keq, dhe 100 milion fëmijë nuk ndjekin arsimimin fillor => faktet dhe figurat janë të poshtëshënuara. Pritjet ishin të mëdha si rrjedhim, kur 3355 delegatë qeveritarë, 1732 përfaqësues nga organizatat joqeveritare (OJQ-të) dhe më shumë se 600 të rinj (mosha prej 7 deri 18) u takuan në maj të vitit 2002 në New York gjatë Sesionit Special të Asamblesë së Përgjithshme mbi Fëmijët. Konferenca miratoi një plan të ri ndërkombëtar, Planin për Veprim (“Një botë e përshtatshme për fëmijët”)’ e cila bëri që qeveritë, UNICEF-it, organizatat e tjera ndërqeveritare dhe OJQ-të të zhvillojnë gati dy vjet bisedime, me një sukses të përzier. Dhe, çështja më problematike dhe padiskutim më e vështira në këtë debat ishte pozita e Konventës për të Drejtat e Fëmijës në dokumentin përfundimtar, me disa shtete, si Shtetet e Bashkuara, të cilat e refuzonin si tërësi nga kjo konventë, deri te dokumenti përfundimtar i dalë për të drejtat e fëmijëve.

Të drejtat e fëmijës dhe siguria njerezore/e fëmijëve

Koncepti mbi sigurinë njerëzore është përshkruar si një dokument i cili promovon lirinë e qenies njerëzore nga frika dhe kërkesa, me mundësi të barabarta për zhvillim të plotë të potencialit të tij njerëzor. Kështu, ai fokusohet në situatën e pasigurisë të shkaktuar nga dhuna dhe varfëria, të acaruar më tutje nga diskriminimi dhe përjashtimi shoqëror. Kërkesa për prioritet dhe elementi i emergjencës për t’iu kundërvënë kërcënimeve të drejtpërdrejta ndaj sigurisë së personit është qartë në të njëjtën vijë me atë të konceptit të së drejtave së fëmijës, në veçanti me parimin e konsiderimit si prioritet të interesit më të mirë të fëmijës.

Megjithatë, disa dilema vazhdojnë të ekzistojnë.

E para, korniza ligjore për të drejtat e njeriut të fëmijëve, si pjesë e qeverisjes së përgjithshme të së drejtës së njeriut ekziston, duke ofruar për të drejtat gjithëpërfshirëse një lidhshmëri përgjegjëse mbi shtetin – përderisa deri më tani sigurisë njërëzore i mungon kjo normativë. E dyta, siguria njerëzore/siguria e fëmijës i qaset nganjëherë prirjes për (mbi) proteksionizmin, duke theksuar cenueshmërinë dhe varësinë e fëmijës – përderisa mospërfill mundësitë dhe shkathtësitë e fëmijës. Prandaj, sfidat konceptuese për sigurinë e fëmijës mbeten se si më së miri të harmonizojmë aspektin e autorizimit/mundësisë, i/e cili/a është thelbësore për debatin e të drejtave të njeriut. Duke u nisur nga kjo, plotësimi i të drejtës së fëmijës dhe qasjet për sigurinë e fëmijës duhet të theksohen si në përmbajtjen e diskutimit të tashëm mbi pjesëmarrjen e fëmijëve në proceset e paqes dhe rindërtimit, pas konflikteve.

Prej fillimit, Rrjeti për Siguri Njerëzore (RrSN) i ka kushtuar vëmendje të posaqme sigurisë së fëmijës, e veçanarisht në raport me konfliktet e armatosura (përfshirë këtu armët e lehta, çështjet e minave fushore). Ky zotim është reflektuar, po ashtu, në prioritetet e kryesimit austriak në vitin 2002/03 të Rrjetit për Siguri Njerëzore: fëmijët e prekur nga konfliktet e armatosura dhe arsimimin për të drejtat e njeriut.

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI I ÇËSHTJES

Natyra dhe përmbajtja e të drejtave të njeriut të fëmijëve

Koncepti i të drejtave të fëmijëve ka evoluar nga njëra anë nga lëvizja e gjerë për të drejtat e njeriut, por poashtu ka rrjedhur nga zhvillimet e tjera në fushën sociale, arsimore dhe psikologjike në 300 vitet e fundit. Këtu përfshihen edhe ndikimi i përkrahjes institucionale shtetërore për arsim të obliguar në shkolla, efektet negative të industrializimit në fëmijë (për shembull shpërdorimi i fëmijëve në fabrika apo miniera) dhe pasojat e luftës. Një kuptim i ri mbi zhvillimin e fëmijës ka evoluuar, nga koncepti i ri i mësimit dhe modelet e ngritjes së fëmijës në “lëvizje liberale fëmijënore” në vitet e ‘70. Ata ndihmuan që ta zhvendosnin cenueshmërinë e fëmijës dhe nevojat e mbrojtjes në një diskutim të ri mbi autonominë e fëmijës, kompetëncën, vetëvendosje dhe pjesëmarrjen e fëmijës, duke i refuzuar botëkuptimet atërore të fëmijëve si objekte të kontrollit prindor/madhor. Përfundimisht, të gjitha këto zhvillime së bashku kanë pasur një ndikim të madh në proceset politike, të cilat filluan brendapërbrenda Kombeve të Bashkuara: skicimi i një trupi të ri ligjor detyrues për të drejtat njerëzore të fëmijës – Konventën për të Drejtat e Fëmijës (KDF). Viti i miratimit të saj - 20 Nëntori 1989 – është përvjetori i Ditës Ndërkombëtare të të Dejtave të Fëmijës.

KONCEPTET PARËSORE TË KONVENTËS MBI TË DREJTAT E FËMIJËVE

Fuqizimi i fëmijës, aspektet gjinore dhe të brezave

Duke u bazuar në respektin për dinjitet të të gjitha qenieve njerëzore, KDF e njeh çdo fëmijë si bartës të të drejtave të tij njerëzore: këto të drejta nuk rrjedhin apo ndërvaren nga të drejtat e njeriut apo ndonjë të rrituri tjetër. Kjo është mbështetja për konceptin e autorizimit të fëmijës, duke i mundësuar fëmijës si një subjekt i respektuar dhe qytetar i shoqërisë, që të sfidojë dhe të ndërrojë kufizimet e perceptimeve diskriminuese dhe pritjet nga të rinjtë. Faktikisht, fëmijët mbeten të varur nga të rriturit (falë zhvillimi të tyre fizik dhe psikik, mungesa e të mirave materiale/të ardhurave dhe ndryshimeve në situatat ekonomike dhe sociale të prindërve si papunësia, shkurorëzimi i prindërve etj.), të që kanë ndikim të mënjëhershëm në standardin e jetesës të fëmijës.

>>njëqind fëmijë, njëqind individë, ne jemi njerëz – jo njerëz që duhet të bëhemi, jo njerëz të së nesërmes, por njerëz tani menjëherë – sot <<

JANUZS KORCZAK, “ SI TË DUHET FËMIJA” ( 1919)

Garantimi i të drejtave të njeriut për fëmijët, si rrjedhim, nuk krijon një grup shoqëror të “privilegjuar”. Përkundrazi, është një parakusht për ngritjen e statusit të tyre në shoqëri në një shkallë që të mund të mbrojnë interesin e tyre në hapa të njëjtë me të rriturit. Vetëm atëherë fëmija mund të dëshmojë para gjygjit për rastet e kujdestarisë, ku vajza duhet të ndihet e sigurt për raportimin e shpërdorimit seksual. Kjo, po ashtu, nxjerr në pah preventivën e aspektit të ngritjes së vetëdijësimit të autorizimit të fëmijëve. Vetëm atëherë duhet që intereset e fëmijëve si një grup social të merren seriozisht – një sfidë vendimtare, duke marrë parasysh situatën demografike të “shoqërive të moshuara “ në Përendim, por, po ashtu, edhe në hemisferën jugore, ku të rinjtë përbëjnë një numër deri 50% të të gjithë popullatës. Veç këtij aspekti të brezave, dimensioni gjinor është me rëndësi primare për autorizimin e fëmijëve. Trafikimi i vajzave për përdorim seksual, vrasja e vajzave në emër të “nderit familjar”, përjashtimet dhe pengesat në arsim dhe në punë, si dhe stereotipet degraduese në media dhe në industrinë zbavitëse, qartë tregojnë diskriminimin e dyfishtë për to, si vajza dhe si fëmijë.

Pamja e tërësishme e fëmijës

KDF si unik është traktati i parë universal për të drejtat e njeriut që kombinon të drejtat ekonomike, sociale, kulturore, si dhe ato civile dhe politike në një dokument të vetëm. KDF ndjek një qasje gjithëpërfshirëse për adresimin e situatës për fëmijë; ai shkon përtej deklaratave më të hershme për fëmijë, të cilat ishin fokusuar në nevojat e mbrojtjes gjatë zhvillimi të fëmijës, si dhe përfshin kushtet e garantimit të respektit për identitetin e fëmijës, vetëvendosjes dhe pjesëmarrjes.

Marrëdhënia – fëmijë- prind- shtet

Në të njëjtën kohë është me rëndësi të theksojmë se këto dimesione të dyfishta – të drejtat e mbrojtjes dhe të autonomisë – nuk janë reciprokisht të veçamta, por reciprokisht përforcuese: Konventa nuk favorizon p.sh. të drejtën e autonomisë apo atë të mbrojtjes, siç është pretenduar nga kritikët, duke e quajtur KDF-në “anti-familjare” dhe frikë të shpërndarjes së familjes, duke garantuar të drejtat njerëzore për fëmijë. KDF njikuptimisht njeh “përgjegjësitë, të drejtat dhe detyrimet” e të (dy!) prindërve për ofrimin e “drejtimit të duhur dhe udhëheqjen” për fëmijën. Megjithatë, kjo përgjegjësi prindore është kualifikuar duke qenë “e pajtueshëme me evoluimin e aftësive të fëmijës”, duke nënkuptuar se kjo përgjegjësi nuk garanton asnjë fuqi absolute mbi fëmijën, por është vazhdimisht dinamike dhe relative. Gjthashtu, përballë shtetit, prindërit bartin përgjegjësinë primare të arsimimit, por në qoftë se nuk janë të aftë apo nuk kanë dëshirë që t’i përmbushin obligimet e tyre, është legjitime për shtetin / shoqërinë që të ndërhyjë.

Mosdiskriminimi i fëmijëve

Konventa shpall qartë ndalesën e diskriminit të fëmijëve, duke ofruar një listë të gjatë me bazat që nuk pranojnë dallime (po ashtu lidhur me prindin/rojën e fëmijës) si “raca, ngjyra, seksi, gjuha, religjioni, mendimi politik, nacional, origjina sociale apo etnike, prona, paaftësia, lindja apo pozita tjetër” (Neni 2).

>> Kam ëndërruar se katër fëmijët e mi të vegjël një ditë do të jetojnë në komb ku nuk do të gjykohen për nga ngjya e lëkurës së tyre, por nga përmbajtja e karakterit të tyre.<<

MARTIN LUTER KING JR.

Nuk ka kusht të caktuar për mosdiskriminimin e fëmijëve në raport me të rriturit (diskriminim në bazë të moshës). Megjithatë, duke marrë parasysh katalogun e gjerë të të drejtave në KDF, çdo masë kufizuese për këto garanci, e cila bazohet në moshë, do të jetë e vështirë të mbështetet në bazë të Nenit 1 dhe 3(1).

Interesi më i mirë i fëmijës

>>Ardhmëria e çdo pupulli mund të matet drejtpërdrejt nga gjendja prezente e rinisë së tij.<<

XHON F. KENEDI

Neni 3(1) formulon ligjin udhëzues për të gjithë Konventën, i emëruar “interesi më i mirë i fëmijës.” Ky nen thekson nevojën për t’i kushtuar vëmendje prioritare interesit të fëmijës. Ai nuk është i kufizuar me veprimet që merren në mënyrë të drejtpërdrejtë me fëmijën (p.sh. arsimimi, gjyqet për rastet e kujdestarisë, etj), por në vend të kësaj, është përshtatur për të gjitha veprimet, të cilat në mënyrë direkte apo indirekte mund të kenë ndikim në fëmijën (politikat punësuese, shpërndarja e buxhetit etj.). Prandaj, kjo le të kuptohet si një obligim nga secili faktor (shtetëror apo privat) për të udhëhequr “vlerësimin e efekteve te fëmija” së pari, t’i parashohë pasojat e mundshme të çfarëdo mase dhe alternative dhe që më tutje të monitorojë zbatimin e asaj mase. Veç kësaj, parimi i “interesit më të mirë të fëmijës” shërben si një masë mbrojtëse për udhëheqjen e çfarëdo situate, e cila kundërshton të drejtat e KDF-së apo ku asnjë ligj i KDF-së nuk mund të zbatohet.

Definimi i “fëmijës” nga KDF-ja

Së fundi, mbetet pyetja: kush është konsideruar “fëmijë” në Konventën për të Drejtat e Fëmijës? Pra, KDF-ja e definon “fëmijën” në mënyrë të përgjithshme si çdo qenie njerëzore nën moshën 18 vjeçare (pos nëse është arritur shumica në shtetin përkatës për ta ndryshuar këtë, Neni 1). Këtu e tutje zgjedhim qasje më të thjeshtë, duke i ndarë të rriturit nga adoleshentët. Nuk ka ndonjë përmendje të kufizimeve të moshës në Konventë (përveç Nenit 38) dhe Komiteti për të Drejtat e Fëmijës – trup ndërkombëtar për mbikëqyrjen e zbatimit të Konventës- vazhdimisht ka theksuar se qasja e KDF-së po ashtu urdhëron shtetet që t’i rishikojnë ligjet e tyre nacionale për përkufizimet e moshës në përputhje dhe justifikim të vazhdueshëm.

Ndarë nga definimi i Nenit 1, ka disa kurthe për zbatimin e KDF-së, sepse grupi “nën moshën 18 vjeç” përbën një grup të llojllojshëm, llojllojshmëri johomogjene sociale, e cila e bën të nevojshëm për të qenë i qartë për grupin e synuar apo masat.

Të Drejtat e Konventës : pjesëmarrja – mbrojtja - dispozitat

Struktura e përdorur më së shpeshti për përshkrimin e Konventës ndarë nga parimet udhëheqëse dhe konceptet e pashtëshënuara vijon më të tri “P-të” Pjesëmarrja – Mbrojtja (Proteksionizmi) – Provizionet (Dispozitat) (PPP)

• Koncepti i pjesëmarrjes është përfaqësuar së pari nga një njohje e qartë e të drejtës së fëmijës për pjesëmarrje, siç është caktuar me Nenin 12(1). Ngarkimi i “peshës së detyrimit” për ardhmërinë e fëmijës është një element kyç në këtë ligj; kërkohet një shkallë e pjesëmarrjes së fëmijëve që i lejon ata që më të vërtetë të ndikojnë në procese dhe të kenë ndikim në vendimmarrje. Në parim, KDF-ja përshtat të drejtat e tjera civile dhe politike të lidhura në këtë përmbajtje si të drejta të fëmijës, siç është liria e vetëdijes, religjionit, shoqërimit, mbledhjes dhe respektit të intimitetit të tij dhe po ashtu të drejtën për jetë (përfshirë ndalesën e qartë të dënimit me vdekje për kundërvajtësit e rinj), mbrojtjen nga tortura dhe nga arresti arbitrar dhe garantimin e gjykimit të drejtë.

• Sa u përket çështjeve të mbrojtjes (proteksionizmit), e drejta në KDF përmban mbrojtjen për “çfarëdo forme të dhunës fizike dhe mentale, lëndim apo shpërdorim, trajtim mospërfillës apo të shkujdesur, keqtrajtim apo shfrytëzim, përfshirë abuzimin seksual, përderisa është në përkujdesje të prindit apo prindërve, kujdestarit apo kujdestarëve legalë, apo çfarëdo personi tjetër, i cili e ka për detyrë përkujdesjen ndaj fëmijës.” (Ky ligj është po ashtu është i aplikueshëm për masat disiplinuese në shkollë). Mbrojtja është përforcuar më tutje me nenet të cilat ndalojnë shfrytëzimin ekonomik (fuqinë punëtore të fëmijëve), shfrytëzimin seksual dhe trafikimin e fëmijëve, përdorimin e drogës dhe standardet në lidhje me fëmijët dhe konfliktet e armatosura.

>> Në qoftë se dëshirojmë të krijojmë një paqe të qëndrueshme, duhet të fillojmë nga fëmijët.<<

MAHATMA GANDI

• Dispozitat legale të garantuara nën KDF përfshijnë të drejtën për shëndetësi, edukim, sigurim social dhe një standard të mjaftueshëm për jetesë.

Veç kësaj, KDF, po ashtu, zhvillon standarde të reja, duke formuluar të drejtën e fëmijës për mbrojtje të identitetit, marrëdhënieve familjare apo sociale e të tjera (përfshirë këtu ribashkimin familjar), ndalesat për adoptime ndërkombëtare të fëmijëve, e drejta e fëmijës për pushim, kohë të lirë, lojë dhe aktivitete kulturore dhe obligim shtetëror për të siguruar shërimin dhe rehabilitimin për të gjithë fëmijët viktima të çfarëdo forme të dhunës apo shfrytëzimit.

Përmbledhje: Pse përdorimi i të drejtës për fëmijë – qasje e bazuar?

• Të drejtat e fëmijëve janë të drejta njerëzore- respekt për dinjitetin njerëzor pa marrë parasysh moshën,
• Të drejtat e fëmijëve e zhvendosin fokusin e vëmendjes- për çdo fëmijë individual dhe për fëmijët si grup shoqëror.
• Të drejtat e fëmijëve janë gjithëpërfshirëse dhe të ndërlidhura – nuk ka shprehje të lira pa ndalim të dhunës, nuk ka të drejtë për arsimim pa një standard të mjaftueshëm për jetesë.
• Të drejtat e fëmijëve janë të drejta juridike – duke përfshirë obligimet shtetërore përkatëse për mbrojtje të tyre dhe realizim.
• Të drejtat e fëmijëve autorizojnë fëmijën – ato kërkojnë një kulturë të re të ndërveprimit me fëmijë, duke u bazuar në njohjen e tyre si subjekt dhe bartës i të drejtave.

3. PRESPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Mbrojtja e të drejtave të fëmijëve reflektohet në statusin e fëmijës në shoqëri, në konceptet mbizotëruese për fëmijërinë, shembujt e mveshjeve për fëmijë, kushteve të jetesës dhe infrastrukturës të ndërlidhur me ta. Gjithashtu, shfaq një çështje të madhe sa i përket statusit të familjes dhe po ashtu statusit të femrës në atë shoqëri.

Një shembull tipik i këndvështrimeve kundërshtuese ndërlidhet me ndëshkimin trupor të fëmijëve. Përderisa çdo kod penal në të gjithë botën përshkruan se goditja me qëllim lëndimi është një akt kriminal në mes të të rriturve, parmi i njëjtë nuk është i aplikuar te fëmijët. Në vend të kësaj mund të gjeni diskutime në një numër të “arsyeshëm” të goditjeve me kamxhik, regullore mbi madhësinë dhe materialin e shufrës, apo kërkesën e pranisë së mjekut gjatë ndëshikimit. Është shokuese të shohësh se deri më tani janë vetëm dhjetë shtete në botë, të cilat plotësisht e kanë hequr dënimin trupor. Komisioni mbi të Drejtat e Fëmijës është fokusuar në dhunën mbi fëmijë nga shteti, në familje dhe shkollë gjatë dy diskutimeve tematike më 2000 dhe 2001. Sipas rekomandimeve të tyre, një studim i madh i KB mbi dhunën ndaj fëmijëve u fillua në vitin 2002 në mënyrë që të tërheqë vëmendjen politike botërore për këtë problem.

Edhe një çështje brengosëse e diskutueshme, për shembull, statusi i vajzave (p.sh. “parapëlqimi i djalit” në familje, arsimim, punësim, interpretimet restriktive të ligjeve religjioze, praktikat tradicionale si prerja e gjenitaleve të femrës, qasje në shërbimet e shëndetsië gjinekologjike), => Moduli për të Drejtat e Femrave apo problemi i fuqisë punëtore të fëmijëve, të cilët janë të lidhur me faktorë dhe kushte të ndryshme në shtetet përkatëse, duke përfshirë strukturën ekonomike, shkallën e papunësisë, varfërinë, kualitetin e sistemit arsimor, statusin e familjeve dhe femrave. => Moduli i punës.

>> A mund të ketë një detyrë më të frikshme sesa obligimi ynë për të mbrojtur të drejtën e fëmijës me një vigjilencë të njëjtë siç i mbrojmë të drejtat e çdo personi tjetër? A mund të ketë një test më të madh për udhëheqje sesa kërkesa për sigurimin e këtyre të drejtave për çdo fëmijë, në çdo shtet, pa përjashtime?<<

KOFI ANNAN, SEKRETAR I PËRGJITHSHËM I KOMBEVE TË BASHKUARA

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Zakonisht, në fushën e të drejtave të njeriut, një zbraztësirë ekziston në mes të parimeve dhe praktikës, në mes zotimeve dhe zbatimit aktual, por mund të debatohet se kjo zbrazëtirë nuk është askund më e madhe se në të drejtat e fëmijëve. Arsye të ndryshme mund të jepen për këtë situatë (çështjet e të drejtave të fëmijëve janë të ndërlidhura në diskutimet kontraverse për “vlerat familjare” / kulturore/ traditat religjioze, mungesës së infrastrukturës për fokusim të fëmijëve, mbështetjes për autorizim të fëmijëve apo iniciativë politike), por një faktor më kontribues mund të gjendet në sistemin e dobët monitorues të KDF-së.

>>zbatimi i Konventës nuk është çështje e zgjedhjes, mirëqenies apo bamirësisë, por e përmbushjes së detyrimeve juridike.<<

KOMITETI DREJTUES I TË DREJTAVE TË FËMIJËVE

(PLATFORMA NDËRKOMBËTARE E OJQ-VE PER MONITORIMIN SI VAZHDIM I SESIONIT SPECIAL MBI FËMIJËT), 2002

Konventa ofron vetëm një mekanizëm për mbikëqyrje në pajtim me kushtet e saj, domethënë raportimin e shteteve përballë trupit mbikëqyrës, Komiteti mbi të Drejtat e Fëmijës. Nën këtë procedurë, shtetet janë të obliguara t’i dorëzojnë raportet në Komision mbi programet e tyre për zbatim të Konventës (protokolet fakultative). Komisioni, si pjesë e “dialogut dobiprurës” me qeverinë përkatëse, duke ua treguar deklaratat kritike dhe rekomandimet, i rishqyrton këto raporte.

Nuk ka asnjë mekanizëm tjetër mbikëqyrës, sikurse edhe me traktatet e tjera të të drejtave të njeriut (ankesa individuale apo shtetërore, apo procedurë hetuese), përderisa lobimi nga OJQ tashmë ka filluar për mekanizmin e ankesave indivduale, e cila do ta lejojë Komitetin që ta zhvillojë punën e vet juridike, që është një shtytje e fuqishme për më shumë ligjërim në elaborim juridik mbi të drejtat e fëmijëve.

Mirëpo, Komiteti ka qenë mjaf inovativ për kompensimin e mungesës së mekanizmave tradicionale. Së pari, ai ka marrë një pozicion mjaft të hapur përballë pjesëmarrjes së OJQ-ve , duke i thirrur ato që t’i dorëzojnë raportet e tyre mbi të drejtat e fëmijëve të vendeve të tyre, për të pasur një pasqyrë më të qartë për çështjet kryesore. Së dyti, Komiteti ka nisur forume vjetore (“ Ditët e diskutimit gjeneral”) për tema specifike (p.sh. “ fëmija dhe familja”, “drejtësia për të rinj”, “HIV/AIDS”) në mënyrë që ta përqendrojë vëmendjen ndërkombëtare në këto çështje.

Gjithnjë e më shumë, megjithatë, numri në rritje i standardeve, instrumenteve dhe institucioneve ka sfida të reja për monitorim, dhe kërkon koordinim më të afërt në mes të të gjithë akterëve të përfshirë.

Në shkallë nacionale, procesi pas Sesioneve Speciale mbi Fëmijët të KB 2002 përmban një fakt të rëndësishëm për zbatim dhe monitorim. Dokumenti i lëshuar i thërret të gjitha shtetet për t’i dorëzuar Planet Nacionale për Veprim si bazë e politikave dhe masave të fokusuara për fëmijët, jo më vonë se deri në fund të vitit 2003, “nëse është e mundur”.

>> Nëpërmjet kësaj zotohemi se nuk do të kursejmë asnjë orvatje në vazhdimit të krijimit të një bote të përshtatshme për fëmijët, të ndërtuar në arritjet e dekadës së kaluar dhe të udhëhequr nga parimet e grishjes së parë për fëmijët.<<

“NJË BOTË E PËRSHTATSHME PËR FËMIJËT”, DEKLARIMI DHE PLANI PËR VEPRIM, I MIRATUAR NGA ASAMBLEJA E PËRGJITHSHME E KB SESIONIT SPECIAL MBI FËMIJËT, 10 MAJ 2002.

Ky dokument i dalë nga ky samit po ashtu përmban angazhimin nga shtetet që ta themelojnë dhe forcojnë mbështetjen dhe monitorimin kombëtar të fokusuar në fëmijë, siç është, një ombdusperson për fëmijë. Ombduspersonët mund të ofrojnë mekanizma të ankesave dhe korrigjimeve, këshillime për fëmijët dhe prindërit, informim dhe lobim si dhe funksione mbikëqyrëse – në përgjithësi duke vepruar si një lobi i institucionalizuar dhe i pavarur. Në parim, mbrojtja e të drejtave të fëmijëve është ende një fushatë e uhdëhequr nga të moshuarit, pra duhet të gjednen forma të reja për përkrahje të fëmijës dhe të hulumtohen iniciativa të të rinjve. Për më tepër, në shumë shtete ka filluar lobimi për përfshirjen e parimeve të KDF në kushtetutat shtetërore, në mënyrë që të ofrojë një kornizë më të fuqishme ligjore për të drejtat e fëmijëve. Në këto shtete, si Franca dhe Belgjika, ligjet e KDF-së janë zbatuar direkt në rastet gjyqësore.

Së fundi, orvatje promovuese duhet të bazohet nnë informata efektive dhe të besueshme, strategji të arsimimit dhe kualifikimit (trajnimit), me mësimet për të drejtat e fëmijës dhe të njeriut të cilat i arrijnë në mënyrë direkte fëmijët dhe të rinjtë. Siç ka deklaruar Komiteti i KDF në vitin 2001 në Komentin e parë të përgjithshëm mbi “Qëllimet e Arsimimit” (Neni 29): “Një mësim me përmbajtjen e tij qëndron i rrënjosur në vlerat e Nenit 29(1) që është për çdo fëmijë një vegël e domosdoshme për orvatjet e saj apo atij për të arritur drejtimin e një përgjigjeje jetësore miqësore të të drejtave të njeriut përballë sfidave të cilat përcjellin periudhën e ndryshimeve fundamentale të udhëhequra nga globalizimi, teknologjitë e reja dhe fenomene të tjera të ndërlidhura.”

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Shembujt në vazhdim për iniciativë dhe projekte kanë forcuar me sukses zbatimin e Konventës mbi të Drejtat e Fëmijës, => Referencat dhe informatat shtesë

“Ndërlidhni njerëzit” – një projekt i sponsoruar për refugjatë të rinj në Austri, i organizuar nga Asylkoordination Osterreich (OJQ Austriake për koordinim për refugjatë dhe organizata për migrim), në mbështetje nga Komiteti Austriak për UNICEF.

Ideja themelore e këtij projekti ishte të silleshin së bashku refugjatët e rinj të pashoqërueshëm me të rriturit që jetonin në Austri të cilët kanë dëshirë që të ndajnë diçka me ta, ofrojnë mbështetje praktike për refugjatë, si në arsim, kurse gjuhësh, punë, paraqitje përpara autoriteteve, aktivitete sportive etj. Një lidhje besimi në mes të fëmijës dhe sponsorit ishtë thmeluar, duke ndihmuar refugjatin që të stabilizohet në ambientin e tij/saj dhe pasurimi i sponsorit me një përvojë personale. Të gjithë sponsorët janë zgjedhur me kujdes dhe shkojnë në një trajnim paraprak në çështjet juridike, çështjet psiko-sociale, punën me autoritete etj. Prej fillimit të saj në vitin 2000, grupe të reja të sponsorëve janë themeluar çdo vit, duke marrë vlerësime pozitive nga pjesëmarrësit dhe nga publiku, autoritetet dhe mediat.

“ Recht hat jede/r – Trainings zum alltaglichen Umgang mieteinander” [Çdonjëri ka të drejtë-Trajnim për përditshmërinë tonë] – seri të mbledhjeve të punës të organizuara (uorkshope) nga WUK Kinderkultur (një nismë e hapësirës kulturore për aktivitetet e fëmijëve) dhe Qendra Shërbyese për Arsim për të Drejtat e Njeriut në Institutin Boltzmann për të Drejtat e Njeriut. Këto seri të mbledhjeve të punë së organizuar synojnë fëmijët (nga 7 deri 15) nga të dy grupet shkollore dhe fëmij/rini, duke u fokusuar në zgjidhjet paqësore të konflikteve, tolerancë dhe komunikim npërmjet diskutimit, aktrim, aktivitete grupore; çdo uorkshop zgjat pre 2 ½ orë dhe ndihmohet nga ekipi i dy ekspertëve (ndërmjetësues të trajnuar, motivues argëtimit, psikologë, aktorë, mësues, etj). Prej vitit 2001 modulet mbi “Përgjegjësinë” “Zgjidhjen e konflikteve” dhe “Respektit” janë zhvilluar dhe janë prezantuar në më shumë se 80 uorkshope, duke i përfshirë më shumë se 1600 fëmijë.

“Raportet hije“ joqeveritare dhe “Koalicionet Nacionale” në zbatimin vendor të KDF.

Palëve shtetërore të Konventës mbi të Drejtat e Fëmijës u kërkohet që të dorëzojnë raportet e përparimit në zbatimin e kësaj konvente rregullisht pranë Komitetit për të Drejtat e Fëmijës të KB. Në mënyrë që të ndihmohet një rishikim gjithëpërfshirës i raporteve shtetërore, Komiteti i mirëpret “raportet hije” të përgatitura nga OJQ apo rrjetet e OJQ-ve (“koalicione nacionale”) në vlerësimin e tyre për gjendjen e fëmijëve dhe adoleshentëve në shtetin nën rishikim. Në më shumë se 90 vende janë themeluar koalicione nacionale për të drejtat e fëmijës, duke promovuar dhe monitoruar zbatimin e KDF. Veç kësaj, një grup i OJQ-ve ndërkombëtare për KDF-në ofron mbështetje për OJQ-të dhe koalicionet në procesin e raportimit dhe monitorimit.

• Pjesëmarrja e Fëmijëve/Rinisë në Sesionin Special të Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara mbi Fëmijët, Maj 2002

Aspekti më i shquar i Samitit të dytë të KB mbi Fëmijët në New York ishte pjesëmarrja direkte e diku rreth 600 fëmijëve dhe të rinjve (pothuajse 10% e 7000 pjesëmarrësve) nga më shumë se 150 vende në ngjare. Nga 5 deri më 7 maj u mbajt një forum i ndarë i fëmijëve; porosia e lëshuar pastaj u prezantua në Sesionin Special të Asamblesë së Përgjithshme 98-10 maj) nga një përfaqësues të të rinjve (madje me kërkesë për një rezolutë speciale të AP për t’ua dhënë atyre fjalën). Pavarësisht nga ndalesat e qarta për ndikim të “nën 18 vjeçarëve” në negociata politike brenda KB-së, këto orvatje (përfshirë këtu “versionin e fëmijës miqësor” të dokumenteve të mëdha) reflektojnë shpirtin e KDF për të drejtën e pjesëmarrjes dhe strukturimit të standardeve në proceset e ardhshme të KB.

2. TRENDET

Korniza e KDF-së për mbrojtjen e të drejtave të fëmijës nuk është një dokument “statik”, por një dokument në zhvillim. Ky proces po forcohet, për shembull. Nga Komiteti për të Drejtat e Fëmijës nëpërmjet interpretimit të KDF apo miratimit të standardeve të reja siç janë Protokolet Fakultative (2000) të KDF mbi përfshirjen e fëmijëve në konfliktet e armatosura dhe shitja e fëmijëve, prostitucioni i fëmijëve dhe pornografia e fëmijëve (të dyja hynë në fuqi në vitin 2002).

>>Njerëzimi i detyrohet fëmijës me më të mirën që ka për t’i dhuruar<<

DEKLARATA E KOMBEVE TË BASHKUARA PËR TË DREJTAT E FËMIJËS, 1959

Disa nga TRENDET e tanishme në fushën e të drejtave të fëmijëve përfshijnë:

• Aspektet strukturore: fëmijë/rini iniciativat e udhëhequra dhe organizatat, themelimi i zyreve të ombudspersonit për fëmijë dhe rini dhe infrastruktura me fokusim për fëmijët dhe monitorimi i të drejatave të fëmijëve.
• Pjesëmarrja e fëmijëve dhe e rinisë: (lokal, nacional, internacional), përfshirë këtu edhe pjesëmarrjen politike/ të drejtën për votë.
• Aspektet e brezit: mosdiskrimini i fëmijëve kundër të rriturve; shpërndarja e të mirave, qasja në burime; përfaqësim i intereseve të fëmijëve dhe rinisë; ndërrime demografike.
• Të drejtat e vajzës fëmijë: (roli shoqëror modeli/media stereotipet/religjioni/biografia kulturore, shëndetësia gjinekologjie).
• E drejta për informim: qasje në internet/ mbrojtja e të dhënave; përmbajtja e dhunës në media/TV/lojëra kompjuterike, etj.; pronografia e fëmijëve dhe interneti.
• Dhuna ndaj fëmijëve dhe shfrytëzimi seksual i fëmijëve: ndalimi global i dënimit trupor; mbështetja psikologjike.
• Të drejtat e fëmijëve me të meta: (përfshirë arsimimin, trajnimin profesional).
• Fëmijët dhe eknonomia: rrjedhat e përgjithshme të çështjeve të të drejtave të fëmijës në programe të zvogëlimit të varfërisë; eliminimi i fuqisë punëtore të fëmijëve/ eliminimi i formave më të këqija; efektet e globalizmit ekonomik dhe liberalizmi i shërbimeve publike (shëndetësisë, arsimit- GATS); ndikim në industrinë e argëtimit dhe sporteve, publicitetit, mbulesë mediale mbi kulturën e të rinjve.
• Shërbime sociale bazë, efekti i HIV/AIDS.
• Fëmijët në konfliktet e armatosura, reintegrimi i fëmijëve ushtarë; përgjegjësitë e vepruesve jo shtetëror/ kompanive private; roli i Këshillit të Sigurimit: roli i GJNP-së: trajnime për të drejtat e fëmijëve dhe rregullat për sjellje për personelin paqëruajtës/fushor.

Fakte dhe të dhëna- informata statistikore për të drejtat e fëmijës

• Regjistrimi i lindjes: më shumë se 50 milion lindje mbeten të paregjistruara çdo vit (75% prej të cilave në Afrikën nën Saharë).
• Mortaliteti i fëmijëve nën moshën 5 vjeçare: afërsisht 11 milion fëmijë për vit vdesin nga shkaqe që mund të ndalohen (“sëmundjet më të mëdha vrasëse”: diarea, infeksionet akute të rrugëve të frymëmarrjes, difteria, tuberkulozi, kolli i keq, lia, tetanusi); më shumë se 175 vende nuk kanë më sëmundjen e polios.
• Vdekshmëria e nënave në lindje: mesatarja botërore: 400 vdekje për 100.000 lindje: Afrika nën-Saharë: 1100; Azia Jugore: 430; Lindja e Mesme dhe Afrika Veriore: 360; Amerika Latina/Karaibet: 190; Azia Lindore/Paqësori : 140; CEE/CIS/Shtetet baltike: 55; vendet e industrializuara:12.
• Shtatëzanitë e adoleshenteve: 18 milion fëmijë që lindin nën moshën 18 vjeçare çdo vit; 23% e femrave (të martuara apo në bashkësi) përdorin kontraceptivë nën Afrikën nën Saharë.
• HIV/SIDA: llogaritet se 13 milion fëmijë e kanë humbur nënën apo të dy prindërit e tyre nga SIDA deri në vitin 200: 95% e këtyre fëmijëve gjenden në Afrikën nën Saharë.
• Ushqimi: llogaritet se 150 milion fëmijë janë të ushqyer keq.
• Vrfëria: 3 miliardë njerëz mbeten gjallë me më pak se 2$ në ditë, 1.2 miliard (50 % e tyre janë fëmijë!) me më pak se 1$ në ditë; por 1 në 6 fëmijë jetojnë nën shkallën nacionale të varfërisë në vendet më të pasura botërore.
• Fuqia punëtore e fëmijëve: rreth 250 milion fëmijë në mes të moshës 5 dhe 14 vjeçare punojnë; në shtetet në zhvillim është e llogaritur se 70% punojnë në bujqësi dhe sektoret jozyrtare.
• Fëmijët e rrugës: llogaritet se 100 milion fëmijë (nga mosha 4 vjeçare e më lart) jetojnë dhe punojnë në rrugë.
• Arsimimi: regjistrimi në shkollat fillore: 82% globalisht, por 100 milion fëmijë mbesin jashtë shkollave, 53% prej të cilëve janë vajza.
• Shërbimet sociale dhe piroritetet politike: shtetet në zhvillim, mesatarisht, shpenzojnë më shumë në mbrojtje të armatosur sesa në arsim apo shëndetësi; shtetet e industrializuara shpenzojnë më shumë se 10 herë në mbrojtje sesa në ndihmën ndërkombëtare për zhvillim.
• Konfliktet e armatosura: vitet e 90-ta: 2 milion fëmijë kanë vdekur në konfliktet e armatosura, 6 milion të lënduar apo të hendikepuar; 300 000 të kyçur direkt në konflikt si ushtarë fëmijë.
• Refugjatët fëmijë dhe fëmijët e zhvendosur: 11 milion fëmijë refugjatë janë në botë.
• Aftësitë e kufizuara: mesatarisht 120 deri 150 milion fëmijë jetojnë me aftësi të kufizuara.
• Dhuna: rreth 40 milion fëmijë nën moshën 15 vjeçare janë viktima të keqpërdorimit familjar apo mospërfillen deri në atë masë, sa të kërkojnë ndihmë mjekësore; 2 milion vajza janë në rrezik të prerjes së organeve gjenitale për çdo vit.
• Trafikimi i fëmijëve: në Afrikë dhe Azinë Jug-Lindore 400.000 djem dhe vajza janë të prekur për çdo vit; në botë: deri në 2 milion fëmijë dhe femra trafikohen çdo vit.
• Vetëvrasjet: afërsisht 4 milionë adoleshentë në vit tentojnë të vetëvriten në botë, së paku 100 000 nga ta vdesin.
• Ombudspersoni për fëmijë: u themelua në 40 shtete deri më tani.
• Planet Nacionale për Veprim (PNV): pas Samitit Botërore për Fëmijë të vitit 1990: afërsisht 155 vende kanë përgatitur PNV-të.

BURIMI:

RAPORTI I SEKRETARIT TË PËRGJITHSHËM TË KOMBEVE TË BASHKUARA, “NE FËMIJËT”, I PËRGATITUR PËR SESIONIN SPECIAL MBI FËMIJËT, SHTATOR 2001.

SHIKO NË

WWW.UNICEF.ORG/SPECIALSESSION

3. KRONOLOGJIA

1923/24 Deklarata për të Drejtat e Fëmijëve (Gelantyne Jebb / Lidhja e Kombeve)

1959 Deklarata për të Drejtat e Fëmijës e KB

1989 Konventa për të Drejtat e Fëmijës e KB ( e miratuar: 20 nëntor, 1989; hyri në fuqi: 2 shtator 1990)

1990 Komiteti për të Drejtat e Fëmijës i KB cakton Raportuesin Special mbi Trafikimin e Fëmijëve, Prostitucionin dhe Pornografinë e fëmijëve

1990 Samiti Botëror për Fëmijët në New York ( 29-30 shtator); miratimi i Deklaratës Botërore dhe Plani për Veprim për Mbijetesë, Mbrojtje dhe Zhvillim të Fëmijëve

1990 Karta Afrikane për të Drejtat dhe Mirëqenien e Fëmijëve u miratua (hyri në fuqi: 29 nëntor 1999)

1996 Graça Machel dorëzon raportin e lirshëm studimor “Ndikimi i konfliktit të armatosur mbi fëmijët” në Asamblenë e Përgjithshme të KB

1998 Gjashtë OJQ ndërkombëtare bëjnë një koalicion për të ndaluar shfrytëzimin e fëmijëve si ushtarë, në mënyrë që të lobonte për të ndjekur shfrytëzimin e fëmijëve në luftë dhe konflikte të armatosura

1999 Rrjeti Ndërkombëtar i Sigurisë zhvillon një grup të shteteve të mençura, me një shprehje të fuqishme për situatën e fëmijëve të prekur nga konfliktet e armatosura

1999 Konventa nr. 182 për Format më të Rënda të Punës së Fëmijëve e miratuar nga Organizata Ndërkombëtare e Punës (hyri në fuqi: 19 nëntor 2000)

2000 Miratimi i dy protokoleve fakultative për Konventën: për pjesëmarrjen e fëmijëve në konflikte të armatosura (hyri në fuqi: 12 shkurt 2002) dhe për trafikimin e fëmijëve, prostitucionin dhe pornografinë e fëmijëve (hyri në fuqi: 18 janar 2002)

2002 Komisoni për të Drejtat e Njeriut i KB urdhëron studimin më të madh për dhunën kundrejt fëmijëve

2002 Forumi i Fëmijëve (5-7 maj) dhe Sesioni Special i Asamblesë së Përgjithshme për Fëmijët i KB në Nu Jork (8-10 maj); Miratohet Deklarata e re dhe Plani për Veprim (Një botë e përshtatshme për fëmijët)

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

AKTIVITETI 1. TAVOLINA E RRUMBULLAKËT PËR VEPRIM PËR TA ZVOGËLUAR PUNËN E FËMIJËVE

PJESA I: HYRJE

Lloji i aktivitetit: Akti dramatik për punën e fëmijëve

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR AKTRIMIN

Qëllimet dhe synimet: të rritet kuptimi për interesa dhe motive të ndryshme të përfshira në fuqinë punëtore të fëmijëve dhe pasojat e saj për zhvillimet strategjike dhe alternativat e mundshme; ky akt dramatik është si vazhdim nga diskutimet e mëhershme për çështjet e fuqisë punëtore të fëmijëve për t’i familjarizuar pjesëmarrësit me histroikun

Grupi i synuar: të rinjtë, të rriturit

Madhësia e grupit: 15-20 pjesëmarrës

Koha: 1-2 orë (duke u bazuar në gjerësinë e “planit për veprim”)

Përgatitja: përgatitje në klasë/dhomë, kartat me emrat dhe funksionin e pjesëmarrësve; përdorimi i pjesëve të gazetave të tanishme për informimin për historikun dhe llojet e ndryshme të roleve dhe pozicioneve, raportet e UNICEF / ONP (ILO) / OJQ-ve për fuqinë punëtore të fëmijëve. => Informimi shtesë.

>> Njerëzimi i detyrohet fëmijës me më të mirën që mund ta ofrojë<<.

DEKLARATA E KOMBEVE TË BASHKUARA E TË DREJTAVE TË FËMIJËS 1959

Materiali: letër, hamerë, e gjëra të tjera për dokumentim

Aftësitë e përfshira: aftësitë për komunikim dhe analizë

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE MBI AKTIN DRAMATIK

Hyrje në temë: Tregoni se problemi i fuqisë punëtore të fëmijës në shtetin X ka pasur një kritikë në rritje nga organizatat vendore të të drejtave të fëmijës dhe asaj ONP ndërkombëtarisht; qeveria ka vendosur ta mbajë një tryezë të hapur për të diskutuar për masat kundër fuqisë punëtore të fëmijëve; pjesëmarrësit përfaqësojnë akterë të ndryshëm (ekipe mundësisht), kryesisht (nuk është e dhënë të përfshihen) fëmijë që punojnë, fëmijë në shkollë, prindër, mësues, organizata të punësimit, unione të tregtisë, zyrtarë të qeverisë, OJQ për të drejtat e fëmijëve, UNICEF/ONP. Qëllimi i fundit i diskutimit duhet të jetë një strategji për procesit të vazhdueshëm (alternativë: elaborimi i planit për veprim)

Shfaqja e aktit dramatik: zgjidhni pjesëmarrësit e tryezës së hapur, u jepni deri në 20 minuta që t’i zhvillojnë pozitat/strategjitë për diskutim (alternative, u jepni materialin për lexim përpara); përfaqësuesi e UNICEF/ONP apo OJQ-ve mund të aktrojnë si kryetar të takimit, duke i prezantuar pjesëmarrësit dhe “funksionet” e tyre. Diskutimi mund të fillojë me një përmbledhje të gjendjes momentale të fëmijëve, në përgjithësi “fëmijët që punojnë në fabrikë të rrobave” apo prindërit e brengosur për trajtimin e fëmijëve. Pjesëmarrësit duhet të shfaqin qëndrimin e tyre në diskutimin e mbledhjes. Si rezultat një strategji duhet të elaborohet apo një plan për veprim i zhvilluar ndaras në grupe të studimit.

Vlerësimi, këshilla metodologjike: pyetni pjesëmarrësit për ndjenjat, mendimet dhe reagimet gjatë lojës; mendo në veçanit për rolin “fëmijët”, që të luhet në diskutim.

PJESA IV: VAZHDIMI

Të drejtat e ndërlidhura / fusha të mëtejshme të kërkimit:

Neni 3 (interesi më i mirë i fëmijës), 6 (mbijetesa dhe zhvillimi), 32 (shfrytëzimi ekonomik), 24 (shëndeti), 26-27 (sigurimi social, standardet e mjaftueshme të jetesës), 28-29 (arsimimi), 31 ( koha e lirë dhe loja), të Konventës për të Drejtat e Fëmijës, Konventa e ONP (ILO) mbi Format më të Rënda të Punës të Fëmijës më 1999. Diskuto për punën e ONP (iniciativën PNEP - Programi Ndërkombëtar për Eliminimin e Punës së Fëmijëve). Shiko për fëmijët që punojnë, në vend që të shkojnë në shkollë në bashkësinë tënde lokale.

2. AKTIVITETI II. MOSPËRFILLJA PRINDORE DHE KEQTRAJTIMI

Lloji i aktivitetit: rast për studim mbi të drejtën për mbrojtje nga dhuna/mospërfillja/keqtrajtimi.

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME PËR RASTIN E STUDIMIT

Qëllimet dhe synimet: të kuptohet marrëdhënia ndërmjet përgjegjësisë shtetërore dhe asaj prindore për të drejtat e fëmijës dhe mbrojtjen.

Grupi i synuar: të rriturit, të rinjtë

Madhësia e grupit: 10-20 pjesëmarrës

Koha: 1-2 orë

Përgatitja: teksti i rastit për studim

Materiali: letër, tekstet për normat e ndërlidhura me të drejtat e njeriut.

Aftësitë e përfshira: aftësitë për analiza

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE MBI RASTIN PËR STUDIM

Hyrje në rast, identifikimi i çështjeve kryesore:

Tre fëmijë prej moshës tre deri pesë vjeçare, kanë jetuar me prindërit e tyre në periferi të qytetit. Fqinjët filluan të ankohen te policia lokale dhe tek autoritetet e mirëqenies, se prindërit e tyre grinden shpesh, dhe fëmijët janë dukur të lënë pasdore dhe janë parë duke qajtur shpesh. Në muajt në vijim ka pasur edhe më shumë raportime për fëmijët të cilët vjedhin ushqim, shkojnë në shkollë të palarë dhe ka pasur shenja se ata ishin rrahur ose keqtrajtuar. Autoriteti i mirëqenies së fëmijëve organizoi një takim për shqyrtimin e gjendjes dhe zbuloi se kushtet në shtëpi ishin mjaft të këqija (sanitari e keqe, shtretër të thyer, etj), por ofroi një asistencë vetëm për prindërit, pa një veprim të menjëhershëm sa u përket fëmijëve. Megjithatë, fëmijët filluan të shfaqin shenja të shqetësimeve psikologjike dhe logjike, duke u bërë josocialë me të tjerët; prandaj u mbajtën takimet të tjera ndërmjet autoriteteve legale, prindërve, psikologëve dhe punëtorëve socialë. Kjo vazhdoi katër vjet deri kur fëmijët ishin larguar përkohësisht nga shtëpia për të qëndruar me prindër e kujdestarë për disa muaj. Sapo u kthyen, prindërit e fëmijëve u divorcuan dhe nëna u tha autoriteteve se ata duhet të përkujdesen për fëmijët, sepse ajo nuk mund të bashkëpunonte më tutje dhe do t’i rrihte në qoftë se nuk do të largoheshin nga ajo. Më në fund, autoritetet e mirëqenies dhanë urdhër dhe të gjithë fëmijët u morën nga prindër kujdestarë. Një psikologe përshkruajti përvojat e fëmijëve si ”për të thënë troq, tmerruese”, duke shtuar se ky rast ishte rasti më i rëndë i mospërfilljes dhe shpërdorimit emocional që e kishte parë ndonjëherë në karrierën e saj profesionale. Përfundimisht, me ndihmën e disa avokatëve, fëmijët i paditën autoritetet lokale duke kërkuar kompensim për vuajtjet e tyre traumatike, në bazë të faktit se autoritetet kanë qenë të vetëdijshme për mospërfilljen e vrazhdë të tyre, shpërdorimin dhe keqtrajtimin nga prindërit e tyre dhe që nuk kanë ndërhyrë me kohë që ta ndalojnë këtë. Por gjykata deklaroi se nuk ka asnjë kompetencë juridike që të vendosë për kompensim për këtë çështje dhe e pezulloi rastin. Fëmijët tash po këqyrin të bëjnë një ankesë në organet ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Çka do të këshillohen ata? Cilat të drejta të Konventës për të Drejtat e Fëmijës mund të jenë shkelur? Cilët traktate të të drejtave të njeriut mund të zbatohen për këtë rast? Cilat mekanizma duhet të përdoren për të shqyrtuar ankesën?

Analiza e rastit/të drejtat e ndërlidhura: Të dyja konventat, Konventa për të Drejtat e Fëmijës dhe Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut mund të përdoret për analizë- Nenet në lidhje të KDF-së përfshijnë: Nenin 3 (interesi më i mirë i fëmijës, përgjegjësia e shtetit), Nenet 5.9.18 (përgjegjësitë e prindërve, mbrojtja e mardhënieve familjare), Nenet 19, 37 (mbrojtja nga dhuna dhe nga trajtimi jonjerëzor dhe degradues), Neni 27 (standardet e mjaftueshme për jetesë). Nenet në lidhje të KEDN përfshijnë: Neni 3 (mbrojtja nga dhuna dhe nga trajtimi jonjerëzor dhe degradues), Neni 8 (mbrojtja e jetës private dhe integritetit personal), Neni 6 (qasje në drejtësi), Neni 13 (kompenzimi i efektshëm); mekanizmi për ankesë individuale ofrohet vetëm nga KEDN.

Sygjerime për ndryshim: Rasti mund të përdoret për aktin dramatik: nga të tri grupet: kandidatët – zëdhënësit qeveritarë- gjykatësit – lejo të diskutojnë rastin dhe mundohu që të arrihet zgjidhja.

PJESA IV: VAZHDIMI

Burimet: Rasti për studim i bazuar në Rastin e Z-së dhe të tjerët në V. Britani e Madhe, Aktgjykimi i Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut i datës 10 Maj 2001, Padia nr. 29392/95; shih po ashtu rastin e tashëm të K.A. kundër Finalandës, Aktgjykimi i datës 14 Janar 2003, Padia nr. 277751/95 (ndarja e fëmijëve nga prindërit e tyre si vazhdimësi e deklaratave për shpërdorim seksual nga prindërit e tyre – dhunim të Nenit 8 KEDN për autoritetet dështim për të ndërmarrë hapa efikas për ribashkimin e familjes).

BIBLIOGRAFIA

Kofi Annan / UNICEF 2001. “Ne Fëmijët”, raporti i Sesionit Special të Asamblesë së Përgjithshme mbi Fëmijët. UNICEF, New York.

Asylkoordination Austria / Projekti i Ndërlidhjes së Njerëzve: http://www.asyl.at

Instituti për të Drejta të Njeriut Boltzman / Qendra për Shërbim për Arsimimin për të Drejtat e Njeriut: http://www.humanrights.at/

Koalicioni për Ndalimin e Përdorimit të Fëmijëve si Ushtarë. 2001. Raporti botëror. Publikim i koalicionit, Londër.

Mishell Freman. 1997. Statusi moral i fëmijës: Ese mbi të drejtat e fëmijës. Publikime të Martinus Njihoff, Dordrecht/Boston/Londër.

Garça Machel. 2001. Ndikimi i luftës te fëmijët. C. Hrust & CO., Londër.

Amartya Sen. 2002. Edukimi fillor dhe siguria njerëzore. Deklaratë në Komisonin mbi Sigurinë Uorkshopi i Kalkutës, në dispozicion në: http://www.humansecurity-chs.org./

Komsioni mbi të Drejtat e Fëmijës i KB: http://www.unhchr.ch/html/menu2/6/crc/

Sesioni Special i Asamblesë së Përgjithshme mbi Fëmijët i KB 2002: http://www.unicef.org/specialsession

UNICEF ( i përgatitur nga Hodgkin, rachel dhe Peter Neëell). 2002. Doracaku për zbatim të Konventës mbi të Drejtat e fëmijës (verzioni i korigjuar plotësisht), UNICEF, Gjeneva-Njy Jork.

WUK-Werkstatten – dhe Kulturhaus Vienë:

http://wuk.at/index/id/7/index.htm

INFORMATA PLOTËSUESE

Rrjeti Afrikan për Parandalim dhe Mbrojtje Kundër Keqpërdorimit dhe Mospërfilljes së Fëmijës (RrAPKKMF):

http://www.anppcan.org/

Filip Alston (ed.). 1994. Interesat më të mira të fëmijës: Bashkërendimi i kulturës me të Drejtat e Njeriut. Shtypshkronja Claredon. Oksford.

Amnisty International Children’s Action 1999: http://amnesty.org/ailib/intcam/children/kids99/kidindex.htm

Asquith, Stewart dhe Malcolm Hill (edukatorë) 1994. Drejtësi për fëmijët. Publikime të Martinus Njihoff, Dordrecht/Boston/Londër.

Brett, Rachel dhe Margaret McCallin. 1996. Fëmijët – ushtarët e padukshëm. Shpëto Fëmijët, Suedi, Stokholm.

Casa Alianza (Guatemalë): http://www.casa-alianza.org/

Qendra Evropian për Fëmijë:

http://eurochild.gla.ac.uk/

Child-hood.com (fëmijëria.com) (platforma e internetit kundër turizmit seksual):

http://child-hood.com/

Shtëpia e fëmijëve:

http://www.child-abuse.com/childhouse/

Rrjeti Informativ për të Drejtat e Fëmijës (RrIDF):

http://www.cring.org/

Koalicioni i Fëmijëve- Ushtarë: http://www.child-soldiers.org/

Rrjeti Hulumtues Ndërkombëtar për Mbikëqyrje fëmijësh:

http://www.childwatch.uio.no/

Këshilli i Evropës / Qendra Evropiane e Rinisë. 1995. Të gjithë ndryshe – të gjithë të barabartë (pako edukative). Në dispozicion në: http://coe.int/T/E/human_rights/Ecri/3-Educational_resources/

Mbrojtja e Fëmijës:

http://www.defence-for-children.org/

Sharon Detrick (ed.) 1992. Konventa mbi të Drejtat e Fëmijëse KB. Udhërrëfyes drejt “Travaux Preparatoires”. Publikime të Martinus Njihoff, Dordrecht/Boston/Londër.

Sharon Detrick (ed.) 1999. Përshkrim për Konventën e Kombeve të Bashkuara mbi të Drejtat e Fëmijës. Publikuesi Akademik Kluwer, Hagë.

Gabriele Dorsch. 1994. Die Konvention der Vereinten Nationen Convention uber die Rechte der Kindes [Konventa per të Drejtat e Fëmijës e KB). Berlin: Dunker & Humblot.

Fund Prostitucionit, Pornografisë dhe Trafikimi të Fëmijës {FPPTF [ECPAT]}: http://www.ecpat.net/

Rrjeti Evropian i Fëmijëve (EURONET)

http://europeanchildrensnetwork.gla.ac.uk/

Rrjeti Evropian për Ombudspersonin për Fëmijë (RrEOF): http://www.ombudsnet.org/

Iniciativa Globale për Fundin e të Gjitha Dënimeve Trupore për Fëmijë (IGFGjDFT): http://www.endcorporalpunishment.org/

Goodwin-Gill, Guy dhe Ilene Cohn. 1994. Ushtarët Fëmijë. Oxford University Press, Oxford.

Susan Fountain. 1993 . Është vetëm e drejtë!. UNICEF, New York.

Bob Franklin (ed.). 2001. Doracaku i ri i të drejtave të fëmijëve: Politikat dhe praktikat krahasuese (botimi i dytë). Routledge, Londër/New York.

Michael Freeman (ed.). 1996. Të drejtat e fëmijëve: një prespektivë krahasuese. Kompania botuese Dartmouth, Aldershot.

Michael Freeman dhe Philip Veerman (ed.). 1992. Ideologjitë e të drejtave të njeriut. Publikime të Martinus Njihoff, Dordrecht/Boston/Londër.

Tomas Hammarberg. 1995. Të drejtat e fëmijëve të hendikepuar: Konventa mbi të Drejtën e Fëmijës e KB. Në: Degner/Koster-dreese (ed.). Të drejtat e njeriut dhe personat e hendikepuar: Ese dhe instrumentet e tashme të të drejtave të njeriut. Publikime të Martinus Njihoff, Dordrecht/Boston/Londër.

Ruth Finney Hayward. 2000. Thyerja e qypit të argjiltë: Mësime nga Azia jugore për përfundimin e dhunës kundrejt femrave dhe vajzave. Katmandu: zyra rajonale e UNICEF-it për Azinë juglindore.

James R. Himes. 1995. Zbatimi i Konventës mbi të Drejtën e Fëmijës: Mobilizimet e burimeve në shtetet me të ardhura të vogla. Publikime të Martinus Njihoff, Dordrecht/Boston/Londër.

Divizioni i Mbikëqyrjes së të Drejtave të Fëmijës: http://hrw.org/children

Programi Ndërkombëtar për Eliminimin e Punës të Fëmijës (PDEP): http://www.ilo.org/public/english/standards/ipec/

An-Magritt Angelo Saporiti Jensen. 1992. A llogarisin fëmijët? Fëmijëria si një Fenomen Social – Një përmbledhje statistikore (Raportet EUROSOCIAL-e nr. 36). Qendra Evropiane për Politikat e Mirëqenies Sociale dhe Hulumtim, Vjenë.

Jenny Kuper. 1997. Ligji ndërkombëtar rreth fëmijëve civilë në konfliktet e armatosura. Shtypshkronja Claredon. Oksford.

Koalicioni Nacional për Shfuqizimin e Dënimit me Vdekje (SHBA): http://ncadp.org/

Grupi i OJQ-ve për KDF:

http://www.crin.org/NGOGroupforCRC

Lista-kontrolluese e OJQ-ve për Fëmijët në Konfliktet e Armatosura:

http://watchlist.org/

Aleanca për Shpëtimin e Fëmijëve. 1997. Pakot trajnuese të KDF –së. Londër.

Helmut Christian Hainzl Sax. 1999. Die verfassungsrechtiliche Umsetzung der UN-Kinderrechtskonvetion in Osterreich [Zbatimi Kushtetues i KDF në Austri]. Botimi Osterrreich, Vienë.

Programi për Fëmijë e Ndarë në Evropë: http://sce.gla.ac.uk/

SOS (fshati ndërkombëtar i fëmijëve) SOS Kinderdorf International:

http://sos-childrensvillages.org/

Përfaqësuesi Special i Sekretarit të Përgjithshëm të KB për ndikimin e konflikteve të armatosura mbi fëmijët:

http://un.org/special-rep/children-armed-conflict

Terre de Hommes: http://www.terredeshommes.org/

UNICEF: Raporti mbi gjendjen e fëmijëve të botës (publikimi vjetor)

Baza Statistike e UNICEF: http://www.childinfo.org/

Geraldine Van Bueren. 1995. Kuptimi i të drejtave të fëmijës. Ghent: Qendra e të Drejtave të Njeriut.

Lisa Woll. 2000. Konventa Ndërkombëtare mbi të Drejtën e Fëmijës Studim i Efekteve. OJQ Shpëto Fëmijët, Suedi, Stokholm.

Grupet Punuese për Vajza: http://grilsrights.org/

Organizata Botërore Kundër Torturës (OBKT)

Programi për të Drejtat e Fëmijëve: http://omct.org/

World Vision International: http://www.wvi.org/

Kongresi Botëror kundër Shfrytëzimi Komercial dhe Seksual të Fëmijëve:

http://csecworldcongress.org/

TË DREJTAT E NJERIUT NË KONFLIKTET E ARMATOSURA

E DREJTA NDËRKOMBËTARE HUMANITARE:

EDHE LUFTËRAT KANË KUFIJ

..aktet në vazhdim jane dhe duhet të mbeten të ndaluara në çdo kohë, në çdo vend, çfarëdoqoftë [...]

- Dhuna mbi jetën dhe personin, në veçanti vrasjet e të gjitha llojeve, gjymtimi, trajtimi mizor dhe tortura;

- Marrja e pengjeve;

- Cenimi i dinjitetit personal, në veçanti trajtimi poshtërues dhe degradues:

- Dënimi dhe ekzekutimi pa aktgykim të dalë nga gjykata e rregullt, duke dhënë të gjitha garancitë juridike [...]

- Të plagosurit dhe të sëmurët duhen mbledhur dhe duhet kujdesur për ta.

NENI 3 (1) DHE (2), UNIK PËR TË KATËR KONVETAT E GJENEVËS TË VITIT 1949

TREGIM ILUSTRUES

Isha 19 vjeç kur shkova në Vietnam. Isha specialist i rangut të katërt i pushkës. Isha i ushtruar për të vrarë, por realiteti për vrasjen e dikujt është ndryshe nga ushtrimet dhe tërheqja e këmbëzës.

Nuk e dija se do ta bëja këtë. Unë e dija se kishte gra dhe fëmijë, por të thosha se do t’i vrisja ata, nuk e dija se do të bëja, deri sa ndodhi. Unë nuk e dija se do të vrisja ndokë. Nuk dëshiroja ta vras askë. Nuk isha i edukuar për të vrarë.

Ajo po vraponte me shpinën e kthyer nga drunjtë, por bartte diçka. Unë nuk e dija se a ishe armë apo diçka tjetër. E dija se është grua, dhe nuk doja që të qëlloja kundër një gruaje, por më urdhëruan të shtija. Dhe, unë mendoja se ajo vraponte me armë dhe e qëllova. Kur e ktheva përpara, ishte një foshnje. Unë shtiva rreth katër herë në të dhe plumbat kishin kaluar nëpër trupin të saj, duke e qëlluar edhe fëmijën. Dhe, kur e ktheva atë, e pashë fytyrën e foshnjës që ishte përgjysmuar. Unë u zverdha. Ushtrimi erdhi tek unë- programimi për të vrarë- dhe unë fillova të vras.

Varando Simpson, veteran Amerikan i luftës së Vietnamit, duke rrëfyer ngjarjet që kanë ndodhur në vitin 1968.

BURIMI:

MARRË NGA DAVID DONNOVAN, NJË HERË MBRET I LUFTARËVE: KUJTIMET E NJË OFICERI NË VIETNAM, I KUOTUAR NË TE DREJTEN HUMANITARE TË NJOHUR, MODULET E EDUKIMIT PËR TË RINJË, ICRC 2001.

Pyetjet për diskutim

1. Pse ky ushtar ka shtënë, edhe pse ka ditur se gratë dhe fëmijët nuk janë caqe të arsyeshme?
2. Pse mendoni se gratë dhe fëmijët janë persona të mbrojtur gjatë konflikteve të armatosura?
3. A mendoni se bindja luan rol gjatë luftimeve? A duhet që ushtarët gjithmonë t’i ndjekin urdhërat?
4. Kush mendoni ju se vendos se çka është sjellje ligjore dhe çka joligjore në luftë?
5. Sa e rëndësishme është sipas jush për ushtarët që të mësojnë se çka është e jashtëligjshme? Ç’është qëllimi i pasjes së rregullave?
6. Si mendoni se tragjeditë si ajo e përshkruara më lart mund të parandalohen?

Duke ditur[...]

se i vetmi synim i legjitimuar për të cilin shtetet duhet të përpiqen gjatë luftës është që t’i dobësojnë forcat ushtarake të armikut;

për këtë qëllim është e mjaftueshme për të bërë të paaftë numrin më të madh të mundshëm të meshkujve;

që ky synim do të jetë i tejkaluar me përdorimin e armëve të cilat padobishëm ashpërsojnë vuajtjet e njerëzve të paaftë, apo e bëjnë të paevitueshme vdekjen e tyre.

PREAMBULA E DEKLARATËS SË SHËN PETERSBURGUT, 1868

E DOMOSDOSHME TË DIHET!?

1. EDHE LUFTËRAT KANË KUFIJ

Disa situata e kërcënojnë sigurinë njerëzore më shumë sesa ato të luftës. Në rrethana ekstreme të konfliktit të armatosur, qeveritë e gjejnë vetveten në pozitë të marrjes së vendimeve të vështira në mes të një situate të nevojave të shoqërisë dhe atyre individuale. Të drejtat e njeriut pushojnë të jenë aktuale, por dhuna sistematike dhe e organizuar, si veçori e vërtetë e konflikteve të armatosura, përbën fyerje për parimet e thella të këtyre të drejtave. Si e tillë, situata e konfliktit të armatosur kërkon një pako rregullash plotësuese të veçanta, duke u bazuar në një ide të thjeshtë, e cila është se edhe lufta ka kufij. Këto rregulla zakonisht përmenden si e Drejta Ndërkombëtare Humanitare (DNH) apo E Drejta në Konfliktet e Armatosura. DNH-ja mund të përmblidhet si parime dhe rregulla që rregullojnë kufirin e përdorimit të dhunës gjatë konflikteve të armatosura në mënyrë që të:

• kursejë njerëzit (‘civilët’) indirekt të kyçur në armiqësi
• kufizojë efektet e luftës (edhe te ‘luftëtarët’) në sasinë e nevojshme për qëllimin e luftës

DNH dhe Siguria Njerëzore

Shumë njerëz e kanë vënë në dyshim dhe shumë të tjerë kanë mohuar se ligji mund ta rregullojë sjelljen në një realitet të përjashtuar, anarkik dhe të dhunës të konfliktit të armatosur. Si mund të pritet se ku mbijetesa e individit apo shoqërisë është në majë, konsiderata juridike do ta kufizojnë sjelljen e njeriut? Sado që do të duket befasuese në shikim të parë, ka arsye shumë të mëdha për agresorët dhe mbrojtësit që njëlloj t’i ndjekin rregullat e vëna nga DNH. Ndërsa, shpërthimi i dhunës anulon idenë për siguri, megjithatë është me rëndësi të kuptohet se DNH i kontribuon sigurisë njerëzore, duke e mbrojtur idenë se edhe luftërat kanë kufij. DNH njeh realitetin e konflikteve të armatosura dhe u përgjigjet në mënyrë pragmatike, me rregulla të detajuara dhe praktike drejtuar individëve. Kjo degë e ligjit nuk tenton të përcaktojë se çka ka apo nuk ka të drejtë shteti apo grupi i rebeluar gjatë konfliktit të armatosur. Më shumë synon që t’i kufizojë vuajtjet që lufta mund t’i shkatojë. Në orvatjet për të ruajtur dinjitetin njerëzor, DNH mund të thotë po ashtu se i kontribuon një paqeje eventuale, duke i rritur mundësitë e pajtimit.

Lufta gjithmonë duhet të zhvillohet me një vizion për paqe.

HUGO DE GROOT (GROTIUS)

Origjina e DNH

Ndonëse dijetarët mendojnë se DNH-ja moderne lindi më 1864, me miratimin e Konventës së Parë të Gjenevës, është e qartë se rregullat përmbajtësore të Konventës nuk ishin tërësisht të reja. Në realitet, një pjesë e madhe e Konventës së Parë të Gjenevës kishte rrjedhur nga e drejta ekzistuese zakonore ndërkombëtare. Në fakt, kishte rregulla të cilat mbronin kategori të caktuara të viktimave në konflikte të armatosura, dhe zakonet e lidhura me mendimet dhe metodat e luftës se autorizuar apo të ndaluar gjatë armiqësisë, më herët se viti 1000 para Krishtit.

Deri në mesin e shekullit XIX, kodet dhe zakonet të cilat e bënë DNH kanë qenë gjeografikisht të kufizuara dhe nuk kanë shprehur një koncensus universal. Nxitja e parë për traktatin e parë universal mbi te Drejtën Humanitare, në masë të madhe, erdhi nga ndërmarrësi zviceran Henry Dunant. Duke qenë dëshmitarë i kërdisë së bërë në Solferino më 1859, gjatë një beteje, me ç’rast forcat franceze dhe austriake iu kundërvunë njëra- tjetrës në Italinë veriore, Dunant vendosi ta shkruajë një libër në të cilin ai përshkruante tmerrin e betejës dhe mundohej që të sygjeronte dhe të publikonte masat për përmirësimin e fatit të viktimave të luftës. Miratimi i Konventës së Gjenevës së vitit 1864 për Korigjimin e Kushteve të të Plagosurve në Ushtri në terren, përfundoi në një traktat ndërkombëtar të hapur për ratifikim universal, në të cilin shtetet pranonin vullnetarisht që ta kufizonin fuqinë e tyre në të mirë të individit. Për herë të parë, konfliktet e armatosura u bënë të rregulluara me shkrim në një ligj të përgjithshëm.

DNH si e drejtë ndërkombëtare

Rregullat dhe parimet e DNH janë rregulla juridike të njohura përbotshëm e nuk janë vetëm norma morale dhe filozofike apo zakone shoqërore. Konkluzioni i natyrës juridike i këtyre rregullave është, natyrisht, ekzistimi i një regjimi të detajuar të të drejtave dhe detyrimeve të ngarkuara mbi palë të ndryshme në një konflikt të armatosur. Individët të cilët nuk i respektojnë rregullat e DNH do të sillen para drejtësisë.

E drejta ndërkombëtare humanitare duhet të kuptohet dhe analizohet si një pjesë e veçantë e një kornize tërësore: rregullat dhe parimet të cilat rregullojnë koordinimin dhe kooperimin në mes të anëtarëve të bashkësisë ndërkombëtare, në veçanti, E Drejta Ndërkombëtare Publike.

Kur dielli lindi në njëzetë e pesë qershorin e vitit 1859 shpalosi pamjet më lemeritëse të përfytyruara ndonjëherë. Trupa të burrave dhe kuaj mbulonin fushëbetejën: kufomat ishin të shtruara mbi rrugë, kanale, përroska, shkurre dhe fusha... të gjorët burra të plagosur që barteshin tërë ditën ishin shpirtërisht të dobët dhe të lodhur. Disa prej të lënduarve shumë keq, kishin një shikim të mpirë, ndonëse ata nuk mund ta kapnin se çka u thuhej... Të tjerët ishin të shqetësuar dhe të ngacmuar nga forca e nervozës dhe dridheshin nga fërgëllimet e ngërçeve. Disave, që kishin plagë të hapura, tashmë kishin filluar t’iu shfaqeshin infeksionet, ishin gati të çmendeshin nga vuajtjet. Ata luteshin që t’iu shkurtoheshin vuajtjet, dhe përpërliteshin me fytyrat e tyre të çrregulluara në shtrëngimin e luftës për vdekje.

HENRY DUNANT, KUJTIMET E SOLFERINOS, KNKK.

DNH dhe të Drejtat e Njeriut

Në orvatjet për t’i kufizuar vuajtjet dhe dëmin e shkaktuar nga konflikti i armatosur, DNH mund të thuhet se mbron “thelbin” e të drejtave të njeriut në konflikt. Këta mbrojtës të thelbit, përfshijnë të drejtën për jetë, ndalimin e skllavërisë, ndalimin e torturës dhe të trajtimeve jonjerëzore, si dhe ndalimin e zbatimit të çdo ligji prapaveprues. Ndryshe nga gjërat e tjera (si është liria e të shprehurit, lëvizjes dhe shoqërimit), të cilat mund të shfuqizohen në kohët e gjendjeve të jashtëzakonshme, mbrojtja e thelbit, e dhënë nga DNH kurrë nuk mund të suspendohet. Pasi që DNH aplikohet në situata të veçanta të cilat i përbëjnë konfliktet e armatosura, përmbajtja e “thelbit” të të drejtave të njeriut kujdeset që të përputhet me garancitë themelore dhe juridike të dhëna nga ligji humanitar. Këtu janë disa mënyra kur DNH mbron të drejtat themelore në konflikte të armatosura:

• Mbrojtja e ofruar për viktimat e luftës duhet të jetë pa asnjë diskriminim;
• Marrëveshja më e madhe e ligjit humanitar i kushtohet mbrojtjes së jetës, në veçanti jetës së civiliëve dhe njerëzve që nuk janë të përfshirë në konflikt; DNH po ashtu kufizon imponimin e dënimit me vdekje:
• DNH shkon më larg sesa e drejta tradicionale civile për jetën, duke i mbrojtur mënyrat e nevojshme për jetë, e drejtë e cila mund të kategorizohet si një e drejtë ‘ekonomike dhe sociale’ nën ligjin mbi të drejtat e njeriut;
• DNH plotësisht ndalon torturën dhe trajtimin jonjerëzor;
• DNH, në mënyrë specifike ndalon skllavërinë: robërit e luftës nuk duhet të shihen si një pronë e atyre të cilët i kanë kapur;
• Garancitë juridike janë të kodifikuara në Konventën e Gjenevës dhe me Portokolet Shtesë;
• Mbrojtja e jetës së fëmijës dhe familjes është qartë e theksuar në LNH: shembujt përfshijnë rregulla për kushtet e internimit të fëmijës dhe rregullat kundër ndarjes së familjes;
• Respekti për religjion është marrë parasysh në rregullat lidhur me të burgosurit e luftës, si dhe në zakonet e varrimit.

Kur përdoret DNH?

DNH është i aplikueshëm në dy situata. Me fjalë të tjera, ai ofron dy sisteme të mbrojtjes: një i aplikuar në konfliktet e armatosura ndërkombëtare dhe tjetri i aplikueshëm në konfliktet e armatosura jondërkombëtare. Para se t’i definojmë këto dy situata të përdorimit, disa fjalë duhet të thuhen për nocionin e ‘konfliktit të armatosur,’ i cili që nga viti 1949, ka zëvendësuar nocionin tradicional të ‘luftës’.

Konfliktet e armatosura ndërkombëtare janë ato në të cilat dy apo më shumë shtete janë ndeshur duke përdorur armët dhe ato shtete në të cilat njerëzit janë ngritur kundër fuqive kolonizuese, okupimit të huaj apo krimeve raciste, zakonisht të thirrura si luftëra për çlirim nacional. Lart dhe pas aplikimit te dokumentave mbi të drejtat e njeriut, këto situata janë subjekt i një vargu rregullash të gjera të DNH, përfshirë edhe ato të shkruarat përpara në Katër Konventat e Gjenevës së vitit 1949 dhe Protokolin Shtesë I.

Rregulla më shumë të kufizuara janë të aplikueshme në konfliktet e brendshme të armatosura. Ato përfshihen në Nenin 3 të përbashkët për Katër Konventat e Gjenevës dhe Protokolin Shtesë II. Neni 3 paraqet standardin më të vogël të humanitetit, kështu që është i aplikueshëm në çdo situatë të konfliktit të armatosur. Sërish, kjo strukturë rregullash është e aplikueshme në ato aspekte të dispozitave të të drejtave të njeriut, që vazhdojnë të aplikohen në situata emergjente.

Në situata të dhunës, duke mos matur intensitetin e konfliktit të armatosur, DNH nuk aplikohet. Në raste të tilla, dispozitat e të drejtave të njeriut dhe legjislacioni i zbatueshëm vendor vendosin për fatin e atyre që janë të përfshirë në aktet e dhunës.

2. DEFINICIONI DHE PËRSHKRIMI I TË DREJTAVE TË MBROJTURA

Cilat janë rregullat themlore të DNH në konfliktet e armatosura?

1. Personat hors de combat (I paaftë për luftë) dhe ata që nuk marrin pjesë direkte në armiqësi, janë të titulluar për respekt për jetët e tyre dhe integritetin moral dhe fizik. Ata në të gjitha rrethanat duhet të mbrohen dhe të trajtohen në mënyrë humane, pa dallime armiqësore.
2. Është e ndaluar që të vritet dhe lëndohet një armik i cili dorëzohet, apo që është hors de combat (paaftë për luftë).
3. Të plagosurit dhe të sëmurët duhet të mblidhen dhe për ta të kujdeset pala në konlikt e cila i ka ata nën fuqinë e tyre. Mbrojtja po ashtu mbulon personelin mjekësor, vendvendosjet, transportin dhe pajisjet. Emblema e kryqit të kuq apo e gjysmëhënës është shenja e një mbrojtjeje të tillë dhe duhet të respektohet.
4. Ushtarët e kapur dhe civilët nën autoritetin të një pale armiqësore duhet të respektohen për jetët e tyre, dinjitetin, të drejtën personale dhe për bindjen e tyre. Ata duhet të mbrohen nga të gjitha atket e dhunës dhe represaljet. Ata duhet ta kenë të drejtën për të komunikuar me familjet e tyre dhe të marrin ndihmë.
5. Gjithkush duhet të mund të përfitojë nga garancitë themelore juridike. Askush nuk duhet të mbahet i përgjegjshëm për një akt të cilin nuk e ka bërë ai. Askush nuk i duhet nënshtruar torturës fizike apo mendore, dënimit trupor apo trajtimit të egër apo degradues.
6. Palët në një konflikt dhe anëtarët e forcave të tyre të armatosura nuk kanë një zgjedhje të pakufishme të metodave dhe mjeteve të luftimit. Është e ndaluar të përdorën armë apo metoda të natyrës së luftës që shkaktojnë humbje të panevojshme apo vuajtje jashtë mase.
7. Palët në konflikt duhet gjatë gjithë kohës të bëjnë dallim ndërmjet popullsisë civile dhe ushtarëve, në mënyrë që ta kursejnë popullatën civile dhe pronën. Gjithashtu nuk duhet të jenë objekt sulmi popullata civile si e tillë, apo personat civilë. Sulmet duhet të drejtohen vetëm kundër objektivave ushtarake.

Shënim: Këto rregulla, të hartuara nga KNKK, përmbledhin thelbin e DNH. Ato nuk kanë autoritet të instrumenteve juridike dhe në asnjë mënyrë nuk kërkojnë që t’i zëvendësojnë traktatet në fuqi. Ato janë të skicuara me një qëllim që të ndihmojnë promovimin e DNH.

Çka mbron DNH dhe si?

Humaniteti

Duke e ruajtur sferën e humanitetit në zemër të konfliktit të armatosur, e drejta ndërkombëtare humanitare e mban të hapur rrugën e pajtimit dhe kontribuon jo vetëm që të vendoset paqja në mes të ndërluftuesve, por po ashtu, kujdeset për harmoni ndërmjet njerëzve.

INTERPARLIAMENTARY UNION, KONFERENCA E 90-TË, SHTATOR 2003

E drejta humanitare ndërkombëtare mbron individët të cilët nuk janë apo më nuk janë duke marrë pjesë në luftime, si civilët, të plagosurit, të sëmurët, robërit e luftës, të mbijetuarit e fundosjes së anijeve, dhe personeli mjekësor dhe religjioz. Mbrojtja garantohet duke i detyruar palët në konflikt që t’u ofrojnë atyre ndihmë materiale dhe t’i trajtojnë në mënyrë njerëzore në të gjitha kohët dhe pa dallime armiqësore. Vendet dhe objektet e veçanta si spitalet dhe ambulancat, po ashtu, janë të mbrojtura dhe nuk duhet të sulmohen. DNH përcakton një numër të emblemave dhe shenjave që dallohen lehtë– në veçanti emblemat si Kryqi i Kuq dhe Gjysmëhëna e Kuqe të cilat mund të përdoren për identifikimin e njerëzve dhe të vendeve të mbrojtura. Monumentet historike, dhe punët artistike apo vendet e kultit janë po ashtu të mbrojtura. Përdorimi i këtyre sendeve për mbështetje të fushatës ushtarake është rreptësisht i ndaluar. Gjithashtu, ambienti është brengë e DNH që ndalon metodat dhe mjetet e betejës, të cilat janë të menduara, apo që mund të pritet të shkaktojnë dëm me shtrirje të gjerë dhe të ashpër mbi ambientin natyror.

Dallimi duhet të bëhet ndërmjet ushtarëve dhe civilëve në sjelljen armiqësore, por edhe në mes të caqeve civile dhe ushtarake. Kjo do të thotë se jo vetëm civilët si të tillë janë të mbrojtur, por po ashtu, të mirat e nevojshme për ekzistencë (ushqimet, bagëtia, uji për pirje, etj.).

DNH mbron nga vuajtjet e panevojshme duke ndaluar përdorimin e armëve efekti i të cilave do të ishte jashtë mase në krahasim me avantazhet ushtarake të parashikuara, siç janë plumbat eksplodues qëllimi i të cilëve është që të krijojnë plagë të pashërueshme. Parimet e humanitetit, nevojës ushtarake dhe proporcionalitetit janë vendimtare për të siguruar synimet e mbrojtjes së civilëve kundrejt forcës së rastit apo anësore dhe për të mbrojtur ushtarët nga vuajtja e panevojshme. Nevoja ushtarake ëshë definuar si veprim që i nevojshëm për të mbizotëruar kundërshtarin, dhe ligji është skicuar që t’i marrë parasysh të gjitha. Rezultati është se një pjesë e mirë e ligjit humanitar mund të mos duket shumë ‘humanitar’ për një avokat të të drejtave të njeriut, por ky ligj e ka përparësinë e të qenit i saktë dhe realist.

Dallimi

Viktimat e konflikteve të tanishme nuk janë thjesht anonim, por vërtet të panumërt (...). E vërteta e tmerrshme është se civilët sot nuk janë vetëm të ‘ngujuar në mes të shkëmbimit të zjarrit’. Ata nuk janë aksidentalisht viktima apo ‘humbje të dyanshme’ siç e ka efuemizmi (hijeshia/sjellja momentale). Të gjithë, shumë shpesh, janë caqe të qëllimshme.

KOFI ANAN, SEKTRETARI I PËRGJITHSHËM I KOMBEVE TË BASHKUARA

Kush duhet ta respektojë Ligjin Humanitar Ndërkombëtar?

Vetëm shtetet mund të jenë palë për traktate ndërkombëtare dhe ndaj Konventës së Gjenevës së vitit 1949 dhe dy Protokoleve Shtesë të vitit 1977. Prapëseprapë, të gjitha palët në një konflikt të armatosur –qoftë focat e armatosura të shtetit apo forcat rebeluese- janë të kufizuara nga ligji ndërkombëtar humanitar. Në fillim të vitit 2003, gati të gjitha shtetet e botës, 189, për të qenë të saktë- ishin palë të Konventës së Gjenevës të vitit 1949. Fakti se traktet u pranuan nga shumica e vendeve, dëshmon universalitetin e tyre. Deri më tash, 160 shtete janë palë të Protokolit Shtesë, i cili ndërlidhet me mbrojtjen e viktimave të konflikteve të armatosura ndërkombëtare, deri sa Potokoli Shtesë II ndërlidhet me mbrojtjen e viktimave të konflikteve të armatosura jondërkombëtare, të cilen e kanë nënshkruar 153 palë shtetërore. Për të verifikuar nëse shteti i juaj është palë në traktate kontaktoni KNKK apo shikoni web faqen e tyre: http://www.icrc.org

3. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTAVERSE

Rëndësia e vetëdijësimit kulturor

Përpjekjet e njeriut për t’i kufizuar brutalitetet e luftës janë universale. Shumë kultura nëpër histori janë munduar që ta kufizojnë përdorimin e forcës në mënyrë që t’i zvogëlojnë vuajtjet e panevojshme dhe ta kufizojnë shkatërrimin. Edhe pse Konventat Filluese të Gjenevës dhe të Hagës nuk kanë qenë universale në zanafillë, pasi ato janë skicuar dhe miratuar nga juristët dhe diplomatët të cilët i kanë takuar kulturës së krishterë evropiane, vlerat themelore të këtyre konventave janë universale. Kjo matje universale DNH kurrë nuk duhet të nënvlerësohet apo harrohet: shumë shpesh respekti dhe zbatimi i rregullave, në fakt do të varet nga themelimi i një korrespondence të qartë në mes traktateve të aplikueshme apo zakoneve dhe traditave lokale.

Vështrimet e kundërta lidhur me aplikueshmërinë e DNH

Derisa parimet e DNH-së, kanë pasur një aprovim kuazi-universal, problemet e zbatimit mund të ngriten si rezultat i ideve konkurrente të pikës në të cilën manifestimet e dhunës bëhen një konflikt i armatosur. Kualifikimi i konfliktit si i armatosur është me rëndësi primare, siç është edhe kërkesë bazë për DNH-në që të aplikohet. Kur shtetet përballen me aktet e dhunës në territorin e tyre, ato preferojnë që të merren me këto ndodhi brendapërbrenda shtetit. Kjo është kështu, edhe në qoftë se një shtet tjetër është i përzier në probleme. Pranimi se situata e konfliktit të armatosur po merr masë nënkupton pranimin e përgjegjësisë për bartjen e dhunës e cila mund të jetë e vlefshme për mbrojtje nën rregullat e DNH-së, lart dhe pas mbrojtjes bazë të ofruar nga ligji i të drejtave të njeriut. Autoritetet qeveritare jo befasisht dëshirojnë t’i karakterizojnë këta guximtarë si kriminelë, banditë apo terroristë, më parë se luftëtarë, si rrjedhojë e shmangies nga rregullat e DNH-së.

Njëra nga mënyrat me të cilat DNH e bën vetveten të pranueshme për shtetet në këto situata është garantimi se aplikueshmëria e rregullave nuk do të negociojë asnjë legjimitet mbi grupet e përfshira në armiqësi. Një qasje realiste dhe pragmatike e DNH është përdorur që t’i mbrojë viktimat e konfliktit pa marrë parasysh anët. Është me rëndësi të theksohet se DNH është një drejtpeshim ndërmjet koncepteve të konfliktit: nevojës ushtarake në një anë dhe brengave humanitare në anën tjetër.

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Përfaqësuesit e shteteve janë përballur me vështirësi për fuqizimin e te drejtes në konfliktet e armatosura, dhe ata të cilët kanë skicuar traktatet e DNH-së dhe është dashur që të sajojnë mekanizma specifik për zbatim dhe miratim të mekanizmave të përgjithshëm të së drejtës ndërkombëtare për nevojat e veçanta të viktimave të ëkonfliktetve të armatosura. Fatkeqësisht, mekanizmat e përgjithshme specifike të kombinuara, nuk mund të garantojnë asnjë respekt minimal për individët në konfliktete e armatosura. Kjo mund të arrihet kur trajnimi dhe arsimimi i vetëdijëson të gjithë se armiqtë e konfliktetev të armatosura janë qenie njerëzore që e meritojnë respektin.

Gjerësisht të themi, janë tri lloje strategjish të përdorura nga DNH për të siguruar zbatimin:

• Masat preventive
• Masat që të sigurojnë pajtimin gjatë konflikteve të armatosura
• Masat represive

Masat parandaluese

Shtetet palë të Konventës së Gjenevës - që do të thotë gati të gjitha shtetet e botës - nuk kanë asnjë detyrim që të zgjerojnë diturinë e të drejtës humanitare ndërkombëtare, sa më gjerë që të jetë e mundur. Nuk është e mjaftueshme që forcat e armatosura të shtetit të jenë të mësuara me DNH: shoqëria civile dhe rinia duhen, po ashtu, të vetëdijësohen për

perspektivën humanitare në konfliktin e armatosur. Përqendrimi i menjëhershëm i DNH është mbrojtja e jetës dhe dinjitetit njerëzor në kohët e luftës; por megjithatë, aty përfshihet edhe mbrojtjea e vlerave të tilla, në të gjitha përvojat tona. Si e tillë, së bashku me mësimin e të drejtave të njeriut, DNH jep një kontribut të veçantë për edukimin qytetar në nivel lokal, nacional dhe internacional. Edukimi dhe trajnimi duhet të fillojnë në kohën e paqes, në mënyrë që të ngulitet në mendje një reflektim i vërtetë humanitar.

>> ne mund të mësojmë se sa lehtë një person, pa marrë parasysh nacionalitetitn, mund të kurthohet nga psikologjia e brutalitetit, kur është pjesëmarrës i luftës. Ky brutalitet, shpesh është i shkaktuar nga urrejtja e të tjerëve, siç është i ilustruar qartë në aktete racizmit. Problemi më themelor të cilin ne duhet ta shqyrtojmë kur merremi me ndonjë krim lufte është frika e pakufishme nga vdekja, të cilën e përjetojnë ushtarët. Në mënyrë që ta tejkalojnë frikën gjatë luftës, njerëzit priren që të mbështeten mbi dhunën, e cila si shpagesë e degradon moralin e tyre dhe e shfaq vetveten përmes shpërthimit të brutalitetit. <<

YUKI TANAKA, DIJETAR JAPONEZ

Masat për vështrimin pajtues

Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq (KNKK) luan rol të madh duke ua rikujtuar shteteve se duhet të ndërmarrin masat për t’i bërë ligjet humanitare të njohura dhe duhet bërë të gjithë hapat e nevojshëm për të siguruar se ligji është efektivisht i aplikuar dhe plotësisht i respektuar.

Masat represive

Ligji humanitar ndërkombëtar detyron shtetet që t’i pezullojnë të gjitha shkeljet e tyre. Shkeljet e mëdha të të drejtave të njeriut të quajtura krime të luftës janë të sanksionuara nga DNH, që në të vërtetë është kërkesë që shtetet të pasivizojnë legjislacionin vendor për të dënuar krimet e luftës, për kërkimin e njerëzve të cilët gjoja kanë bërë këso krimesh, dhe për t’i sjellë ata para gjyqeve të tyre apo për t’i ekstraduar ata në një shtet tjetër për persekutim. Këto masa represive mund të shërbejnë, po ashtu, si një sigurues që parandalon rishfaqjen e shkeljes së të drejtave të njeriut. Bashkësia ndërkombëtare tani ka krijuar një Gjykatë Ndërkombëtare për Krimet (GJNK) e cila do të jetë kompetente pët gjykimin e krimeve të luftës, krimeve kundër njerëzimit dhe gjenocidit. Ndryshe nga Tribunalet ad-hoc të krijuara për konfliktet në ish-Jugosllavi dhe Ruandë, GJNK ka juridiksion universal.

E DOBISHME TË DIHET

Kryqi i Kuq Ndërkombëtar dhe Lëvizja e Gjysmëhënës së Kuqe përbëhen nga Komiteti Ndërkombëtarë i Kryqit të Kuq (KNKK), shoqatat nacionale të Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe, të përafërsisht 180 shteteve, dhe Federatës Ndërkombëtare të Shoqatave të Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe. Shoqatat nacionale veprojnë si ndihmë për autoritetet publike të shteteve të tyre në fushë humanitare dhe ofrojnë një mori shërbimesh, përfshirë këtu ndihmën për katastrofën dhe programet sociale dhe të shëndetësisë. Federata është një organizatë që promovon bashkëpunimin ndërmjet mes shoqërive nacionale dhe forcon fuqinë tyre.

Si mbrojtës dhe promovues i DNH-së, KNKK luan një rol udhëheqës në kërkim të masës së humanitetit në mes të konfliktit të armatosur.

1. PRAKTIKA TË MIRA

Mbrojtja e civilëve

E Drejta humanitare është themeluar mbi parimin e imunitetit të popullsisë civile. Njerëzit që nuk marrin pjesë në armiqësi nuk mund të sulmohen në asnjë situatë; ata duhet të kursehen dhe të mbrohen. Në konfliktet e ditës së sotme, megjithatë, civilët shpesh pësojnë dhunë të tmerrshme, nganjëherë si caqe direkte. Masakrat, pengmarrjet, dhuna seksuale, shqetësimi, dëbimi, transferi dhe grabitja me forcë, mohimi i qëllimshëm i qasje për ujë, ushqim, dhe kujdes shëndetësor, janë disa nga praktikat që mbjellin terror dhe vuajtje në mesin e civilëve. KNKK mban një prezencë konstante në rajonet ku civilët janë në rrezik. Vëmendje e posaçme u është kushtuar grave dhe fëmijëve, për arsye se DNH ofron për ta mbrojtje specifike.

Femra e përjeton konfliktin e armatosur në mënyra të ndryshme – nga pjesëmarrja aktive si luftëtare deri në rastet kur bëhet shënjestër si anëtare e popullatës civile, apo sepse është femër. Përvoja e femrës në luftë është e shumanëshme – ajo nënkupton ndarjen, humbjen e anëtarëve të familjes dhe jetesës, dhe rrezikun në rritje nga dhuna seksuale, plagosja, vuajtja dhe vdekja. Përgjigja ndaj këtij realiteti përfshin:

• Mësimin e mbajtësve të armëve për të drejtat e grave.
• Ofrimi i ndihmës për kujdesin shëndetësor gjinekologjik në komplekse mjekësore dhe vende shëndetësore që u shërbejnë viktimave të armiqësisë.
• Rikujtimi i autoriteteve të paraburgimit, se femrat e paraburgosura duhet të vihen nën mbikëqyrje të menjëhershme të femrave dhe se dhomat e fjetjes dhe mjetet, duhet të jenë të ndara nga ato të meshkujve.
• Puna për rivënien e kontaktetve në mes anëtarëve të familjes të cilët ishin ndarë si rezultat i konfliktit.
• Ofrimi i mbështetjes për familjet e të zhdukurve.

Fëmijët shumë shpesh janë dëshmitarët e parë të krimeve të bëra kundër prindërve të tyre apo anëtarëve të tjerë të familjes. Ata janë vrarë, gjymtuar, burgosur apo në raste të tjera janë ndarë nga familjet e tyre. Largimi nga ambienti familjar për ta, edhe për ata të cilët arritën të ikin nga kjo gjendje, shkakton mungesën e çdo sigurie për ardhmërinë e tyre dhe për ardhmërinë e të dashurve të tyre. Ata shumë herë janë detyruar të ikin duke braktisur gjërat e tyre dhe refuzohen pa ndonjë dallim. Veç kësaj, fëmijët që jetojnë me familjet e tyre apo që janë lënë vetë në zonat e konfliktit, janë kandidatë potencialë për rekrutim si ushtarë. Të rrëmbyer nga familja, këta rekrutë-fëmijë nuk mund ta paramendojnë jetën pa luftë. Bashkimi me një grup të armatosur është mënyrë që ta sigurojë mbijetesën e tyre. Përgjigja ndaj këtij realiteti përfshin:

• Promovimi i respektimit të të drejtave të njeriut te bartësit e armëve
• Ndjekja e rekrutimit dhe e pjesëmarrjes së fëmijëve në konflikt të armatosur.
• Dhënia e fëmijëve-viktima me asistencë mjekësore, psikologjike dhe sociale.
• Puna për rivendosjen e kontakteve familjare, duke ofruar ndihmë për fëmijët e vetmuar dhe duke kërkuar personat e zhdukur.
• Monitorimi i kushteve të arrestit për fëmijë – sigurimi se ata mbahen ndaras nga të rriturit, përveç nëse janë anëtarë të familjes së njëjtë – dhe puna që sjell lirimin e fëmijëve.

Ka fëmijë të cilët u bashkohen të ashtuquajturave arsye vullnetare. Por, unë mendoj se njëra duhet të jetë se nuk ka gjë të tillë si bashkimi vullnetar, në kuptim se shumica e madhe e fëmijëve të cilët bashkangjiten me dëshirë për të bërë këtë nga nevoja apo viktimizimi është frika për siguri. Fëmijët jetimë të cilët nuk kanë fare prindër që t’i mbrojnë, njerëz të cilët janë të frikësuar se do të vdesin nga uria apo që nuk kanë shëndet të mjaftueshëm, mund të kërkojnë aktivitet ushtarak.

DR. MIKE WESSELLS

Mbrojta e të burgosurve

Njëra nga pasojat e konfliktit të armatosur është marrja dhe mbajtja e të burgosurve. Privimi nga liria i bën njerëzit të prekshëm përballë autoriteteve ndaluese dhe brenda ambientit të burgut. Kjo prekje apo lëndueshmëri është në veçanti e theksuar në kohët e konfliktit dhe dhunës së brendshme, kur përdorimi i tepruar dhe ilegal i forcës është gjë e rëndomtë dhe pamjaftushmëritë strukturore janë të keqësuara. DNH përfshin masat që kanë qëllim specifik mbrojtjen e të burgosurve. Mënyrat për të siguruar respekt për jetën dhe dinjitetin e të burgosurit përfshijnë:

• Garantimi se ata të cilët janë në krye të burgut do të pranojnë trajnime për rregullat dhe do të dënohen në qoftë se nuk arrijnë t’i zbatojë këto rregulla.
• Sigurimi se autoritetet sigurojnë fonde dhe mjete të mjaftueshme për burxhet.
• Lejimi i shoqatave neutrale humanitare si KNKK që t’i vizitojë të burgosurit dhe të monitorojë trajtimin e tyre.
• Rivendosja e lidhjeve familjare, aty ku janë shkëputur.
• Mbështetja për organizatat për të drejtat e njeriut si Amnesty International apo Human Rights Watch apo organizatat lokale për të drejtat e njeriut që e informojnë publikun se çka kanë mësuar për keqtrajtimin e të burgosurve nga kapësit e tyre.

Rivendosja e lidhjeve familjare

Në të gjitha krizat- konfliktet e armatosura, zhvendojet e mëdha të popullsisë, dhe situata të tjera të krizës - fëmijët mbeten të ndarë nga prindërit e tyre, familjet dhe të rriturit e tjerë. Për shkak se statusi i tyre rrallëherë është shumë i qartë, atyre u referohet statusi si ‘fëmijë të ndarë apo të vetmuar’ më tepër sesa ‘jetimë’. Edhe të tjerët, siç janë pleqtë apo të hendikepuarit, mund të jenë në situata të vështira gjatë konfliktit. Ata mund të mbeten mbrapa, të jenë të izoluar, të ndarë nga të afërmit e tyre dhe të paaftë qër të kujdesen për vetveten. Për arsye të lëndueshmërisë së tyre, KNKK do të ndërmarrë, kur është e nevojshme, masa të veçanta, me qëllim të mbrojtjes së tyre dhe ribashkimit familjar. Disa nga këto masa përfshijnë:

· Avancimin e lajmeve për familje përmes porosive të Kryqit të Kuq, transmetimeve të radios, përmes telefonit dhe internetit, nëpërmjet Kryqit të Kuq Ndërkombëtar dhe Lëvizjes së Gjysmëhënës së Kuqe.

· Organizimi i riatdhesimit dhe ribashkimit familjar.

· Ndihma për vizita familjare për të afërimit e arrestuar apo përgjatë vijës së frontit.

· Dhënia e dokumentave të udhëtimit të KNKK atyre që falë konfliktit nuk kanë apo nuk kanë më letra identifikuese, dhe janë për riatdhesim apo rivendosje në vend të tretë.

· Informimi dhe mbështetja e familjeve të personave të zhdukur.

Një Fjalë për Emblemën

Konventa e Gjenevës përmend tri emblema: Kryqin e Kuq, Gjysmëhënën e Kuqe dhe Luanin e Kuq dhe Diellin, edhe pse vetëm dy të parat përdoren. DNH rregulllon përdorimin, madhësinë, qëllimin dhe vendin e emblemës, njerëzit dhe pronën që mbron ajo, kush mund ta përdorë atë, çfarë respekti detyrohemi të kemi për emblemën, dhe çfarë janë dënimet për keqpërdorime.

Në kohët e konfliktit të armatosur, emblema mund të përdoret si mjet mbrojtës vetëm nga:

• Shërbimet mjekësore të forcave të armatosura
• Shoqatat Kombëtare të Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe, sipas rregullit të njohura dhe të autorizuara nga qeveritë për dhënien e asistencës në shërbime mjekësore të forcave të armatosura;
• Spitalet civile dhe vendet e tjera mjekësore të njohura si të tilla nga qeveria;
• Agjencione të tjera të ndihmës, subjekt i kushteve të njëjta si Shoqata Nacionale.

Tri tipet e keqpërdorimit të emblemës:

1. Imitimi: një organizatë humanitare përdor një kryq të kuq ngatërrues dhe të ngjashëm për ta identifikuar vetveten.
2. Uzurpimi: një farmacist prezanton / shpall biznesin e tij/saj me flamurin e Kryqit të Kuq.
3. Pabesi: ushtarët përdorin ambulancën që e mban kryqin e kuq për të bartur armë.

Shtetet duhet t’i marrin të gjitha masat për të parandaluar dhe për t’u përmbajtur nga keqpërdorimi i emblemës. Rastet më të rënda të keqpërdorimit trajtohen si krime lufte.

Parimet e punës e veprimit humanitar

Në mënyrë që të kualifikohet si humanitare, një organizatë duhet të pajtohet me një numër parimesh. Parimet më të rëndësishëm të punës janë neutraliteti dhe objektiviteti. Neutraliteti mund të kuptohet si paanësi. Ky parim i lejon punëtorëve humanitarë që ta fitojnë dhe mbajnë besimin e çdonjërit që është i përfshirë në konflikt. Objektiviteti nënkupton se përparësia do të jepet në bazë të nevojave. Në të vërtetë, punëtorët humanitarë nuk bëjnë dallime në bazë të nacionalitetit, racës, religjionit, klasës shoqërore apo opinioneve politike. Ata janë të udhëhequr vetëm nga nevojat e individëve dhe duhet t’u japin përparësi rasteve më urgjente. Për arsye të natyrës së ndieshme të punës së KNKK-së, qoftë ajo vizita e të burgosurve apo veprimi ndërmjetësues neutral në mes palëve ndërluftuese, dhe nga që ajo dëshiron të jetë e pranishme, dhe së paku të jetë e toleruar nga të gjitha palët, mirëbesimi luan një rol të rëndësishëm në punën e organizatës. Ky parim, bashkë me neutralitetin dhe objektivitetin ngre dilemë etike për punëtorët humanitar të cilët nuk mund të denoncojnë shpërdorimet të cilat i shohin gjatë punës së tyre, sepse mund ta vënë në rrezik jetën e viktimave apo të vështirësojnë mundësinë për të hyrë te ata që kanë nevojë për ndihmën etyre.

Parimet fundametale të Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe.

Humaniteti – mbrojtja e jetës, shëndetit dhe sigurimi i respektit për qeniet njerëzore.

Objektiviteti - asnjë diskrimin sa i përket nacionalitetit, racës, religjionit, opinioneve klasore apo politike: udhëhequr vetëm nga nevojat.

Neutraliteti - nuk duhet të mbahet ana në armiqësi.

Pavarësia - autonomi e plotë nga të gjitha llojet e autoritetit të jashtëm.

Shërbimi vullnetar – organizata joprofitabile.

Uniteti – mund të jetë vetëm një shoqëri e Kryqit të Kuq dhe Gjysmëhënës së Kuqe në çfarëdo shteti.

Univesaliteti – organizatë botërore.

2. TRENDET

Tabela në faqen 221 të librit.

Ndalimi i minave antikëmbësorike

Gjatë viteve të ‘90 Kryqi i Kuq Ndërkombëtar dhe Lëvizja e Gjysmëhënës së Kuqe, organizatat ndëkombëtare dhe koalicioni i gjerë i OJQ-ve kanë punuar për ndalimin e minave antikëmbësorike, dhe për të ndihmuar viktimat e minave dhe komunitetet e dëmtuara nga minat. Kjo punë u kurorëzua më 1997 me miratimin e Traktatit të Otavës, Konventa për Ndalimin e Përdorimit, Magazinimit, Prodhimit dhe Transferit të Minave Antikëmbësorike dhe mbi shkatërrimin e tyre, e cila hyri në fuqi më 1 mars 1999. Është konventa e parë që ndalon, nën ligjin ndërkombëtar humanitar, një armë që përdoret gjerësisht, dhe është bërë ligj më shpejt sesa çdo marrëveshje multilaterale për armët.

Rrjeti Humanitar i Sigurisë u shfaq dhe u konsolidua si rezultat i procesit të përgatitjes dhe miratimit të Konventës së Otavës. Pjesëmarrja shpjegon prioritetet e agjendës së RRHS, dhe angazhimin e shteteve anëtare të RRHS për reduktimin e armëve të vogla dhe ndalimin e minave fushore.

Deri në dhjetor të vitit 2002, 130 shtete e kanë ratifikuar Traktatin e Ndalimit të Minave, dhe 16 shtetë shtesë e kanë nënshkruar atë. Shtetet anëtare të Rrjetit Humanitar të Sigurisë ishin ithtarët më të zjarrtë të traktatit, duke e udhëhequr koalicionin ndërkombëtar për zbatimin e plotë dhe në kohë të traktatit.

Disa statistika të ndihmës së KNKK për vitin 2001

Vizita të burgjeve

346,807 të arrestuar ishin vizituar në 1,998 vendarreste në mbi 70 vende, përfshirë

24,479 të arrestuar të cilët ishin regjistruar dhe vizituar për herë të parë.

70,164 njerëz vizituan një të afërt të burgosur me ndihmën e KNKK.

32,815 certifikata të arrestimeve janë lëshuar.

Rivënia e lidhjeve familjare

447,004 porosi të Kryqit të Kuq ishin mbledhur

418,461 porosi të Kryqit të Kuq ishin shpërndarë

1,897 njerëz, familjet e të cilëve kishin bërë kërkesa për gjetje ishin gjetur

1,662 njerëz ishin ribashkuar me familjet e tyre

7,463 njerëz ishin pajisur me dokumente udhëtimi për t’i lejuar ata që të kthehen në shtëpi apo të vendosen diku tjetër.

Ndihma

1,000,000 njerëz kishin marrë ndihmë direkte dhe asistenca mujore ishte ofruar për mesatarisht 320,000 njerëz të zhvendosur brenda shteteve dhe për 260,000 të popullatës rezidente.

96,000 njerëz të privuar nga liria e tyre kanë marrs asistencë direkte, me gjithsej 135,000 tonë ushqime, rroba, batanije, tenda etj.. po ashtu 29 milion franga zvicerane, sasi e materialeve mjekësore, sanitarisë, dhe ortopedisë ishin shpërndarë në 60 vende.

3. KRONOLOGJIA

Disa konflikte të armatosura kanë pasur më shumë ose më pak ndikim të menjëhershëm në zhvillimin e ligjit humanitar.

Lufta e Parë Botërore (1914-1918) ka dëshmuar se përdorimi i metodave të luftës ishte nëse jo komplet, së paku i shpërndarë në përmasa të gjera. Këtu përfshihen gazrat helmuese, bombardimet e para nga ajri dhe kapja e qindra mijëra të burgosurve. Si përgjigje për këto zhvillime u nënshkrua traktati i vitit 1925 i cili ndalon përdorimin e disa metodave të luftës dhe traktatet e vitit 1929 që merren me trajtimin e të burgosurve të luftës.

Lufta e Dytë Botërore (1939 – 1945) shfaqi shifra të njëjta të civilëve dhe të ushtarëve të vrarë, kundrejt shifrës 1:10 në Luftën e Parë Botërore. Më 1949, bashkësia ndërkombëtare iu kundërvu këtyre shifrave tragjike, dhe më konkretisht të themi efekteve të tmerrshme që kishte lufta mbi civilët, duke i rishikuar konventat që ishin në fuqi atëherë dhe duke miratuar një instrument të ri: Katër Konventat e Gjenevës për mbrojtjen e civilëve.

Në vitin 1977, Protokolet Shtesë ishin përgjigje ndaj sfidave të reja për mbrojtje në luftërat dekolonizuese, si dhe zhvillimit të teknologjisë së re ushtarake. Veçmas, Protokoli Shtesë II, përfshin forcat e armatosura disidente apo grupe të tjera të organizuara të armatosura, të cilat nën një komandë të përgjegjësisë, ushtrojnë kontroll mbi një pjesë të territorit.

Instrumentet bazë të DNH dhe instrumentet e tjera të ndërlidhura

1864: Konventa e Gjenevës për përmirësimin e kushteve për të plagosur në armatat në terren.

1868: Deklarata e Shën Petersburgut (ndalimi i përdorimit të predhave të veçanta në luftë)

1899: Konventa e Hagës për respektimin e ligjeve dhe zakoneve të luftës në tokë dhe adaptimi për beteja detare i Konventës së Gjenevës së vitit 1864.

1906: Rishikimi dhe zhvillimi i Konventës së Gjenevës së vitit 1864.

1907: Rishikimi i Konventës së Hagës së vitit 1899 dhe miratimi i konventave të reja.

1925: Protokoli i Gjenevës për ndalimin e përdorimit në luftë të helmeve vdekjeprurëse apo gazrave të tjera dhe metodave bakteriologjike të luftës.

1929: Dy Konventat e Gjenevës:

· Rishikimi dhe zhvillimi i Konventës së Gjenevës së vitit 1906

· Konventa e Gjenevës për trajtimin e të burgosurve të luftës (e re)

1949: Konventat e Gjenevës:

I Përmirësimi i kushteve për të plagosurit dhe të sëmurët në fushbetejë në konfliktet e armatosura

II Përmirësimi i kushteve për të plagosurit, të sëmurët dhe të përmbyturit e forcave të armatosura në det

III Trajtimi i robërve të luftës

IV Mbrojtja e personave civilë në kohë lufte ( e re)

1954: Konventa e Hagës për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore në kohë të konfliktit të armatosur

1972: Konventa mbi ndalimin e zhvillimit, prodhimit dhe ruajtjes së armëve bakteriologjike (biologjike) dhe toksike, si dhe për shkatërrimin e tyre.

1977: Dy protokolet shtesë për Katër Konventat e Gjenevës të vitit 1949, të cilat forcuan mbrojtjen e viktimave të konflikteve ndërkombëtare (Protokoli I) dhe ndërkombëtare (Protokoli II)

1980: Konventa për ndalimin apo zvogëlimin mbi armët e veçanta konvencionale, për të cilat mendohet se kanë efekte jashtë mase apo të rrëmujshëm (KAK), e cila përfshinë:

· Protokolin (I) mbi pjesët e pazbulueshme

· Protokolin (II) mbi ndalimin apo kufizimin e përdorimit të minave, grackave shpërthyese dhe mjeteve të tjera të këtij lloji

· Protokolin (III) mbi ndalimin apo kufizimin e përdorimit të armëve ndezëse

1993: Konventa për ndalimin e zhvillimit, prodhimit, ruajtjes dhe përdorimit të armëve kimike dhe mbi shkatërrimin e tyre

1995: Protokoli lidhur për armët verbuese laserike (Protokoli IV (i ri ( i Konventës së vitit 1980)))

1996: Protokoli i Korrigjuar mbi ndalimin dhe kufizimin e përdorimit të minave, grackave shpërthyese, dhe mjeteve të tjera të këtij lloji (Protokoli II (i korrigjuar ( i Konventës së vitit 1980)))

1997: Konventa për ndalimin e përdorimit, ruajtjes, prodhimit dhe transferit të minave antikëmbësorike dhe mbi shkatërrimin e tyre

1998: Statuti i Romës për Gjykatën Ndërkombëtare të Krimeve

1999: Protokoli shtesë për Konventën e vitit 1954 për trashëgiminë kulturore

2000: Protokoli Fakultativ për Konventën mbi të drejtat e njeriut të fëmijëve, që merret me përfshirjen e fëmijëve në konfliktet e armatosura

2001: Amandamentimi i Nenit 1 të KAK

2002: Hyrja në fuqi e Statutit të Romës, duke themeluar Gjykatën e parë Ndërkombëtare të Përhershme të Krimeve

2002: Hyrja në fuqi e Protokolit Fakultativ për Konventën mbi të drejtat e njeriut të fëmijëve, që merrret me përfshirjen e fëmijëve në konfliktet e armatosura

BURIMI:

HULUMTIMI I LIGJIT HUMANITAR, MODULET EDUKATIVE PËR TË RINJ, KNKK 2002

ATIVITETE TE ZGJEDHURA

AKTIVITETI I:

PJESA I: HYRJA

Për shumë njerëz, ideja se mund të ketë rregulla në luftë duket absurde, sepse ata besojnë se vetë ideja e luftës është një kontradiktë e nocionit të ligjit apo të drejtave të njeriut. Por është fakt se shumica e vendeve në botë pranojnë dhe fusin në fuqi rregullat e DNH. Pse është kështu? Në një diskutim të propozuar, pjesëmarrësve do t’u parashtrohen disa pyetje të cilat do t’u ndihmojnë atyre për të punuar në disa nga arsyet kryesore që shtetet pajtohen me obligimet e tyre humanitare në kohën e konfliktit të armatosur.

Lloji i aktivitetit: diskutim

Pyetjet për diskutim:

1. Nëse jam duke e fituar luftën, pse duhet t’u bindem rregullave që kufizojnë sjelljen time?

2. Nëse këto rregulla shkilen gjatë gjithë kohës, pse na duhen ato?

3. A do të na duhet DNH duke marrë parasysh të gjitha instrumentet e të Drejtave të Njeriut që ekzistojnë?

Pse shtetet nuk e bëjnë më të vështirën dhe t’i suspendojnë obligimet e të drejtave të tyre të njeriut gjatë kohës së luftës?

4. Si mund të pretendojë DNH se bën përmirësimin e kushteve për paqe dhe sigurinë njerëzore nëse e pranon realitetin e luftës?

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME

Synimet

• Për të kuptuar disa nga arsyet pse rregullat janë të nevojshme në konflikte të armatosura
• Për t’u vetëdijësuar për çështjet e vështira që janë ngritur nga ideja e DNH
• Për t’u bërë më të afërt me arsyet për të cilat shtetet e respektojnë DNH
• Për të kuptuar plotësimin e ndërsjellë ndërmjet ligjit të të drejtave të njeriut dhe DNH
• Për t’i njohur disa rregulla themelore të DNH

Grupi i synuar: të rinjtë, të rriturit

Madhësia e Grupimit / organizmi shoqëror: në mes 12 dhe 20 vetë

Koha: 90 minuta

Përgatitja dhe Materiali:

• Shpërndaj kopje të rregullave themelore të DNH si dhe grafoskopin, i cili tregon plotësimet e DNH dhe dispozitave të të Drejtave të Njeriut
• Duhet të ketë tabelë mbi të cilën duhet shkruar disa ide kryesore që kanë lindur gjatë diskutimit
• Shpërndaj pyetjet për diskutim një javë apo disa ditë para aktivitetit, në mënyrë që pjesëmarrësit të kenë mundësi të mendojnë për to dhe të diskutojnë ndërmjet vete apo me shokët dhe me familjen.

Aftësitë e përfshira:

• Aftësia për zhvillimin e argumentit
• Aftësia e të menduarit kritik
• Aftësia për komunikim efektiv
• Aftësia për menaxhim e mendimeve të kundërta

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE

Hyrje në temë

Ky diskutim adreson disa pyetje shumë të vështira për të cilat nuk ka përgjigje të lehta. Pjesëmarrësit duhet të inkurajohen të mendojnë në mënyre kreative dhe kritike, dhe nuk duhet ta humbin kohën duke kërkuar për përgjigjen e drejtë. Duhet, po ashtu, që përgjigjet kritike të mos injorohen, sepse qëllimi i aktivitetit është që pjesëmarrësit të zbulojnë që shtetet janë të nxitura t’i respektojnë DNH mbi dhe përtej arsye morale dhe legale për ta bërë këtë. Komentet cinike mund të përdoren për t’i nxjerrë në pah këto nxitje dhe të demostrojnë natyrën pragmatike të DNH.

Procesi i diskutimit

Pjesëmarrësit ndahen në katër nëngrupe dhe çdo nëngrup ka për detyrë njërën nga katër pyetjet e diskutimit. Grupet i kanë nga tridhjetë minuta prë diskutim, gjatë të cilave instruktori mund të ndërhyjë dhe të ndihmojë duke vënë në pah çështjet e poshtëshënuara. Çdo nëngrup duhet ta emërojë një raportues që t’i raportojë pjesës tjetër të grupit pas përfundimit të tridhjetë minutave. Për orën e mbetur, hapet biseda për të gjithë grupin që të diskutohet çdo pyetje, duke marrë parasysh atë që raportuesit kanë thënë.

Pyetja 1

• Mendo për interesin afatgjatë të vendit
• Çka në qoftë se ana juaj fillon ta humbë luftën?
• Cili është roli i opinionit publik?

Pyetja 2

• Mos vallë pajtimi me rregullat është një lajm i ri?
• Si mund ta dimë që rregullat shkilen gjithmonë?
• Edhe respektimi i pjesshëm i rregullave mund të ofrojë mbrojtje për disa njerëz.
• Çka nëse sanksionet janë të aplikueshme më fort për shkelje të rregullave?

Pyetja 3

• Mendo disa arsye të mira për pezullimin e disa të drejtave në kohë të konfliktit të armatosur!
• A i mbron të drejtat e njeriut DNH?
• A mund të kërkoni nga ushtarët që të respektojnë të drejtën për jetë kur ata luftojnë?
• A thonë diçka instrumentet e të drejtave të njeriut për mjetet dhe metodat e luftës?

Pyetja 4

• Kur të përfundojë konflikti, a mendoni që palët do të harrojnë atë që është bërë gjatë armiqësive?
• A mund t’i kontribuojë paqes parandalimi i një shkatërrimi gjithëpërfshirës?
• Mendoni për masat represive të cilat mund të përdoren për të siguruar drejtësinë pas konfliktit. Si kontribuojnë këto masa për paqen? Apo nuk kontribuojnë fare?

Vlerësim

Dhjetë minuta në fund të sesionit duhet t’i kushtohen vlerësimit të marrë nga grupi se çka u ka pëlqyer e çka jo lidhur me diskutimin. Në qoftë se janë bërë pyetje të tjera gjatë diskutimit, ato duhen shënuar në tabelë dhe, ndoshta, duhen përdorur për diskutime të ardhshme.

Këshilla metodologjike:

Nxiti studentët që të shkojnë përtej idesë se çka është mirë e çka është gabim dhe orientoi ata drejt zbulimit se përse është në interes të shteteve respektimi i DNH.

Sygjerime për ndryshim

Pas përfundimit të diskutimit në nëngrupe, organizo një akt dramatik në të cilin çdo gurp ka 10 minuta që t’i përdorë përgjigjet në mënyrë që t’i bindin qeveritë e tyre për ratifikimin e traktateve të DNH. Një pjesëmarrës mund ta luajë rolin e Kryetarit të Shtetit të supozuar i cili nuk e sheh qëllimn e DNH.

PJESA IV: VAZHDIMI

Shiko lajmet botërore në një gazetë ditore dhe identifiko shkeljen e DNH që është bërë në konflikte të ndryshme. A e pranojnë këtë mediat dhe Kombet e Bashkuara si fakt të luftës, apo vëreni se është dënuar një sjellje e tillë?

Fusha të tjera të hulumtitmit

Përmbushja e të drejtave të njeriut dhe DNH.

BURIMI

HULUMTIMI I TË DREJTËS HUMANITARE, MODULET EDUKATIVE PËR TË RINJ, KNKK 2002, FQ.93.

2 AKTIVITETI II: ETIKA E VEPRIMEVE HUMANITARE

PJESA I: HYRJE

Dilema etike mund të definohet si një situatë ku kërkimi i një qëllimi të vlefshëm bie ndesh me një qëllim tjetër të vlefshëm dhe çon te lëndimi si dhe tek e mira. Punëtorët humanitarë shpesh përballen me dilemat etike gjatë punës së tyre. Si rezultat i kësaj, në përgjithësi shumë kritika u janë drejtuar veprimeve humanitare. Është me rëndësi të kuptohet se cilat lloje të dilemave janë përfshirë në ofrimin e asistencës humanitare dhe të diskutohet se a ekzistojnë alternativa të qëndrueshme. Në aktivitetin e propozuar, pjesëmarrësit duhet t’i analizojnë situatat të cilat prezantojnë një dilemë etike dhe të vendosin se çfarë veprimi do të ndërmarrin. Duke bërë kështu, ata, po ashtu, do të ndërtojnë argumentet për mohim dhe kritikë.

Lloji i aktiviteti: rast për studim

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME

Synimet:

• Njoftimi me parimet të cilat udhëheqin veprimin humanitar, siç janë ato të neutralitetit dhe objektivitetit
• Të kuptojmë disa nga dilemat me të cilat mund të përballen punëtorët humanitar gjatë punës së tyre
• Të kuptojmë se edhe në situata jofituese, punëtorët humanitarë nuk mund t’i shmangen marrjes së vendimeve: mosveprimi është po aq zgjedhje sa edhe marrja e disa veprimeve specifike

Grupi i synuar: të rinjtë, të rriturit

Madhësia e Grupimit / organizmi shoqëror: prej 12 deri 20 vjet

Koha: 60 minuta

Përgatitja dhe materiali:

Shpërdani kopje për rastet e poshtëshënuara dhe vini pyetjet që ilustrojnë çdo situatë, në një vend ku mund t’i shohin të gjithë.

Aftësitë e përfshira:

• Shkathtësia për ta parë problemin nga këndvështrime të ndryshme
• Shkathtësia për të zhvilluar mendimin personal
• Shkathtësia për të zgjidhur disa probleme
• Shkathtësia për të mirëkuptuar ndjenjat dhe përvojat e një personi tjetër

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE

Hyrje në temë

Pyetni nëse ndokush ka njohuri për kodet e veçanta të drejtimit të cilat lidhen me mënyrën e sjelljes së njeriut gjatë punës në profesionet e tyre. Përgjigja mund të përfshijë rregullat dhe detyrat të cilat duhet t’i ndjekë mjeku apo kodi i etikës së gazetarisë që i parandalon ata që të zbulojnë emra të njerëzve të cilët ua kanë ofruar informatën në qoftë se ajo mund t’ua rrezikojë informatorët apo dëshira e tyre për intimitet. Rishikoni pjesën e modulit të titulluat “Parimet e Punës së Veprimit Humanitar” dhe sigurohuni që pjesëmarrësit t’i kuptojnë pjesët e neutralitetit dhe objektivitetit. Shkruani në tabelë faktorët kryesoreë të punëtorit humanitar gjatë dhënies së asistencës.: ndihma dhe mbrojtja atyre që kanë nevojë.

Procesi i rastit për studim

Rastet shpërndahen dhe lexohen me zë nga pjesëmarrësit. Dilema etike duhet të identifikohet nga pjesëmarrësit. Debati duhet të përqendrohet në afaktin nëse orvatja humanitare duhet të vazhdojë duke marrë parasysh dilemat e shfaqura.

A. Ajencitë e ndihmës shpëtuan civilët e pashpresë në një rajon të luftimeve të ashpra. Pasi që agjencite ofruan mbështetje nga jashtë për mbijetesën e civilëve, grupet të cilat ishin duke e bërë luftën mund t’i injoronin nevojat e civilëve të tyre. Ndihmë nga jashtë u mundësonte atyre që t’i shfrytëzonin të gjitha burimet e vendit për t’i frunizuar ushtarët e tyre. Dhe kjo ndihmonte që mos të përfundonte lufta.

Ø A po e zgjasim ne luftën?

B. Civilët kishin ikur në një Zonë të Mbrojtur e cila ishte bërë si një parajsë për viktimat e “pastrimit etnik” në vendin e tyre. Nga zona, punëtorët humanitarë u ndihmonin që të evakuoheshin në qendrat e refugjatëve jashtë vendit. Ky veprim humanitar në këtë mënyrë i kontribuonte pastrit etnik dhe zhvendosjes së viktimave nga vendi i tyre.

Ø A i asistojmë ne politikat e ndarjes etnike?

C. Dy vende janë në luftë, dhe dëmet në mes popullatës civile janë tejet të mëdha. Disa zëra nga shtetet e tjera e qortojnë gjendjen e vështirë të viktimave, por asnjë qeveri e huaj nuk është e gatishme për të intervenuar apo që t’i bëjë bashkë palët luftuese që ta ndalojnë presionin e tyre dhe ta kursejnë popullatën civile. “Çka do të thotë që të tentohet të sillet asistenca humanitare kur e dini shumë mirë se do të jetë vetëm një ‘pikë uji në oqean’ dhe se pa presion të jashtëm politik apo intervenim ushtarak, ne organizatat humanitare mund të ofrojmë vetëm ndërgjegje për botë?” Keqardhje e një punëtori humanitar.

Ø A ofron veprimi humanitar pretekst të mospërfshirjes për politikanët?

D. Për ta futur nën kontroll një fshat që luftëtarët kryengritës e kanë përdorur si çerdhe, në një zonë të luftimeve civilët ishin detyruar që të zhvendoseshin në një kamp, 30 kilometra nga shtëpitë e tyre. Nga agjencionet e ndihmës humanitare ishte kërkuar që t’u dërgojnë ushqim dhe asistencë mjekësore në kamp. Dukë bërë kështu, megjithatë, do të miratonim zhvendosjen me forcë të civilëve.

Ø A jemi duke e miratuar zhvendosjen me forcë të civilëve?

Për t’u ndihmuar pjesëmarrësve që të mendojnë për këto situata, instruktori duhet të pyesë nëse mosveprimi në këto situata është një alternativë e vlefshme.

Vlerësim

Dhjetë minuta në fund të sesionit duhet t’i kushtohen vlerësimit të marrë nga grupi se çka u ka pëlqyer dhe çka jo në lidhje me diskutimin. Në qoftë se gjatë diskutimit janë bërë pyetje të tjera për punën e organizatave të veçanta, ato duhet të shënohen dhe mund të formojnë bazë për një detyrë të re.

Këshilla metotologjike:

Ky aktivitet mund të jetë frustrues për pjesëmarrësit pasi ata nuk do të marrin asnjë përgjigje të qartë. Është me rëndësi se analiza përqendrohet nga prespektiva e punëtorit humanitar dhe se pjesëmarrësit gjithmonë i referohen mbrojtjes dhe ndihëms për ata që kanë nevojë si dhe parimeve të neutralitetit dhe objektivitetit. Nëse ky diskutim ka dalë nga këto pika, instruktori mund të theksojë faktin se ka shumë akterë në konfliktin e armatosur veprimet e të cilëve i pengojnë ato të punëtorëve humanitar.

Sygjerime për ndryshim

Pas diskutimit, disa pjesëmarrës do të pyeten që të veprojnë në këto situata:

Një punëtorë humanitar po qëndron në dyert e një kampi të refugjatëve. Ai është përballur me një familje që do të hyjë në kamp, frikohet nga armiqet brenda kampit. I ati kërkon që ta mbajë revolen e tij për t’i mbrojtur gruan e sëmurë dhe foshnjen e tij. Familja po ashtu tmerrohet në qoftë se ndahet.

Pasi ta luajnë skenarin, pjesëmarrësit duhet të diskutojnë parimet të cilat punëtori humanitar duhet t’i marrë parasysh, dhe nëse disa parime bien në kundërshtim me të tjerat në këtë situatë.

PJESA IV: VAZHDIMI

Fusha të tjera të hulumtimit

A përballen aktivistët për të drejtat e njeriut me dilemën etike gjatë kryerjes së punës?

BURIMI

HULUMTIMI I TË DREJTËS HUMANITARE, MODULET EDUKATIVE PËR TË RINJ, KNKK 2002, FQ.359.

BIBLIOGRAFIA

Antonie Bouvier. 2000. E Drejta Ndërkombëtare Humanitare dhe e Drejta e Konflikteve të Armatosura, Lëndë e Mësimit nga Distanca e Disenjuar për Institutin për Trajnim dhe Hulumtim të Kombeve të Bashkuara, UNITAR POCI.

Gjej KNKK, KNKK Maj 2002

Në dispozicion në:

http://www.icrc.org/web/eng/siteeng0.nsf/iëpList2/About_the_ICRC:Discover_the_ICRC.

Dunant Henry. 1986. Kujtimi i Solferinos. KNKK.

KNKK.2001.Të drejta e njeriut dhe KNKK, E drejta ndërkombëtare humanitare, KNKK korrik 2001.

KNKK.2002. Njohja e të Drejtës Humanitare. Modulet e edukimit për të rinj. KNKK.

KNKK.2002. E drejta Ndërkombëtare Humanitare: Përgjigjet për pyetjet tuaja. ICRC.

Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq:

http://www.icrc.org

INFORMATAT PLOTËSUESE

Action contra la Faim (ACF): http://www.av\ct-fr.org

CARE International: http://www.care.org

Caritas Internationalists: http://www.caritas.org

Konferenca e OJQ-ve në Marrëdhëniet Konsultative me Kombet e Bashkuara (CONGO): http://www.ids.ac.uk/eldis/data/d021/e02162.html

Komiteti për Urgjencë të Sëmundjeve (KUS):

http:///www.dec.org.uk

Zyrja Humanitare e Bashkësisë Evropiane (ZHBE):

http:europa.eu.int/comm/echo/index_en.htm.

Dieter Fleck. 1999. Doracaku për të drejtën humanitare në konflikte e armatosura.

Handicap International:

http://www.handicap-international.org

InterAction: http://www.interaction.org

Këshilli Ndërkombëtar i Agjencioneve Vullnetare (KNAV):

http://icva.ch

Banka Zhvillimore NdëraAmerikane (BZhN):

http://www.iadb.org

Inicativa Hulumtuese e të Drejtës Ndërkombëtare Humanitare:

www.//www.ilhresearch.org/portal/ihli/portalhome.php

International Save dhe Children:

http://www.savethechildren.net

Komiteti i Ndërlidhjes se Zhvillimit të OJQ-ve të Bashkimit Evropian:

http://www.ids.ac.uk/eldis/data/d021/e02162.html.

Hilarie Mac Coubrey. 1990. E Drejta Ndërkombëtare Humanitare. Rregullat e konflikteve të armatosura.

Mjekët e Botës / Medecins Du Mond:

www.//www.medecinsdumonde.org

Medecins sans Frontieres (MSF) / Mjekët Pa Kufij (MPK):

http://www.msf.org

Forumi i mijëvjeçarit të OJQ-ve:

http://www.millenniumforum.org

Organizata e Unitetit Afrikan (OAU):

http://www.africa-union.org/fr/home.asp

Organizata e Shteteve Amerikane (OshA):

http://www.oic-oic.org

OXFAM: http://www.oxfam.org

Renae Provost. 2002. Të drejtat e nderkombëtare të njeriut dhe e drejta humanitare.

Save dhe Children – UK:

http://www.savethechildren.org.uk

The Food and Agriculture Organization (FAO) – Organizata e Ushqimit dhe e Bujqësisë (OUB)

http://www.fao.org

Zyra e Komisionerit të Lartë për Refugjatë e Kombeve të Bashkuara (UNHCR):

http://www.unhcr.ch

Departamenti i Misioneve Paqeruajtëse të Kombeve të Bashkuara (DMPKB / UNDPKO):

http://www.un.org/depts/dpko/dpko/home.shtml

Komisoneri i Lartë për të Drejtat e Njeriut i Kombeve të Bashkuara (KLDNKB / UNHCHR): http://www.unchr.ch

Zyra e Koordinatorit për Çështje Humanitare të Kombeve të Bashkuara (ZKKBQH):

http://www.reliefweb.int/ocha_ol

Programi Botëror i Ushqimit (PBU): http://www.wfp.org

Oragnizata Vullnetare për Kooperim në Kriza (OVKK): http://www.ngovoice.org

World Vision International: http://www.wvi.org

PUNA

TË DREJTAT E NJERIUT NË BOTËN E PUNËS

E DREJTA PËR PUNË DHE TË DREJTAT E NJERIUT TË LIDHURA ME PUNËN

>>... Paqja universale dhe e përhershme mund të arrihet vetëm nëse është e bazuar në drejtësinë shoqërore...<<

KUSHTETUTA E ORGANIZATËS NDËRKOMBËTARË TË PUNËS

TREGIM ILUSTRUES

Kushtet e tmerrshme të punës në zonat e lira të tregtisë

Një vajzë e vogël e quajtur Xiao Shen, që jetonte një një fshat rural të quajtur Zhangyan i cili gjendej në mes të Kinës, kishte një jetë të ashpër. Ajo kishte pak ose fare oriz për të ngrënë dhe asnjë shpresë për të ardhmen. Çdo ditë ajo duhej që të zhytej në ujë për t’i ndihmuar të atit të saj me të korrat e orizit. Një ditë, më në fund, ajo vendosi që të ikte. Ajo kishtë dëgjuar për një vend të huaj më të mirë diku larg përtej maleve të rrezikshme. Dhe, një mëngjes, ajo dhe disa shokë të saj që i kishin ndarë ëndrrat për një jetë më të mirë u larguan nga shtëpia. Dy mijë kilometra dhe ditë të panumërta të lodhjes, ankthesh dhe lotëve të panumër,t për të arritur më vonë në destinacionin e tyre- një qytet i quajtur Shenz’hen, afër kufirit me Hong Kongun dhe zonë e tregtisë së lirë në jug të Kinës. Atje ato shpresuan se do të gjejnë punë, të fitojnë të holla dhe të përmbushin ëndrrat e tyre. Ndodhi që Xiao Shen të njihet me dy ndërmarrës të quajtur Huang Guoguang dhe Lao Z’haoquan, të cilët punësonin punëtorë për “Fabrikën e tyre Zejtaria Z’hili” një fabrikë që prodhonte lodra. Xiao Shen u bë njëra nga 472 punëtoret dhe së shpejti ajo kuptoi se ajo ishte në pozitë shumë më të keqe sesa në fshatin e saj të vogël. Nga agimi deri në mbrëmje ajo ishte rropatur në fabrikën Z’hili – për një pagë me të cilë vdisje urie – e mjaftueshme vetëm për të mbijetuar(26-40 Euro në muaj!). Dy biznesmenët ishin të frikësuar se punëtorët mund t’i vidhnin të mirat materiale të tyre, kështu që e kishin bërë fabrikën si burg, ku punëtorët jetonin 24 orë në ditë. Të gjitha dritaret ishin me grila, kurse daljet e emergjencës ishin të mbyllura. Mbikëqyrësit e shtetit ishin të korruptuar dhe nuk ua vinin veshin këtyre kushteve. Ditë pas dite Xiao Shen jetonte bas grilave, pa mundësi që të dilte jashtë, pa mundësur ta jetonte një jetë normale dhe pa hapësirën e saj të jetës. Në pasdrekën e 19 Nëntorit të vitit 1993, shpërtheu një zjarr i cili u shpërnda shpejt në të gjithë ndërtesën e fabrikës më një shpejtësi të pakontrollueshme. Shumë kemikalie të ndezshme ishin deponuar nëpër objekt, duke shkaktuar një ferr të pamasë. Xiao Shen dhe të tjerët dëshprueshëm u munduan që t’i ikin zjarrit – por si? Të gjitha dritaret ishin griluar dhe të gjitha dyert ishin mbyllur. Dyqind meshkuj dhe femra, shumë prej të cilëve jo më të vjetër se 16 vjeç, ishin rrethuar nga flaka dhe thërrisnin për jetët e tyre. Xiao Shen disi ia arriti që ta theyj grilën e njërës nga dritaret në katin e dytë dhe u gjet para zgjedhjes që të kërcente ose të digjej e gjallë. Ajo vendosi të kërcente, duke i thyer të dy nyjat e këmbëve, por, së paku, mbijetoi. Të gjithë së bashku, 87 njerëz kanë humbur jetën atë pasdite dhe më shumë se 47 u lënduan rëndë.

BURIMI

KY TREGIM ËSHTË HULUMTUAR NGA DY GAZETARË TË QUAJTUR KLAUS WERNER DHE NANS WEISS, DHE ËSHTË MARRË NGA PUBLIKIMI I TYRE “ LIBRI I ZI MBI KOMPANITË E MARKAVE”. SI NJË FAKT QË INSTITUCIONET NDËRKOMBËTARE DHE OJQ-TË JANË DUKE U BRENGOSUR PËR KUSHTET E KËQIJA TË PUNËS NË TË ASHTUQUAJTURAT “ ZONAT E LIRA TREGTARE”.

PYETJE PËR DISKUTIM:

1. Cilat të drejta të njeriut janë shkelur nga kushtet në të cilat ka punuar Xiao Shen?

2. Cilat janë problemet më të mëdha lidhur me të drejtën për punë?

3. Cilat masa duhen ndërmarrë në shkallë ndërkombëtare për t’i rritur, apo së paku për t’i përmirësuar kushtet e punëtorëve si Xiao Shen?

E DOMOSDOSHME TË DIHET!?

1. “BOTA E PUNËS NË SHEKULLIN XXI”

Teknologjitë e reja dhe të dhënat globale kanë potencial që ta transformojnë botën më shumë sesa revolucioni industrial. Falë industrisë në rritje, shekulli XX ka përjetuar një dobësim të sektorit të agrokulturës dhe një rritje të rëndësishme të sektorit të shërbimeve. Liberalizimi i tregut botëror dhe “revolucioni kibernetik” ka rritur mundësitë për ekonomimë globale.

Kjo ekonomi e re globale është grishje për punëtorët e specializuar, të cilët duhet të trajnohen mirë, të jenë fleksibilë dhe të motivuar, si dhe të gatshëm për t’iu adaptuar shpejt kërkesave të tashme të tregut. Punëtorët duhet të përballen me stresin në rritje dhe ndërrimin e kushteve të punës nga pikëpamja e ndryshimeve të shpejta teknologjike dhe strukturore. Gjithnjë e më shumë njerëz punojnë pjesërisht, vetëpunësohen apo përballen me kushte jostabile të punës. Në këtë pikëpamje globalizmi po nxjerr në pah zbraztësirat sociale në mes të atyre me arsimim, aftësi dhe gatishmëri që të lulëzojnë në një ekonomi botërore të integruar, dhe atyre pa këto gjëra. Këto pabarazi dhe pasiguri të reja po çojnë në tensione në mes të sektorëve të ndryshëm të shoqërisë. Konkurenca e lartë si rezultat i liberalizimit të tregtisë dhe regjimet financiare shfaqin një presion të madh mbi kompanitë që t’i zvogëlojnë kostot e prodhimit. Për t’i arritur këto caqe, ato ose mund ta zvogëlojnë faktorin e rritjes së kostos së prodhimit dhe “punën” nëpërmejt automatizimit, duke e bërë fuqinë punëtore tepricë, apo duke transferuar prodhimin në shtetet me fuqi të lirë punëtore ku standardet shoqërore janë shumë më të ulëta. Paga dhe kushtet e punës mund të keqësohen. Shumë shpesh pasojë e kësaj janë shfrytëzimi dhe puna e dhunshme e fëmijëve. Fenomeni i “globalizimit” i godet njerëzit në të gjitha pjesët e botës, por të mirat e tij janë shpërndarë pabarazisht.

Qeveritë, megjithatë, kanë zvogëluar fuqinë për lehtësuar efektet negative të barrierave të ulëta tregtare, kryesisht falë “lojtarëve të rinj global”: ndëmarrjeve multinacionale.

Dimensioni shoqëror i globalizmit është bërë brenga më e madhe e politikave ndërkombëtare. Më shumë se kurrë është më rëndësi që të promovohen standarded shoqërore dhe të drejtat e njeriut në shkallë ndërkombëtare në mënyrë që të sigurojmë stabilitetin shoqëror, paqen dhe zhvillimin, duke i dhënë njerëzi ekonomisë globale.

Puna dhe siguria njerëzore

Siguria ekonomike dhe sociale është një aspekt i rëndësishëm i sigurisë njerëzore. Në këtë pikëpamje e drejta për punë dhe të drejtat gjatë punës luajnë një rol të rëndësishëm për arritjen e sigurisë njerëzore. Njerëzit pa një qasje në punë janë ose të varur nga ndihma sociale, ose nuk kanë fare prespektivë. E drejta për punë si një standard i të drejtave të njeriut shkon përtej mbrojtjes së mbijetesës, për arsye se kënaqja e nevojës themelore nuk do të mjaftojë për ta rritur sigurinë njerëzore. Të drejtat e punëtorëve sigurojnë kushte të përshtatshme për punë, por po ashtu edhe mbrojnë kundrejt diskiriminimit dhe shfrytëzimit në vendin e punës. Puna nuk duhet ta sigurojë vetëm mirëqenien, por ka të bëjë me raportet dhe pjesëmarrjen në shoqëri. Është shumë ngushtë e ndërlidhur me vetëvendosjen, vetërespektin, vetërealizimin, dhe nga këto rrjedh se është e ndërlidhur edhe me dinjitetin njerëzor. Veç kësaj, ajo mund të çojë në pasiguri personale, rrezik, kushte jo të shëndetshme dhe të padrejta. Papunësia dhe mohimi i sindikatave janë prirje për krijuar trazira dhe kështu të krijohet pasiguri dhe jostabilitet në shoqëri. Për këto arsye, promovimi apo shtytja e standardeve për kushte të përshtatshme të punës pa shfrytëzim është kusht për përmirësimin e sigurisë njerëzore.

Në mënyrë që ta kuptojmë dimensionin njerëzor të fuqisë punëtore është e nevojshme që

“ TË SHIKOJMË MBRAPA NË HISTORI”

Roli i drejtësisë shoqërore dhe kushtet e mira të punës si shtytje drejt paqes dhe zhvillimit nuk duhen nënvlerësuar. Padrejtësitë, mundimet dhe privimi i ndërlidhur me punë janë të prirura për të prodhuar shqetësime. Njohja e aktit se puna e përshtatshme është një parakusht për dinjitetin njerëzor në të shumtën e rasteve është rezultat i luftës të punëtorëve për të drejtat e tyre. Si rrjedhim, të drejtat e punëtorëve janë shkrirë në legjislacionin e ONP që nga viti 1919 dhe në rregullimin e standardeve të KB pas Luftës së Dytë Botërore.

Shekulli XVIII: Ideja se puna është një e drejtë themelore për të gjithë përbërësit e shoqërisë ishte një kërkesë së pari e shtruar në Revolucionin Francez. Çarls Fourije, një filozof utopist, ishte i pari që e përdori termin “e drejta për punë” dhe theksoi se rëndësia e punës nuk qëndron vetëm në mirëqenien sociale, por edhe për atë psikologjike të individit. Ai pohonte se shtetet kanë obligim të ofrojnë shanse të barabarta dhe konkludoi se realizimi i kësaj të drejte do të kërkonte një riorganizim të tërësishëm të shoqërisë. Do ta hasim përsëri këtë vizion të të drejtë për punën, në teoritë socialiste; qeveritë komuniste e kanë promovuar sërish më vonë. Mund të thuhet, prandaj, se e drejta për punë ka mjaft “traditë socialiste”.

Shekulli XIX: Revolucioni industrial shkaktoi shfaqjen e klasës punëtore, një grup social i cili varej nga paga e punës, falë mungesës së mjeteve të prodhimit. Punëtorët ishin shfrytëzuar dhe vuanin kushte të rrezikshme të punës në fabrika, tjerrtore dhe miniera. Varfërimi i punëtorëve krijoi një lloj solidariteti në mes tyre dhe ata filluan të organizohen (Karl Marksi në “Punëtorë te Botës, Bashkohuni!”).

Gradualisht, zëri i punëtorëve u rrit dhe situata e tyre bëhej publike çdo herë e më shumë. Falë presioneve nga sindikatat e para, në një numër vendesh ishin miratuar ligje mbi reformat të ndërlidhura me orët dhe kushtet e punës. Vazhdimësia e shqetësimeve të punëtorëve prapë u bënte presion industrialistëve dhe qeverive që t’i merrnin parasysh masat e mëtejshme.

Shekulli XX: Disa industrialistë propozuan që të rregullohen standarde të përbashkëta ndërkombëtare në mënyrë që ta shmangin avantazhin konkurrues të popujve të cilët shpërfillnin standarded e punës dhe më në fund në vitin 1905 dhe 1906 u miratuan dy konventat e para për punën. Iniciativat për skicim dhe miratim të konventave të tjera u ndërprenë nga Lufta e Parë Botërore.

Traktati i Versajës, i cili e përfundoi luftën, më në fund kishte njohur ndërvarjen në mes kushteve të punës, drejtësisë sociale dhe paqes universale në një shkallë ndërkombëtare, duke caktuar themelimin e ONP si një mekanizëm për përcaktimin e standardeve ndërkombëtare në fushat e punës dhe të fuqisë punëtore.

Në këtë kontekst, koncepti i punës si një vlerë njerëzore, nevoja sociale dhe mjetet e vetërealizimit u zhvilluan dhe u shtuan.

Në mes viteve 1919 dhe 1933 ONP ka skicuar dyzet konventa, duke i adresuar një mori çështjess të ndërlidhura me punë.

Përplasja e tregut të stoqeve në vitin 1929, e njohur si “ E premtja e zezë” rezultoi si një pengesë e ashpër. Ajo shkaktoi ngecje të madhe ekononomike të përcjellër nga një shkallë e lartë e papunësisë. Pas kësaj filluan demonstratat dhe trazirat e të papunëve. Në Gjermani, kjo krizë botërore e ekonomisë u shoqërua nga disa kriza politike, duke i kontribuar ngritjes së Adolf Hitlerit dhe së fundi orientimit drejt Luftës së Dytë Botërore.

Pas Luftës së Dytë Botërore: Si pasojë Kombet e Bashkuara përfshinë çështjet ekonomike dhe sociale në qëllimet dhe programet e tyre për një rregull të ri botëror, për të parandaluar shkaktimin e sërishëm të një situate të ngjashme. Lidhshmëria në mes të punës dhe dinjitetit njerëzor ishte theksuar në Deklaratën Rreth Qëllimeve dhe Destinacionit të Organizatës Ndërkombëtare të Punës e miratuar në Filadelfi më 1944 ( e njohur si : Deklarata e Filadelfisë”; e inkorporuar në Kushtetutën e ONP më 1946) ku shkruan se “Puna nuk është produkt” dhe se “ të gjitha qeniet njerëzore ... kanë të drejtë ta ndjekin mirëqenien materiale dhe zhvillimin e tyre shpirtëror në kushtet e lirisë dhe dinjitetit, të sigurisë eknonomikë dhe mundësive të barabarta.”

Kjo është thënë po ashtu në Enciklikën Papnore “Laborem Exercens” të vitit 1981, e cila thekson pozitën e punëtorëve si subjekte dhe jo objekte nga pikëpamja filozofike dhe religjioze.

Shumë është bërë nga ONP si dhe nga KB për të përmirësuar fatin e punëtorëve përgjatë botës. Sot, megjithatë, duke marrë parasysh eknonominë globale, sfida të reja dhe pasiguri të reja kërkojnë zgjidhje të reja dhe komplekse.

>>Puna e pranueshme/përshtatshme është sot një kërkesë globale, e cila i kundërvihet ushëheqjes politike dhe të biznesit në të gjithë botën. E ardhmja jonë e përbashkët, në masë të madhe varet nga mënyra se si do ta përmbushim këtë sfidë <<

ILO, 1999.

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI I ÇËSHTJES

Shembujt e shkeljes së të drejtave të njeriut në kontekst të punës radhitet prej fëmijëve që punojnë në miniera të qymyrgurit, e deri te sindikalistët që janë të burgosur në skllavërinë moderne, siç është puna e detyruar apo shfrytëzimi komercial dhe seksual i fëmijëve. Të drejtat e njeriut, nga ky pikëshikim po ashtu merren me kushtet e vështira të punës siç është ambienti i pashëndetshëm dhe i rrezikshëm i punës apo shfrytëzimi i orëve të punës. Çështjet të cilat janë në këtë temë mbulojnë mbrojtjen e grupeve të cenuara në botën e punës, si për shembull femrat apo emigrantët. Së fundi, por jo me më pak rëndësi, duhet të diskutohet lidhja ndërmjet dinjitetit njerëzor, sigurisë njerëzore dhe kushteve të pranueshme të punës. Në vazhdim do të formohen dy mekanizma të mëdhenj ndërkombëtar për mbrojtjen e te drejtës për punë dhe të drejtat e punëtorëve, Sistemi i ONP në një anë dhe Karta Ndërkombëtare e të Drejtave të Njeriut në anën tjetër.

LEGJISLACIONI NDËRKOMBËTAR I PUNËS

Organizata Ndërkombëtare e Punës (ONP)

Organizata Ndërkombëtare e Punës është krijuar në vitin 1919. Ishte themeluar që të duket se po rritet brenga për reforma sociale pas Luftës së Parë Botërore. Ajo është e bazuar në besimin e fuqishëm se varfëria është rrezik për përparimin dhe sigurinë kudo dhe qëllimi që t’i përmirësojë kushtet për njerëzit që punojnë përreth botës pa asnjë diskriminim në baza race, gjini apo prejardhje shoqërore. Më 1947 ONP u bë agjencioni i specializuar i Kombeve të Bashkuara dhe në vitin 1969 iu dha Çmimi Nobel i Paqes për punën e saj.

Në mes agjencioneve të KB, ONP është unike për shkak se ka strukturë tripalëshe, përmes së cilës vendimet e marra nga organet e saj përfqësojnë këndvështrimet e punëtorëve dhe punëdhënësve si edhe ato të qeverisë.

ONP

· Krijon politikat dhe programet që të shtyje të drejtat themelore të njeriut, të përmirësojë kushtet e punës dhe të jetesës dhe t’i shtojë shanset e punësimit;

· Vë standarde ndërkombëtare (konventa dhe rekomandime) në këto fusha dhe monitoron zbatimin nacional të tyre;

· Drejton një program të gjerë të kooperimit teknik që t’i ndihmojë vendeve që t’i bëjnë politikat e tyre më efektive.

ONP ka skicuar diku rreth 180 konventa, duke caktuar standardet në fusha të caktuara si kushtet e punës, siguria profesionale dhe shëndeti, sigurimi social, politika e punësimit dhe trajnimi profesional dhe mbrojtja e femrave, emigrantëve dhe njerëzve vendës. Vetëm një sasi e vogël e konventave të ONP u referohet si konventa të të drejtave themelore të njeriut. Më poshtë, ju mund ta gjeni një listë të këtyre konventave të ONP së bashku më statusin e ratifikimit të tyre.

Konventat më të rëndësishme të ONP-së

Ratifikimi i konventave (bazë) të Organizatës Ndërkombëtare të Punës

(deri më 8 Janar 2003)

Parimi Konventa Numri i vendeve që e kanë ratifikuar

Liria e asociacionit dhe mbrojtjes Konventa 87 (1948) 141

e të drejtës për të organizuar Konventa 98 (1949) 152

tubime të përbashkëta

Mosha më e vogël e punës Konventa 138 (1973) 120

Ndalimi i punës së detyrueshme Konventa 29 (1930) 161

Konventa 105 (1957) 158

Të drejtat për shpërblim të Konventa 100 (1951) 160

dhe ndalimi i diskriminimt në Konventa 111 (1958) 158

punësim dhe profesion

BURIMI

ONP, 2003.

Si përgjigje ndaj sfidat e reja të paraqitura nga globalizmi me 18 Qershor të vitit 1998 ONP miratoi Deklaratën mbi Parimet Themelore dhe të Drejtat për Punë dhe Vazhdimësia e tyre. Në mënyrë precize definon se cili standard i punës apo të drejta të punëtorëve janë themelore, domethënë konventat kryesore të ONP të paraqitura në tabelën e mësipërme. Kjo ishte hapi i parë i drejtuar me kujdes në çështjet ndërkombëtare për t’i përmbushur këto sfida. Ajo reflekton përkushtimin e shteteve për vlera të përbashkëta të shprehura në një numër të caktuar të rregullave, të cilat formojnë një ”minimum social”.

Deklarata është detyruese e të gjithë anëtarëve të ONP, pavarësisht se a i kanë ratifikuar konventat në fjalë apo jo. Shteteve të cilat nuk i kanë ratifikuar konventat u kërkohet që t’i dorëzojnë raportet mbi përparimin e bërë në zbatimin e parimeve të shkruara në deklaratë.

ONP po ashtu nxjerr raportin global mbi progresin e bërë në zbatimin e parimeve themelore të të gjitha shteteve anëtarëve për çdo katër vite, e cili shërben si bazë për caktimin e efektivitetit të veprimit të marrë gjatë periudhës paraprake.

TË DREJAT E NJERIUT TË LIDHURA ME PUNË NË TË DREJTËN NDËRKOMBËTARE TË TË DREJTAVE TË NJERIUT

Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut

Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut përmban një varg të të drejtave të njeriut të ndërlidhura me punë. Të gjitha këto të drejta janë zhvilluar më tutje në marrëveshjet të cilat e bëjnë të detyruar mbi palët shtetërore. Më poshtë mund ta gjeni përshkrimin e DUDN e të drejtave në fjalë, të cilat do të përshkruhen detajisht më pas.

« Asnjeri nuk duhet të mbahet si skllav ose çifçi…Gjithkush ka të drejtën e lirisë së mbledhjes dhe bashkimit paqësor…Gjithkush ka të drejtë për punë, të zgjedhë lirisht profesionin, të ketë kushte të favorshme pune dhe të jetë i mbrojtur nga papunësia.

Gjithkush, pa kurrfarë diskriminimi, ka të drejtë që për punë të njëjtë të marrë rrogë të njëjtë. Gjithkush që punon ka të drejtën për shpërblim të drejtë dhe të favorshëm, në mënyrë që t'i sigurojë atij dhe familjes së tij një jetë që i përgjigjet dinjitetit njerëzor dhe, në qoftë se do të jetë e nevojshme, ky shpërblim të plotësohet edhe me mjete të tjera të sigurimit shoqëror. Gjithkush ka të drejtë të formojë sindikatë dhe bëjë pjesë në të për mbrojtjen e interesave të veta. Gjithkush ka të drejtë për pushim dhe kohë të lirë, duke përfshirë kufizimin e arsyeshëm të orarit të punës.... Gjithkush ka të drejtë për një nivel të mjaftueshëm jetese, i cili i përgjigjet shëndetit dhe jetës së përshtatshme, si të atij personalisht, ashtu edhe të familjes së tij...... edhe të drejtën për të qenë i siguruar në rast sëmundjeje, papunësie, paaftësie .... dhe raste të tjera të humbjeve të mjeteve për jetesë...

DEKLARATA UNIVERSALE E TË DREJTAVE TË NJERIUT,

NENET 4, 20, 23, 24 DHE 25

Konventa Ndërkombëtare mbi të Drejtat Civile dhe Politike

Liria nga skllavëria

Neni 8 i KNDCP shpall se “askush nuk duhet të mbahet në skllavëri... Nga askush nuk mund të kërkohet që të kryejë punë të detyrueshme apo të shtrënguar. ...”

Edhe pse kundërshtohet botërisht, skllavëria dhe praktikat e punës së detyrueshme ende ekzistojnë në forma të ndryshme sot. Shpesh janë të ngulitura thellë në gjykimet ideologjike apo në trashëgiminë kulturore. Sipas ONP ekziston një lidhje e dukshme për strukturat jodemokratike. Miliona burra, gra dhe fëmijë në botë janë të detyruar që t’i jetojnë jetërat e tyre si skllevër. Ndonëse ky shfrytëzim nuk quhet skllavëri, kushtet janë të njëjta. Skllavi është:

· i detyruar të punojë – nëpërmjet kërcënimit fizik dhe psikik;

· i poseduar apo i kontrolluar nga “punëdhënësi” zakonisht nga kepërdorimi psikik apo fizik apo kërcënimit për keqpërdorim;

· i çnjerëzuar, i trajtuar si mall apo i blerë dhe i shitur si “pronë”;

· i detyruar fizikisht apo ka ndalesa për lirinë e lëvizjes për ata apo ato.

Çfarë lloje të skllavërisë ekzistojnë sot?

Puna e detyruar – i prekë së paku 10 milion njerëz në botë. Njerëzit bëhen punëtorë të detyruar duke e marrë apo duke u mashtruar që të marrin hua të vogla, si ajo e kostos së një ilaçi për fëmijën e tyre. Ata e pagujnë borxhin, ata janë të detyruar të punojnë shumë orë, shtatë ditë në javë, 365 ditë në vit. Ata marrin një “pagë” për ushqim dhe strehim, por kurr nuk do ta shlyejnë huanë, e cila mund të bartet në disa breza.

Puna me detyrim-force - prek njerëzit të cilët janë të rekrutuar ilegalisht nga qeveritë, partitë politike apo individët privatë, dhe janë të detyruar të punojnë – zakonisht nën kërcënim të dhunës apo me dënime.

Format më të rënda të punës së fëmijëve- u referohet fëmijëve të cilët punojnë në kushte të rrezikshme dhe të shfrytëzimit. Dhjetëra miliona fëmijë përreth botës punojnë me orar të plotë, të privuar nga arsimimi dhe argëtimi, që janë gjëra vendimtare për zhvillimin e tyre personal dhe social.

Shfrytëzimi komercial seksual i fëmijëve

- fëmijët janë të shfrytëzuar për vlerën e tyre komerciale nëpërmjet prostitucionit, trafikimit dhe pornografisë. Ata shpesh kindapohen, të blerë dhe të detyruar që të hyjnë në tregun seksual.

Trafikimi – përfshin transportimin dhe / apo tregtinë e njerëzve, zakonisht femrave apo fëmijëve, për përfitime ekonomike, duke përdorur forcë apo mashtrime. Shpesh emigrueset femra janë të mashtruara dhe detyruara të bjënë punë prostitucioni.

Martesat e hershme dhe të detyruara - prekin femrat dhe vajzat të cilat martohen pa zgjidhje dhe janë të detyruara t’i jetojnë jetët e tyre si shërbëtore, shpesh të përcjella me dhunë fizike.

Skllavëria tradicionale apo trajtimi si ‘plaçkë’ –përfshin blerjen dhe shitjen e njerëzve. Ata shumë shpesh rrëmbehen nga shtëpitë e tyre, trashëgohen apo dhurohen si dhurata.

BURIMI

ANTI SKLLAVËRIA, 2002.

Konventa Ndërkombëtare mbi të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore

E drejta për punë

Neni 6 i KNDESK ofron të drejtën e punës, e cila përfshin të drejtën e çdonjërit për mundësinë që ta realizojë jetesën e vet duke punuar lirshëm punë të zgjedhur dhe të pranuar. Hapat që duhet ndërmarrë... për të arritur realizimin e plotë të kësaj të drejte duhet të përfshijnë udhëheqësi teknike dhe profesionale dhe programe të trajnimit.

Puna: E drejtë apo Obligim?

Pse na duhet e drejta e njeriut për të bërë diçka që ëshë detyrë, e ndërlidhur me tendosjen apo çështjen fizike apo psikike? Për këto ngatërrime negative, është një konfuzion i shpeshtë sa i përket konceptit mbi të drejtën për punë. Puna, megjithatë, është e ndërlidhur ngushtë me dinjitetin njerëzor dhe të atyre që marrin pjesë në shoqëri, përderisa papunësia mund të shkaktojë frustrime të rënda dhe ndoshta edhe depresion. Puna po ashtu mund të jetë mjet për vetërealizim dhe kontribut të zhvillimti të personalitetit.

E drejta për punë siguron se askush nuk është i përjashtuar nga bota e punës vetvetiu - e drejta merret kryesisht me qasjen për të punuar, por po ashtu mbulon mbrojtjen e përjashtimit të padrejtë. Megjithatë, në fakt ajo nuk përfshin garancinë për të punuar, papunësia ekziston në të gjitha shpalljet, por qeveritë duhet të marrin hapa me të gjitha mjetet e mundshme për të arritur realizimin e plotë të të drejtës (Neni 2 KNDESK).

E drejta për kushte të duhura dhe të favorshme të punës

Neni 7 KNDESK - ... Palët shetërore- njohin të drejtën e çdonjërit për ... kushte të duhura dhe të favorshme të punës, të cilat sigurojnë.... paga përkatëse dhe shpërblime të barabarta për punën me vlerë të njëjtë të çdo lloji...; një jetesë të përshtatshme... kushte të sigurta dhe të shëndetshme të punës; promovimi i mundësisë së barabarë për çdokë...; pushimi, koha e lirë, dhe kufizimet e arsyeshme të orëve të punës...

Neni, ndër të tjera, ofron shpërblim minimal, duke garantuar një jetë të rehatshme, si dhe kushte te favorshme të punës. Është shumë ngushtë e ndërlidhur me konventat e shumta të miratuara nga ONP të cilat po ashtu përdoren ga Komisoni mbi të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore që t’i konkretizojë obligimet shtetërore që rrjedhin nga kjo dispozitë.

E drejta për formimin dhe bashkimin në sindikata

Neni 8 KNDESK -...palët shtetërore e njohin të drejtën e çdonjërit sipas zgjedhjes së tyre, që të formojnë sindikata dhe t’u bashkohen sindikatave... për promovimin dhe mbrojtjen e interesit ekonomik dhe social....; e drejta për greva...

Bashkimi në një organizatë ka qenë gjithmonë një mënyrë për njerëzit që ta shtojnë sigurinë, si në vend të punës, po ashtu edhe në bashkësi apo komunitet.

Neni 8 KNDESK është i lidhur ngushtë me të drejtën e lirisë së shoqërorizimit. E drejta për mbledhje kolektive e bën lirinë e shoqërorizimit më efektive në botën e punës. Këto të drejta janë konsideruar shumë të rëndësishme, sepse ato shumë shpesh e mbajnë çelësin e realizimit të të drejtave të tjera themelore dhe të titullimeve në punë. Lufta kudnër punës së fëmijëve edhe sot e kësaj dite nuk ka angazhimin e njëjtë publik, për shembull.

Trajtimi i barabartë dhe të drejtat jodiskriminuese

Kur flasim për të drejtat të lidhura me punën, masat mbi parimet e mosdiskriminimit dhe trajtimit të barabartë nuk mund të lihen anash. Rregullat e mosdiskriminimit dhe trajtimit të barabartë mbizotërojnë të gjithë ligjin e të drejtave sociale. Kujdes të veçantë duhet të kemi për rregullat të cilat sigurojnë trajtim të barabartë të femrës në tregun e punës.

Moduli i të drejtave të njeriut për femrën.

Një moment historik i rëndësishëm për njohjen e të drejtave të femrave në përfshirjen e saj në mundësitë ekonomike, ka qenë miratimi i Konventës së KB mbi eliminimin e të gjitha formave të diskriminimit kundrejt femrës, një instrument ndërkombëtar i cili i shqyrton të drejtat e shtimit te femrat. Në mënyrë që të parandalojnë diskriminimin e femrës në kushte të martesës apo amësisë dhe t’i sigurojnë të drejtën e tyre për punë, palët shtetërore duhet ndalojnë përjashtimin nga puna për shkak të shtatzanësisë, pushimit të lindjes dhe diskriminimit mbi bazën e jetës bashkëshortore. Gjithashtu, ata duhet ta fusin pushimin e lindjes nën pagë apo të ketë përfitime të ngjashme shoqërore, pa e humbur vendin e punës.

Shkallët e obligimit

Efekti i fundit i instrumenteve ndërkombëtare është gjithmonë pjesë mbi masat e marra nga qeveritë që t’i fuqizojnë obligimet e tyre legale ndërkombëtare. Detyrimet e shteteve të ndërlidhura me të drejtat e lartpërmendura përfshijnë:

Ø Obligimin për respekt:

Obligimi më kryesor është se shtetet duhet të respektojnë lirinë nga skllavëria dhe puna e detyruar. Edhe një aspekt i rëndësishëm është respektimi i lirisë së shoqërimit, për t’iu bashkangjitur sindikatave. Duke pasur potencialin për të bërë presion mbi shtetin për t’i zbatuar të drejtat e tjera të rëndësishme të punëtorëve, këto të drejta ndodh që të shkilen shumë shpesh.

Ø Obligimi për të mbrojtur:

Palët shtëtërore janë të detyruara që të krijojnë standarde minimale nën të cilat nuk do të lejohen të bien kushtet e punës të asnjë punëtori. E drejta për punë, për më tepër, kërkon mbrojtje nga përjashtimi dhe në çdo rast shtetet duhet të sigurojnë mbrojtje kundër diskriminimit gjatë kohës së punës.

Ø Obligimi për promovim/shtytje:

Duke marrë parasysh punën, ky obligim mund të kuptohet si një obligim që të ndihmojë qasjen në punë, duke ofruar udhërrëfim profesional dhe ndihmë trajnuese.

Ø Obligimet për përmbushje

Edhe pse e drejta për punë shumë herë është keqkuptuar në këtë pikëpamje, ajo nuk u kërkon shteteve të garantojnë punë për çdonjërin, por i thërret shtetet që t’i ushtrojnë politikat për të arritur eknonomi stabile, zhvillim social e kulturor dhe një punësim të plotë dhe produktiv.

3. PRESPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Brendapërbrenda kornizës juridike ndërkombëtare, aktivitetet e zbatimit duhet të marrin në konsideratë dallimet mësimore të njerëzve të cilët e përjetojnë një botë të përbashkët të punës në mënyra të ndryshme. Përralla e mirënjohur e peshkatarit është një ilustrim për faktin se “puna” ka vlera të ndryshme në suaza të ndryshme kulturore dhe kjo do të thotë se masat e ndërrimit të llojit të punës duhet të jenë të drejtpeshuara mirë.

Përralla: Peshkatari

Një mëngjes një peshkatar po rrinte i shtrirë në një plazh të bukur, me rrjetat e tij të shpërndara nëpër rërë, ai po kënaqej me ngrohtësinë e diellit, duke shikuar valët e kaltra shkumbëzuese.

Ndërkohë, një turist erdhi duke ecur plazhit. Ai e vërejti peshkatarin duke qëndruar ulur në plazh dhe vendosi që t’ia qëllojë se përse ky peshkatar po relaksohej në vend që të punonte shumë, përë ta siguruar jetesën për vete dhe familjen e tij.

“Ju nuk do të kapni shumë peshk në atë mënyrë”, tha turisti, “ Ju duhet të punoni më shumë, më mirë sesa të shtriheni në plazh!”

Peshkatari shikoi lart drejt tij, buzëqeshi dhe iu përgjigj,

“Dhe cili do të jetë shpërblimi për mua?”

“Pra, mund të blesh rrjeta më të mëdha për të zënë më shumë peshk!” ishte përgjigja e turistit.

“Dhe cili do të jetë shpërblimi për mua?” pyeti peshkatari, duke buzëqeshur ende.

Turisti iu përgjigj, “ju do të bëni të holla dhe do të keni mundësi që ta blini një anije, e me çka do të mund të zini edhe më shumë peshk!”

“Dhe cili do të jetë shpërblimi për mua?”, pyeti srish peshkatari.

Turisti filloi të ndihet paksa i irituar nga pyetjet e peshkatarit. “Ju mund të blini një anije më të madhe, dhe t’i punësoni disa njerëz për të punuar për ju!” ai tha.

“Dhe cili do të jetë shpërblimi për mua?”

Turisti filloi të nevrikoset. “ A nuk kuptoni ju? Ju mund të bëni një flotë me anije peshkimi, të lundroni përreth botës, dhe mund t’i lini punëtorët tuaj të peshkojnë për ju!”

Edhe një herë peshkatari pyeti. “Dhe cili do të jetë shpërblimi për mua?”

Turisti ishte skuqur dhe i bërtistë peshkatarit. “ A nuk kuptoni ju se mund të bëheni i aq i pasur sa nuk do të keni nevojë për të punuar më për jetesën tuaj! Ju mund t’i kaloni ditët e mbetura duke u ulur, duke e shikuar perëndimin e diellit. Ju nuk do t’u mbetet merak në këtë botë!”

Peshkatari, ende duke buzëqeshur, e shikoi dhe i tha, “ Dhe çka mendon ti se po bëj në këtë moment?”

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Konventat e ratifikuara nga shtetet janë marrëdhënie në mes tyre. Tashmë efektiviteti i instrumenteve ndërkombëtare varet nga gatishmëria e shteteve që t’i fuqizojë ato nëpërmjet ligjeve nacionale pajtuar me hulumtimet e autoriteteve të monitorimit. Janë vetëm disa mundësi kufizimi të saknksioneve kundër shtetit në rast prishjeje të obligimeve të tij. Shpesh hyrja në fuqi varet nga “mobilizimi i turpit”. Në ekonominë e gobalizmit mekanizmat e dobëta të fuqizimit kanë nxitur thirrjet të cilat i lidhin të drejtat e njeriut e në veçanti të drejtat e punëtorëve me tregtinë. Kjo mund ta hapë mundësinë për skanksione tregtare kundrejt shteteve që shkelin standardet ndërkombëtare. Para së gjithash, çështja është shumë kontraverse. Skanksionet tregtare mund t’i shtyjnë shtetet të marrin masa, si ndalimi i punës së fëmijëve, por me rregulla, problemet kërkojnë zgjidhje më komplekse.

Për fuqizimin e standardeve ndërkombëtare të ONP dhe KB caktohen procedura të ndryshme të mbikëqyrje dhe ankesave.

Shtetet palë të konventave të ONP duhet ti dorëzojnë raportet periodike që janë të analizuara dhe të komentuara nga ekspertët e komunitetit mbi aplikimin e konventave dhe rekomandimeve. Raportet nga ky komitet, si pasojë, dorëzohen në konferencën vjetore të ONP. Edhe pse kjo procedurë mund të shihet si një mjet i paaftë për zbatim, që nga viti 1967 në 130 shtete janë shënuar rreth 2000 ndryshime në legjislacionin nacional dhe social të punës!

Përveç këtij mekanizmi mbikëqyrës, ONP ofron procedurat e ankesës për zbatimin e standardeve të punës. E para, i lejon punëtorët apo organizatat punuese të padisin shtetin anëtar. Së dyti, lejon që shteti anëtar të bëjë ankesë kundër shtetit anëtar. Pas kësaj, mund të formohet komisoni i ankesave. Hulumtimet e këtyre komisoneve pranohen rregullisht nga shtetet e interesuara.

Është me rëmdësi të përmendet se krahas kësaj ekziston edhe Komisoni mbi Lirinë e Shoqërimit për shqyrtimin e akuzave për shkeljen e të drejtave të sindikatës. Ankesat mund të bëhen nga çdo shtet, pa marrë parasysh a e ka ratifikuar konventen relevante apo jo. Zanafilla e komisionit e vitit 1950 ka pasur sukses që nga amandamentet e ligjeve, rikthimi i punëtorëve të përjashtuar në pozitën e mëparshme e deri te lirimi i sindikalistëve nga burgu.

Trupi i caktuar i KB i cili monitoron zbatimin e mirëfilltë të KNDESK është Komisioni mbi të Drejtën Ekonomike, Sociale dhe Kulturore. Ndryshe nga institucionet e tjera të të drejtave të njeriutm, ai nuk ishte themeluar nga instrumentet e ndërlidhura, por ishte autorizuar nga Këshilli Eknonomik dhe Social në vitin 1985 për monitorimin e Konventës dhe përbëhet nga 18 ekspertë të pavarur.

Palët shtetërore të Konventës duhet të dorëzojnë raportet çdo 5 vite, duke skicuar politikat juridike dhe masat e tjera që janë ndërmarrë për garantimin e të drejtave eknonomike, sociale dhe kulturore. Pas analizimit të raporteve nëpërmjet Komisionit dhe dikutimeve të delegatëve të shteteve përkatëse, Komisoni lëshon komunikatat e tij në “vrojtimin përfundimtar”. Në shumë raste, Komisioni ka identifikuar shkeljen e konventës dhe më pas ka nxitur shtetet që të pushojnë shkeljen e mëtutjeshme të këtyre të drejtave.

Ende nuk është bërë e mundur, megjithatë, për individët apo për grupet, që të dorëzojnë ankesa zyrtare mbi shkeljet e drejtave të tyre te Komisioni.

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Programi Ndërkombëtar për Eliminimin e Punës së Fëmijës (PNEP)

ONP ka zhvilluar Programin Ndërkombëtar për Eliminimin e Punës së Fëmijës (PNEP). Duke punuar së bashku me qeveritë nacionale, si dhe me OJQ-të, ai zhvillon programe speciale duke marrë parasysh kompleksitetin e çështjes dhe nevojën e metodave të kujdesshme dhe të pajtueshme të rikujtimit të problemit. Do të duhet të gjejë alternativa për punën e fëmijëve, për shembull lansimi i programeve për t’i hequr fëmijët nga puna dhe t’u ofrojë atyre alternativa të arsimit, si dhe familjeve të tyre siguri dhe një burim tjetër të të hyrave. Gjatë dhjetë vjetësh të ekzistencës, PNEP ka mundur t’i zgjerojë veprimet operuese nga 6 shtete në 82 shtete.

Mesatarja e fëmijëve aktiv në ekonomi në botërore nga mosha 5 deri 17 vjeçe në vitin 2000

Grupmosha Proporcioni i numrit të punësuar me gjithsej popullatën (%)

5-9 12,2

10-14 23,0

Gjithsej (5-14) 17,6

15-17 42,4

Gjithsej (5- 17) 23,0

BURIMI: ONP

Në partnetitet me Federatën Afrikanë të Futbollit dhe organizatorët e Kupës së Popujve të Afrikës (COCAN), PNEP bëri një fushatë të madhe për të ngritur vetëdijën për çështjet e fëmijës në punë me rastin e kampionatit të Malit. Me një mesazh të drejtpërdrejtë: “Karton i kuq për fuqinë punëtore të fëmijëve”, të kuptueshëm për çdokë që është i njohu me sportin e futbollit, fushata përdori laramaninë e mediave të ndryshme – si video, muzikën e popullarizuar dhe shtypin, dy aviokompani ndërkombëtare dhe ndeshjet e futbollit – për t’i arritur miliona njerëz në Afrikë dhe përtej saj. Aktivitetet ishin marrë përsipër nga 21 popujt Afrikan dhe mediat nacionale në shumë vende e publikuan gjerësisht këtë fushatë. Është vlerësuar se 12 milionë njerëz e kanë marrë porosinë në Keni dhe 5 milionë në Zambi. Në disa vende afrikane, si Egjipti dhe Gana, entuziazmi për këtë kampanjë ishte aq i madh sa vazhdoi të jetë në agjendë në ndeshjet nacionale apo lokale të futbollit dhe në ngjarjet e tjera publike.

A E DINI SE....

.... rreth 250 milion fëmijë ndërmjet të moshës 5 dhe 14 vjeçare punojnë me orar të plotë apo përgjysmuar. Kjo do të thotë se në çdo 100 fëmijë të botës, 16 punojnë për të mbijetuar.

.... afërsisht gjysma e tyre, rreth 120 milion, punojnë me orar të plotë, çdo ditë, gjatë gjithë vitit.

... 70% e tyre punojnë në agronomi

... 70% e tyre punojnë në një ambient të rrezikshëm.

... nga 250 milion fëmijë që kanë lidhje me këto gjëra, 50 deri 60 milion janë nga 5 deri 11 vjeç dhe punojnë në kushte të rrezikshme, duke marrë parasysh moshën dhe njomësinë.

... fuqia punëtore e fëmijëve është po ashtu e zakonshme edhe në shtetet e zhvilluara. Për shembull në Shtetet e Bashkuara, më shumë se 230 000 fëmijë punojnë në agronomi dhe 13 000 në dyqane ndërresash.

BURIMI:

KOMBET E BASHKUARA

Ø Kodet e veprimeve të korporatave ndërlidhur me punën dhe të drejtat e njeriut

Kompanitë multinacionale nuk mund t’i shmangen më përgjegjësisë për aktivitetet e tyre. Konsumatorët dhe OJQ ushtrojnë presion të konsiderueshëm mbi to që t’i përmirësojnë kushtet e punës në kompanitë e tyre. Gjithnjë e më shumë ky presion po rezulton me miratimin e kodeve të sjelljeve të korporatave, duke përfshirë këtu të drejtat e njeriut, standardet e punës si dhe çështjet e ambientit. Për më shumë shembuj ju lutemi vizitoni http://www.umn.edu/humanarts/links/sice.html

Shembulli më i mirë është Levi Strauss & Co. Termet e Biznesit për Angazhim dhe Direktiva për Zgjedhje në Vend, të cilat u drejtohen kontraktorëve dhe furnizuesve të kompanisë. Ata mbulojnë ndër të tjera, sigurinë profesionale dhe shëndetin, lirinë e shoqërimit, pagat dhe shtesat (benefitet), kohën e punës, punën e fëmijëve, punën e detyruar dhe praktikat jodiskriminuese të pranimit

Këto çështje, në të vërtetë, kanë një efekt pozitiv mbi kushtet sociale, por shpesh nuk kanë për qëllim një nivel të lartë të standardeve, për shembull ato të parashtruara nga instrumentet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, por preferojnë më shumë standarded nacionale. Për më shumë, atyre u mungon një sistem i efektshëm monitorimi. Mund të debatohet, si pasojë, se shumë shpesh nuk japin më shumë sesa premtimet boshe prë t’i jetësuar standarded. Megjithatë, ato janë një hap në drejtimin e duhur, për ta rritur përgjegjshmërinë.

Ø Shenjat (etiketa) e prodhimeve

Shenja (etiketa) e prodhimeve të prodhuara në përputhje me praktikat e mira sociale është nxitur vazhdimisht si një kontribut për veprime më të mira sociale dhe mbrojtje të të drejtave të njeriut. Ajo i lejon konsumatorëve që t’i influencojnë praktikat e prodhimit duke përdorur fuqinë e tyre blerëse në mbështetje të veprimeve të mira. Sot ekzistojnë praktika të emërtimit në 17 vende, shumica në Evropë dhe SHBA, dhe gama e produkteve tash përfshin kafenë, çokollatën e lëngshme, çokollatat, lëngun e portokallit, çajin, mjaltin, sheqerin dhe bananet.

Rugmark, për shembull është një OJQ e cila punon për ta zhdukur punën e fëmijëve. Ofron shanse për arsimim për fëmijët në Indi, Nepal dhe Pakistan. Shenja (etiketa) e RUGMARK-ut siguron se asnjë fëmijësh nuk është punësuar në fabrikë të qilimave apo tepihëve.

Fairtrade – Fondacioni Fairtrade ekziston që të sigurojë marrëveshje më të mirë tregtare për prodhuesit e vendeve të treta. Ky fondacion dhuron etiketën e konsumatorit, liçencën FAIRTRADE, për produktet të cilat i arrijnë standarded e njohura ndërkombëtare të tregtisë. Etiketa gjendet në shitjen e shumë rrjeteve evropiane të supermarketeve.

Ø Marrëveshja Globale

>>Na lejoni të zgjedhim të bashkojmë fuqitë e tregjeve tona me autoritetin e parimeve universale<<

KOFI ANNAN, SEKRETARI I PËRGJITHSHËM I KB

“Marrëveshja Globale” (MG) është bazuar nga ideja e lansuar nga sekretari i përgjithshëm i KB Kofi Annan, duke iu adresuar Forumit Ekonomik Botëror më 31 janar 1999, duke thirrur komunitetet e biznesit që të pajtohen me vlerat e përkrahura dhe nënshkruara universalisht. Prirjes së shfaqur për përgjegjësinë e korporatave i mungonte një kornize ndërkombëtare që t’i ndihmojë kompanitë për zhvillimin e tyre dhe promovimin e menaxhimit të bazuar në vlera. MG e plotësoi zbraztësirën dhe u pranua me të madhe nga komuniteti i biznesit.

Ajo i shtron 9 vlera, përfshirë këtu çështje të të drejtave të njeriut, punës dhe ambientit. Sa i përket punës ajo përfshin zotimet në pajtim me shumicën e standardeve themelore të punës të ONP.

Ø Liria e shoqërimit dhe njohjen efektive të së drejtës për mbledhje kolektive;

Ø Eliminimin e të gjitha formave e punës së detyruar apo shtrënguar;

Ø Ndalimin e efektshëm të punës së fëmijëve;

Ø Eliminimin e diskriminimit në bazë të punësimit dhe profesionit.

ONP ndihmon për formulimin e masave konkrete që t’i promovojë këto standarde me efiktivitet.

Faqja e internetit http://www.unglobalcompact.org ofron qasje të lehtë në informatat mbi parimet e kësaj iniciative, duke përfshirë këtu edhe listën e kompanive pjesëmarrëse. Që nga lansimi, me qindra kompani dhe organizata janë lidhur me Marrëveshjen Globale.

Marrëveshja Globale është në rregullim vullnetar i parimeve. Meqenëse është njohur gjerësisht si një hap pozitiv për t’i inkurajuar korporatat që të veprojnë me përgjegjësi, disa pyesin se a mos vallë zbatimi i saj mund të jetë efektiv. Kritikët debatojnë se sfidat për efektivitetin e iniciativës janë mungesa e hyrjes në fuqi të standardeve, monitorimit të pavarur dhe mekanizmit të fuqizimit, dhe qartësisë për vetë përmbajtjen e standardeve.

2. TRENDET

· Zonat e Procesit të Eksportit (ZPE)

Për t’i tërhequr investitorët e huaj shumë vende kanë themeluar të ashtuquajturat zona të lira tregtare, të cilat ofrojnë përjashtueshmëri jo vetëm për lirimet fiskale por po ashtu për obligimet për përputhje me ligjet të cilat i mbrojnë të drejtat e punëtorëve. Kompanitë multinacionale përfitojnë nga kostoja e lirë e fuqisë punëtore, por gjithashtu edhe punëtorët të cilët ikin në zonat, sepse rrogat prapëseprapë janë më të mëdha në krahasim me punët jashtë zonave. Nga ana tjetër, kushtet tjera të punës mund të jenë më të ulëta, si për shembull, siguria dhe çështjet shëndetësore. Pakujdesia për rregullat e parandalimit të zjarrit, dështimi i instalimit të mjeteve të ndihmës së parë dhe makineria e pasigurt janë disa probleme që mund të ndodhin në ZPE. Kushtet janë përmirësuar dukshëm me rritjen e publicitetit, por problemi mbetet, ZPE mund të gjendet në se paku 70 shtete. 845 ZPE e botë punësojnë 27 000 milionë punëtorë.

BURIMI: UNDPE 2000.

· Dobësimi i sindikatave

Në disa vende të zhvilluar, anëtarësimi në sindikata është shumë i ulët. Për shembull në SHBA vetëm 15 % e punëtorëve janë anëtarë të sindikatave. Fuqia e sindikatave është shumë më e dobët se në të kaluarën. Në shumë shtetë në zhvillim, liria e shoqërimit për sindikatat mezi ekziston; pengesat e llojeve të ndryshme janë vendosur në rrugë të punëtorëve të organizuar, në disa vende, dhuna, tortura, vrasjet arbitrare dhe arrestimet arbitrare janë përdorur rregullisht për t’i parandaluar punëtorët për t’u bashkuar dhe t’i rivendosin të drejtat e tyre

· Rritja e mobilitetit ndërkombëtar: migrimi i punëtorëve

Varfëria dhe dhuna janë sot arsye tragjike që shtyjnë miliona njerëz që t’i lënë vendet e tyre për të kërkuar një të ardhme më të mirë. Kjo dukuri është duke u rritur falë pabarazisë në zhvillimin ekonomik. Shumë shpesh punëtorët që migrojnë janë subjekt i të gjitha llojeve të diskriminimit dhe shfrytëzimit.

Gjithsej janë 150 milionë migrantë, të cilët përbëjnë 2% e popullatës botërore. 50 milion jetojnë vetëm në Afrikë. Sipas ONP më shumë se 100 milion prej migrantëve janë punëtorë, duke përfshirë këtu një pjesë të madhe nga të cilët janë femra (47,5%). Përveç kësaj llogarie është edhe numri në rritje i migrimeve klandestine, pa dokumentacion (30 milion njerëz). Këta numra lehtë mund të rriten përveç nëse pabarazitë në botën tonë të globalizuar do të ndërpriten në mënyrën e duhur.

Konventat e tashme të ONP mbi Migrimin e Punëtorëve (Konventat 97 dhe 143) janë ratifikuar vetëm nga disa shtete, për arsye se shtetet kishin frikë nga një kushtëzim i mëtutjeshëm i politikave të imigrimit. Një zhvillim pozitiv po hyn në fuqi “Konventa e KB mbi Mbrojtjen e të Drejtave të Punëtorëve Migrantë dhe Anëtarëve të Familjeve të Tyre” dhjetor të vitit 2002, (falë ratifikimit të Timorit Lindor pragu kritik i 20 nënshkrimeve ishte kaluar), duke hapur perspektiva më të mira për migrantët në të gjithë botën.

>> Rinia përbën më shumë se 40% të papunësisë botërore. Sot llogaritet që në botë të ketë diku rreth 66 milionë të rinj të papunë– një rritje e së paku 10 milionëve që nga viti 1965. Puna e përkohshme është po ashtu një problem në rritjë. Shumica e punëve të reja janë të paguara ulët dhe të pasigurta. Gjithnjë e më shumë, të rinjtë po drejtohen në sektorin jozyrtar për mjete jetese, me pak apo fare pa mbrojtje pune, beneficione, apo prespektivë për ardhmëri.<<

KOFI ANNAN, SEKRETAR I PËRGJITHSHËM I KB, 2001.

· Papunësia e të rinjve

Njëri nga problemet më tmerruese me të cilin përballen njëlloj vendet e zhvilluara dhe ato në zhvillim është numri në rritje i papunësisë së të rinjve.

Rajonet më të prekura janë Evropa Jugore (Greqia, Spanja dhe Italia), Evropa Lindore (Bulgaria në veçanti, Ish-republika Jugosllave e Maqedonisë,dhe Polonia) dhe Karaibet (përfshirë Xhamajkën, Trinidadin dhe Tobagon). Megjithatë papunësia te të rinjtë nuk është e lartë në të gjitha vendet. Në Austri, Japoni, Meksiko, Singapor, Kore Jugore, Republikën e Bashkuar e Tanzanisë, më pak së një në 12 punëtorë është i papunësuar dhe dallimi në mes të normës të të rinjve dhe të rriturve është shumë i ulët. (Të dhënat e vendeve të vitit 1997 ose më herët, ONP).

...Sot në botë jetojnë më shumë se 510 milion të reja dhe më shumë se 540 të rinj, sipas llogaritjeve të Kombeve të Bashkuara.

... kjo do të thotë se një person në mesin e pesëve është në mes të moshës 15 dhe 24 vjeçe, apo rinia përbën 18 për qind të popullatës botërore.

... në mesatare, dhe gati gjithkund, për çdo të papunë të rritur, dy të rinj e gjejnë vetveten të papunë.

... rreth 70 milionë të rinj janë të papunë në të gjithë botën, sipas llogaritjeve të ONP.

... në vendet e ndryshme si Kolumbia, Egjipit, Ialia dhe Xhamajka, më shumë se një e treta e të rinjve janë të renditur si të “papunë” – duke e deklaruar vetveten të papunë, duke kërkuar punë dhe/ose duke qenë të gatshëm për punë.

Çdo gjë e ngjashme me papunësinë afatgjatë shkakton shqetësim social dhe pasojat e të qenit i papunë në rini mund të jenë shumë serioze. Papunësia në rini shumë herë mund të shoqërohet me probleme të rënda sociale si dhuna, krimi, vetëvrasja dhe përdorimi i narkotikëve dhe alkoolit, duke përjetuar kështu një rreth të mbrapshtë. Politikat efektive të rinisë dhe programet duhet që të shqyrtohen hollësisht, për të marrë parasysh aftësitë tona specifike, nevojat dhe dallimet.

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

VEPRIMTARIA I: FEMRA- FËMIJËT-PUNA

PJESA I: HYRJA

Ky aktivitet përfshin aktin dramatik për çështjet e të drejtave të femrës për lindje dhe për vendin e punës. E drejta e lindjes përfshin të drejtën e zgjedhjes, për të pasur apo për të mos pasur fëmijë.

Lloji i aktiviteti: pjesë teatrore / aktrim

PJESA II: PËRSHKRIM I PËRGJITHSHËM PËR PJESËN TEATRORE

Qëllimet dhe synimet

Ky rol dramatik ka për qëllim zhvillimin e dijes për të drejtën e femrës për lindje, dhe provon t’ua krijojë pjesëmarrësve një ndjenjë se si është të jesh i diskriminuar dhe që në anën tjetër të promovosh barazi, drejtësi dhe përgjegjësi.

Grupi i synuar: të rinjtë, të rriturit

Madhësia e grupimit / organizimi shoqëror: 15 - 20

Koha: rreth 1 ½ orë

Aftësitë e përfshira: mendimi kritik, ndërtimi i opinionit, shkathtësitë gjuhësore dhe ndieshmërisë.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR PJESËN TEATRORE

Hyrje në temë:

· Lexo historikun e skenarit për shfaqjen teatrore

“Maria ishte e papunë për afërsisht një vit dhe ajo po përpiqet për një punë të re. Dhjetë ditë më parë ajo kishte një intervistë për punën e ëndrrave të saj. Çdo gjë shkoi si duhet dhe asaj ju ofrua pozita. Kompania i kërkoi asaj të takohet me z. W., zyrtarin e personelit, për ta nënshkruar kontratën. Ajo i kishte diskutuar detyrat e saj dhe çështjet e tjera të ndërlidhura me punë në intervistën e saj, por sapo Maria deshi ta nënshkruajë kontratën, z. W. iu drejtua se një kusht i punës ishtë që ajo ta nënshkruajë një deklaratë që nuk do të ketë fëmijë për së paku dy vjet.”

Shfaqja e pjesës teatrore:

· Ndajini grupet në grupe më të vogla ( 4-6 persona )

· Lexojeni skenarin dhe lejojeni çdonjërin nga grupet e vogla që për njëzet minuta të nxjerrin përfundimin për tregimin dhe të zhvillojnë një pjesë teatrore. Pjesa teatrore duhet të fillojë me takimin e Marias me Z.W. dhe nuk duhet të zgjasë më shumë se pesë minuta.

· Ftoje secilin grup të vogël që të prezantojnë pjesën teatrore – ju mund t’i përdorni edhe metodat në vazhdim

o Ndërrimi i roleve: pa paralajmërim, ndale shfaqjen, kërkoj nga aktorët që t’i këmbejnë rolet dhe të vazhdojnë formën e veprimit nga ajo pikë. Pyeti thellësisht.

o Përsërit: pas shfaqjes teatrore, ndërro situatën (p.sh. është e pamundshme të mbeteni shtatzënë, ju tashmë jeni shtatëzënë...) dhe kërko nga aktorët ta përsërisin skenën e njëjtë pa ndryshime.

o Bëj komentet për pyetjet e thella.

Vlerësim:

· Fillo vlerësimin nga çdo grup i vogël (si e kanë zhvilluar pjesën teatrore; a ka qenë vështirë?), pastaj bisedo për ndërlikimet dhe çka duhet të bëhet në rastet e diskriminimeve të këtij lloji.

o A ishte ndokush i befasuar nga situata?

o Përçqfarë përfundimi kishin vendosur grupet (përfundime realiste? Pika të forta – pika të dobëta? A është më mirë të jesh kategorik, agresiv apo i nënshtruar?)

o Çfarë të drejtash kanë femrat në vendin tuaj (në veçanti kur janë shtatzëna?)

o Pse kompania kishte reaguar ashtu – ishte e drejtë?

o A ishte shkelur ndonjë e drejtë e njeriut? Nëse po, cilat?

o Nëse Maria do të ishte mashkull, a do t’i ndodhte e njëjta gjë?

o Në çfarë mënyrash e shohin meshkujt e këtë çështje; ndryshe nga femrat?

o Çka mund të bëhet që të promovojmë dhe të mbrojmë të drejtat e femrës për lindje?

Këshilla metodologjike:

· Shpjego për grupin se çka janë të drejtat për lindje.

· Mund të provoni të formoni grupe me gjini të njëjtë për arsye që kjo mund të çojë në përfundime më provokative.

· Ngulitini në mendje se diskutimi për abortin mund të ngritet dhe kërkon nga pjesëmarrësit që të lihen anash opinionet stereotipe dhe të paramenudara.

Sygjerime për ndryshim

• Fillo me dy vullnetarë që të luani shfaqjen teatrore, me pjesën tjetër të grupit si shikues.
• Ndale shfaqjen kohë pas kohe dhe kërko komente
• Leji shikuesit që t’i ndërrojnë rolet me aktorët
• Futni karaktere të tjera në situatë ( burrin, përfaqësuesin e sindikatave).
• Lejo grupin që të bëjë pak hulumtim për të drejtën e lindjes në vendin tuaj (intervista, pjesëmarrje në shfaqje për të drejtat e njeriut në vende publike – ftojini shikuesit që marrin pjesë).

PJESA IV: VAZHDIMI

Të drejtat e ndërlidhura / fusha të tjera të hulumtimit: të drejtat sociale, barazia gjinore, diskriminimi, ksenofobia

Burimi: Adaptuar nga: Shtrirja: Doracaku për të Drejtën e Arsimimit për Njerëzit e Rinj. Viti 2002. Cedex Strasburg: Publikim i Këshillit të Evropës.

AKTIVITETI II:

DREJTËSIA/PAANËSIA EKONOMIKE

PJESA I: HYRJE

Shpërndarja e pasurisë dhe fuqia brenda shoqërisë shpesh i dëmton gjasët e njerëzve për t’i arritur të drejtat e plota njerëzore dhe të jetuarit me dinjitet. Në këtë studim rasti pjesëmarrësit do ta shqyrtojnë konceptin e “drejtësisë/paanësisë” dhe pasqyrimin e tyre në situata. Ata vënë lidhje në mes të rrobave të tyre dhe njerëzve që i bëjnë ato.

Lloji i aktivitetit: rasti për studim

PJESA II: PËRSHKRIM I PËRGJITHSHËM MBI RASTIN PËR STUDIM

Qëllimet dhe synimet

Ky lloj aktiviteti u ndihmon pjesëmarrësve që të vënë lidhje ndërmjet rrobave të tyre dhe njerëzve që i bëjnë ato. Në parim ata parashtojnë pyetje për përgjegjësitë tona.

Grupi i synuar: të rinjtë, të rriturit

Madhësia e Grupimit / organizimi shoqëror: rreth 25

Koha: rreth 1 ½ ore

Materiali: hamerë apo tabelë e zezë, markerë apo shkumës; pyetjet për diskutim

Shpërndaj: trikot (fanela)

Aftësitë e përfshira: analizimi, reflektimi, shkathtësitë gjuhësore dhe kritike; aftësia për të shkruajtur.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR PJESËN TEATRORE

Hyrje në rast:

Triko (fanela) (shpërndahet):

Një triko që shitet 20$ ne Shtetet e Bashkuara është prodhuar nga një korporatë ndërkombëtare në njërën nga fabrikat e saj në El Salvador. Fabrika është një shembull tipik i një fabrike të rrobaqepësit të huaj që mbledh të mirat për eksport. Punëtorët salvadorian që prodhojnë trikon paguhen 0.56 $ në orë. Si mesatare, një punëtor mund të qepë 4.7 triko për orë.

Duke përdorur informatat e poshtëshënuara, llogaritni me sa vijon:

· Sa të holla i merr punëtori për një triko?

Në vitin 1994, qeveria salvadoriane llogariti se për të mbajtur familjen në shkallë të ekzistencës, do të duheshin katër herë më shumë sesa pagat e dhëna për punëtorët e rrobaqepësisë.

· Nëse rroga e punëtorit është e ndarë në katër, sa do të duhej të merrnin për orë?

· Sa do të fitonin për një triko?

· Nëse kompania e aprovon këtë, sa do të rriten kostot e konsumatorit dhe rrjedhimisht, sa do të kushtonte një triko?

Tash imagjinoni se rroga e punëtorit është rritur për dhjetë herë?

· Sa do të ishte norma e orës?

· Sa do të fitonin për një triko?

· Nëse kompania e aprovon këtë, sa do të rriten kostot e konsumatorit, dhe rrjedhimisht sa do të kushtonte një triko?

Instruksionet për studimin e rastit:

Ngrohja:

Kërko nga të gjithë anëtarët e grupit që të shikojnë etiketat të cilat mund t’i gjejnë në rrobat e tyre. Pastaj bëni një listë (në hamerë apo në tabelë të zezë) dhe shëno të gjitha informatat për etiketat dhe vendet se ku janë prodhuar. Pasi të përfundojë kjo listë, kërko nga pjesëmarrësit që t’i analizojnë rezultatet. Në gati çdo rast do të rezultojnë se shumica e veshjeve janë punuar në vendet e varfëra. Diskuto me të gjithë grupin pyetjet në vijim:

KUSH

· mendoni ju se i ka bërë rrobet tuaja, syzet e diellit, këpucët, pullat, zinxhirin, dekorimet e tjera...?

· do të ishte punuesi - mashkull, femër, fëmijë???

ME ÇFARË

· imagjinoni se paguhen këta punëtorë?

· Çfarë kushte të punës ata përballen?

Radhitni rezultatet në hamer/tabelë të zezë.

Evaluimi i rastit

· Shpjegojani grupit se ky rast duhet të evaluojë bazueshmërinë e pretendimit të bërë shpesh nga tregtuesit e rrobave kur u drejtohesh për kërkesën e rrogave më të mira për punëtorët të cilët i bëjnë rrobat tona. Ata shpesh pohojnë se rrogat duhet të mbahen të ulëta, për arsye se konsumatorët duhet të kenë produkte të lira

· Dorëzoja rastin çdonjërit - anëtarët e grupit duhet t’u përgjigjen pyetjeve në çifte.

· Dorëzojani grupit pyetjet e mëposhtme

o A do të ishit në gjendje të paguanit më shumë për triko? Nëse po – atëherë sa?

o A është shkeluar ndonjë e drejtë e njeriut nga Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut? Cito nenet specifike.

o Pse prodhuesit i shesin prodhimet në botën perëndimore, ndërsa i prodhojnë në El Salvador?

o Kush do të duhej të ishte përgjegjës për t’i bërë rrogat e punëtorëve të El Salavadorit të mjaftueshme për mbështetje të tyre dhe të familjeve?

o Diskutoji këto pyetje në grup.

Vlerësim

· Parashtro një pyetje përmbledhëse

o Çfarë vërejtjesh keni dëgjuar këtu sot e që do ta kujtosh si të arsyeshme

o Provoni të mendoni një fjalë apo frazë e cila i përmbledh ndjenjat tuaja?

· Kërko nga pjesëmarrësit që të pyesin me radhë

Këshilla metodologjike:

Rastet e studimit shpesh janë të disenjuara për të pasur debate efektive. Me këtë rast është e nevojshme të krijohet një ambient i besimit dhe respektit, ku pjesëmarrësit do të merrnin pjesë në diskutim. Prandaj, i gjithë grupi duhet të mendojë për disa parime të diskutimit, të cilat ata mendojnë se çdonjëri do t’i ndjekë. Shkruaji të gjitha këto sygjerime dhe vendosi në një vend, ku mund t’i shohë çdokush.

Sygjerime për ndryshim

Le të bëjë i gjithë grupi një ushtrim. Dorëzoji shenjat (etiketat) dhe përmend gjininë, moshën dhe sa paguhet ky person për punën e tij (p.sh. 10 triko për 5 minuta punë; 2 triko për 10 minuta...). Kur të kryhet detyra, paguaj çdo person sipas moshës dhe gjinisë, duke u bazuar në etiketat e tyre. Numëroji “të hollat” (trikot) dhe nxirri jashtë, në mënyrë që çdonjëri të jetë i vetëdijshëm se sa paguhet ai tjetri për punën e njëjtë të bërë. Bisedo për ndjenjat e tyre. Dorëzoni trikot.

PJESA IV: VAZHDIMI

Të drejtat e ndërlidhuar/fushata e mëtejme hulumtimit

Të drejtat sociale, politike dhe ekonomike.

BURIMI:

E ADAPTUAR NGA : DAVID A. SHIMAN. 1999, DREJTËSIA EKONOMIKE DHE SOCIALE. PRESPEKTIVA E TË DREJTAVE TË NJERIUT. MINESOTA: QENDRA E RESURESEVE TË TË DREJTAVE TË NJERIUT E UNIVERSITETIT TË MINESOTËS.

BIBLIOGRAFIA

Antiskllavëria dhe ICFTU. 2001. Puna e detyruar në shekullin 21. Londër: Anti– Slavery International.

Anti-Slavery International: http://www.antislavery.org

Deutsche Gesellschaft fur die Vereinten Nationen. 2001. Menchrechte und menschliche Entwicklung. Anregungen zur Arbeit mit dem UNDP _ Bericht uber die menschlichte Entwicklung 2000 in Schulen. Bonn: DGVN.

Krzystof Drzewicki. 2001. E drejta për punë dhe të drejtat në punë. Edituar nga Ajsborn Eide, Catarina Krause dhe Allan Zrosas. Të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. Tekst shkollor. Dordrecht: Botuesit Martinus Nijhoff.

Berna Klein Goldewijk, Adaid Contreras Baspineiro and Paulo Cesar Carbonari. 2002. Dinjiteti dhe të drejtat e njeriut, Zbatimi i të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore. Antwerp: Intersentia.

Qendra Burimore e të Drejtave të Njeriut. Rrethi i të drejtave. Aktivizmi i të drejtave eknonomike, kulturore, dhe sociale: Burimi i trajnimeve. I gatshëm në: http://www.hrusa.org/hrmaterials/IHRIP/circle/toc.htm

Zyra Ndërkombëtare e Punës. 1999. Puna e përshtatshme. Konferenca Ndërkombëtare e Punës, sesioni i 87-të 1999. Gjenevë: Publikime të ONP.

Zyra Ndërkombëtare e Punës. 2000. Zëri juaj në punë. Raporti global deri në vazhdimin e Deklaratën e ONP të Parimeve Themelore dhe të Drejtat në Punë. Gjenevë: Publikime të ONP.

Zyra Ndërkombëtare e Punës. 2001. Ndalimi i punës së detyruar, Raporti Global deri në vazhdimin e Deklaratën e ONP të Parimeve Themelore dhe të Drejtat në Punë. Gjenëvë: Publikime të ONP.

Virgina A. Leary. 1995. Qasje e shkeljeve të të drejtave në punë (të drejtat e punëtorëve). Edituar nga Theo Van Boven, Cees Flinterman dhe Ingrid Westendorp. Udhëzuesi i Mastrihtit mbi shkeljet e të drejtave eknonomike, sociale dhe kulturore. SIM Special nr. 20, Urtecht: Instituti Holandez për të Drejtat e Njeriut.

Virgina A. Leary.1998. Globalizmi dhe të Drejtat e Njeriut. Edituar nga Januzs Symonides. Të drejtat e njeriut: Dimensione dhe sifida të reja. Aldershot: Dartmouth Publishing Company Limited.

Leah Levin. [1981] 1996. Të drejtat e njeriut. Pyetje dhe përgjigje. Paris: Botime të UNESCO.

Allan McChesney. 2000. Të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore. New York: Shoqata Amerikane për Përparimin e Shkencës.

David A, Shiman. 1999. Drejtësia ekonomike dhe sociale. Prespektivë e të drejtave të njeriut. Minneapolis: Qendra Burimore e të Drejtave të Njeriut.

Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim. 2000. Raporti i zhvillimit njerëzor. Të drejtat e njeriut dhe zhvillimi i njeriut. New York: Shtypi i Universitetit të Oksfordit.

Kombet e Bashkuara. 1996. Komisoni mbi të drejtat eknomike, sociale dhe kulturore, Gazeta e faketeve nr. 16. Gjenevë: Kombet e Bashkuara.

Kombet e Bashkuara. 1998. Kombet e Bashkuara në përditshmërinë tonë, një përshkrim i shkurtër i KB dhe agjencive të tij speciale. Gjenevë: Kombet e Bashkuara.

Kombet e Bashkuara. 1996. Ne njerëzit: roli i Kombeve të Bashkuara në shekullin 21, Artikuj të shkurtër për studentë. New York: Publikme të KB.

ONP. Çka janë standardet ndërkombëtare të punës? Në dispozicion në:

http://www.ilo.org/public/english/standards/norm/whatare/index.htm

INOFRMATA PLOTËSUESE

Anti – Slavery International:

http://www.antislavery.org

Bread and Roses:

http://www.bread-and-roses.com/

Buletini Kinez i Punës

http://www.china-labour.org.hk

Punëtorët Fëmijë në Azi

http://www.cwa.tnet.co.th/

Marshi Global Kundër Punës së Fëmijëve:

http://www.globalmarch.org/

Konfederata Ndërkombëtare e Sindikatave:

http://www.icftu.org

Organizata Ndërkombëtare e Punës.

http://www.ilo.org

Organizata Ndërkombëtare për Migrim

http://www.iom.org

Hyrja antiskllavëri:

http://www.iabolish.com

Të Brengosurit për Fëmijët që Punojnë (BFP):

http://www.workingchild.org/htm/cwc.htm

Fondacioni për tregti të drejtë:

http://www.fairtrade.org.uk/

Qendra Adresuese mbi Përgjegjësinë e Shoqerore të Korporatave:

http://www.csreurope.org/home/default.asp

UNICEF:

http://www.unicef.org/crc/

LIRIA E TË SHPREHURIT DHE LIRIA E

MEDIAVE

>> Gjithkush ka të drejtën e lirisë së mendimit dhe të shprehjes; kjo e drejtë përfshin lirinë e mbajtjes së mendimit pa ndërhyrje, si dhe lirinë e kërkimit, marrjes dhe njoftimit të informacionit dhe ideve përmes çfarëdo mediumi, pa marrë parasysh kufijtë. <<

NENI 19, DEKLARATA UNIVERSALE E TË DREJTAVE TË NJERIUT

TREGIM ILUSTRUES

Ne kemi të drejtë natyrore që t’i përdorim pendat tona si dhe gjuhët tona, në rrezikun dhe skarificën tonë.

‘LIRIA E SHTYPIT’ NË FJALORIN FILOZOFIK (1764)

Si përgjigje e ngjarjeve tragjike në Teatrin e Moskës në tetor të vitit 2002, parlamenti rus shpejt miratoi – me kërkesë të presidentit rus- një ligj të ri, i disenjuar që ta lejojë qeverinë ruse ta kufuzojë raportimin e mediave mbi aktet terroristë në Rusi....

Dr. Manorani Saravanamuttu është nëna e Riçard de Zoysa, një gazetar i rrëmbyer dhe i vrarë në Sri Lankë në Shkurt të vitit 1990. Dr. Saravanamuttu ka bërë fushatë që të zbardhet e vërteta për vrasjen e djalit të saj. Ajo i ofroi autoriteteve informata që të ndërmarrin një hetim për vrasjen, por e vetmja gjë që ajo mori ndonjëherë ishtë një letër që shkruante: “Mbaj zi për vdekjen e djalit. Si nënë ju duhet të bëni kështu. Çdo hap tjetër do të rezultojë me vdekjen tuaj në kohën më të papritur.... Vetëm heshtja do të të mbrojë ty.” (Jan Bauer, Vetëm vdekja do të të mbrojë ty ,Grua, Liria e të shprehurit dhe gjuha e të drejtave të njeriut, Qendra Ndërkombëtare e të Drejtave të Njeriut dhe Zhvillimeve Demokratike, 1996.)

Në nëntor të vitit 2002 Qendra e te Drejtës Humanitare në Beograd informoi publikun se kryebashkiaku i këtij qyteti serb u kërcënua hapur për “vrasje dhe shkatërrim” kundrejt një gazetari dhe familjes së tij për shkak të raportimi për përzierjen e tij në marrëveshje të zeza biznesi. Kur artikulli u publikua gazetari u mor në pyetje nga policia që erdhën tek ai pa fletëbastisje. Ai po ashtu u padit për shpifje dhe dëme.

PYETJE PËR DISKUTIM?

1. Cilat të drejta të njeriut janë shkeluar dhe nga kush në tregimin e mësipërm?

2. Çfarë arsyesh mund të justifikojnë kufizimin e lirisë së shprehurit dhe lirisë së mediave?

3. Çka duhet të bëhet për t’i mbrojtur këto të drejta në mënyrë më të mirë?

4. Çka mund të bëjnë viktimat e shkeljeve?

5. Çfarë janë obligimet e gazetarëve të përgjegjshëm?

E DOMOSDOSHME TË DIHET !?

1. RËNDËSIA E KALUAR DHE E TANISHME

Liria e mendimit dhe të shprehurit – përfshirë këtu edhe “lirinë që të pranon dhe bart informata dhe ide për çfarëdo mediumi dhe pa marrë parasysh kufijtë” (neni 19 i Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut të vititi 1948) – është njëra nga të drejtat themelore politike dhe civile, e cila përputhet plotësisht me të gjithë instrumentet e të drejtave të njeriut. Ajo i ka rrënjët në luftën për liritë individuale të shekujve 18 dhe 19, kur ishte përfshirë në kushtetutat e SHBA-ve dhe ato evropiane. Filozofi britanik Xhon Stjuart Mill e emërtoi si liria e shtypit “njëra nga siguritë kundër qeverisë tiranike dhe të korruptuar” (Mbi lirinë, 1859). Është po ashtu e drejtë konstituive për çdo qeveri demokratike në të cilën çdonjëri, jo vetëm qytetarët e shtetit, kanë të drejtën njerëzore të thonë se çka mendojnë dhe në të njëjtën kohë të kritikojnë qeverinë. Në janar të vitit 1941, kryetari Ruzvelt shpalli lirinë e të folurit dhe të shprehurit si njërën nga katër liritë mbi të cilat duhet të mbështetet rregulli botëror pas Luftës së Dytë Botërore. Qasja në një rrjedhje të lirë të informatave përtej kufinjëve është një element i madh për një shoqëri të hapur dhe pluraliste.

Siguria Njerëzore, Liria e të Shprehurit dhe Mediave

“Liria nga frika” po ashtu përfshin lirinë e të shprehurit të mendimeve tona dhe lirinë e mediave. Pasi koncepti i sigurisë njerëzore është po ashtu i bazuar në të drejtën e individit për të kërkuar dhe pranuar informata dhe ide të çdo lloji, përfshirë këtu ato kritika të fuqive sunduese, kërcënimi i gazetarëve dhe kontrolli përbëjnë njërin ndër kërcënimet më të mëdha kundër sigurisë njerëzore, kërcënime të reja për sigurinë njerëzore por edhe shansa të reja vijnë me “teknologjitë e reja”.

“Lidhshmëria” e re mund të përdoret për qëllime edukative, por edhe për krim të organizuar. Fushatat ndërkombëtare kundër minave fushore dhe ato për Gjykatën Ndërkombëtare të Krimeve janë bërë më të lehta, por rreziku i ri paraqitet në formën e një “krimi kibernetik”. Deri sa ekonomitë dhe shërbimet bëhen më të varura në teknologjitë e reja, format e reja të përfshirjes dhe përjashtimit kanë evoluuar. Për shembull, mediumet e bazuara në vijën e quajtur Organizata Mediale e Evropës Juglindore (OMEJL) është ankuar se Telekomi i Serbisë po aplikon “kufizime” në linjat e internetit të marra me qira, në mënyrë që t’i shtyjë mediat dhe të tjerët që të ndërrojnë ofruesin nga ai privat në atë të shërbimit të internetit të Telekomit të Serbisë.

>>Zotëri, unë nuk i ndaj mendimet me ju, por unë do ta rrezikoj jetën time për të drejtën tënde që t’i shprehësh ato.<<

VOLTAIRE (1694 – 1778)

“Faktori CNN” i cili e sjell çdo konflikt në dhomën e pritjes ka ndërruar rolin e mediave. Për shkak të rëndësisë së opinionit publik, media është bërë një pjesë më e rëndësishme e luftës sesa që e kemi parë në rastin e Kosovës. “Info luftërat” dhe “inforknaqësitë” qëndrojnë për prirjen që informacioni e ka nënrenditur në qëllime të tjera.

Sfidat e vjetra dhe të reja

Liria e informimit, shprehjes dhe mediave kishte rëndësi të veçantë gjatë luftës së ftohtë, kur njerëzit në vendet socialiste të Evropës Lindore nuk kishin qasje në gazetat apo revistat e huaja. Më vonë, qeveria kineze tentoi t’i ndalonte përdorimin e antenave satelitore në mënyrë që t’i ndalojë qytetarët e saj që t’i ndjekin kanalet televizive përendimore dhe sot disa vende kanë kufizuar qasjen në internet në mënyrë që t’i parandalojnë qytetarët e tyre që t’i shikojnë faqet e internetit të cilat ata i konsiderojnë si të padëshirueshme.

Media mund të ketë rol të dyfishtë si përfituese dhe shkelëse e lirisë se shprehurit. Roli mund të jetë informimi për problemet botërore, forcimi i solidaritetit global, por mund të jetë njëri ndër instrumentet e propagandës së shtetit për një interes të veçantë ekonomik apo interes tjetër. Sipas komisonit të UNESCO-s mbi kulturën dhe zhvillimin, teknologjitë moderne të komunikimit e kanë bërë të pamundshëm kontrollin e rrjedhës së informatave, ndikojnë në krijimin e shanseve të reja, por po ashtu përbëjnë kërcënime të reja, veçanërisht nëse media bëhet cak i sulmeve apo kontrollit politik. Diversiteti dhe kualiteti i programeve mund të zvogëlohet si rezultat i komercializimit, i etur për të pasur një audiencë më të gjerë, apo për të konkuruar për numër më të madh lexuesish dhe shikuesish, duke u koncentruar në seks dhe në tregime kriminalistike.

Kërcënimi më i madh për lirinë e mediave është bërë koncentrimi i mediave, i cili ekziston në të dyja nivelet - në nivelin lokal dhe në atë global. Prandaj, në shumë shtete dhe në Bashkimin Evropian ka ligje kundër koncentrimit të mediave në mënyrë që të ruajnë pluralizmin medial.

Sifda të mëtutjeshme dhe më të elaboruara të reja, të lirisë së informimit dhe mediave janë sjellë nga zhvillimi teknologjik, si shpërndarja e komunikimeve satelitore dhe rritja e qasjes në internet. Shumë shpesh shtete mundohen ta kufizojnë qasjen në mediat e reja, për shkak të pamjeve apo përmbajtjeve të kundërta të cilat frikësohen se janë kundër politikave të tyre nacionale p.sh. në baza morale apo religjioze. Pasi që ekzistojnë shumë internet faqe që ofrojnë propagandë raciste dhe ksenofobike apo pornografi të fëmijëve, brengat e tilla gjithmonë nuk janë të pajustifikuara. Pyetja ngritet, megjithatë, sa është i thyeshëm balanci në mes lirisë së shprehurit dhe mbrojtjes legjitime të intereseve në shtetet demokratike. Falë natyrës të pakufishme të internetit, përgjigjet mund të gjenden kryesisht në shkallën ndërkombëtare. Në Konventën e tij për Krimin Kibernetik, OBEZH tashmë e ka dënuar pornografinë e fëmijëve dhe ka provuar të shtojë përgjegjësinë e krimit të organizuar si dhe kooperimin ndërkombëtar për ndjekje; puna në një protokol shtesë që merret me racizëm dhe propagandën ksenofobike është në progres. Konventa ende nuk ka hyrë në fuqi.

Samiti i Kombeve të Bashkuara për Shoqërinë Informative në Gjenevë në vitin 2003 dhe në Tunis në vitin 2005 merret edhe me një çështje tjetër me rëndësi të veçantë.; përfshirjen dhe përjashtimin në kohën e komunikimit, të thirrur po ashtu ‘koha digjitale’. Qëllimet e mëdha për të zhvilluar një plan të veprimit se si të mbyllet hapësira ndërmjet “esnafëve” dhe “të thjeshtëve” të qasjes në teknologjitë e informimit dhe komunikimit. Pasi që i ashtuquajturi digjital që ndan veriun dhe jugun (por po ashtu në veri, ku regjionet rurale dhe ato më pak të përparuara janë lënë mbrapa) vazhdon të zgjerohet me shpejtësi, është e nevojshme një kohë e gjatë për ta gjetur linjën globale të veprimit. Liria e të shprehurit është në thelb e prekur nga refuzimi i përfshirjes në infrastrukturën informative, për arsye se rritja e rëndësisë së internetit e bën gati të pamundur që me aq lehtësi të korrigjojë apo përhap idetë në çdo vend.

Për çdo rast duhet të theksohet se nuk mund të ketë liri pa përgjegjësi dhe liritë e pakufizuara mund të shkaktojnë shkelje të të drejtave të njeriut, siç është e drejta e intimitetit. Por frenimet duhet të justifikohen nga qeveria për arsye legjitime, të cilat mund të shqyrtohen me kujdes nga opinioni publik, dhe si burim i fundit, institutet juridike.

2. PËRMBAJTJET DHE KËRCËNIMET

Liria e të shprehurit është një e drejtë-kornizë e cila përmban disa elemente, si liria e informimit dhe liria e shtypit dhe liria e mediave në përgjithësi. Është bazuar mbi të drejtën e opnionit dhe është në brendësi i lidhur me të. Paraqitjet e saj radhiten nga shprehja individuale e opinioneve deri te liria instutucionale e mediave. Liria e opinionit është një e drejtë absolute civile, ndërsa liria e të shprehurit është e drejtë politike, e cila mund të jetë subjekt i disa ndalesave.

Liria e të shprehurit është një e drejtë e dyfishtë në sensin e lirisë për të ndikuar p.sh. shprehja e opinioneve dhe ideve të të gjitha llojeve, dhe liria për të kërkuar dhe pranuar informata dhe ide, të dyja në çdo formë – gojarisht, me shkrim apo të shtypura, në formë të artit, apo nëpërmjet çfarëdo lloji të mediave, përfshirë këtu edhe teknologjitë e reja. Kufijtë nuk mund të përdoren për të ndërhyrë në këtë të drejtë. Si pasojë, liria e të shprehurit është një pjesë përbërse e “të drejtës për komunikim”. Një deklaratë për këtë të drejtë tashmë është skicuar, por pasi që është një përpilim i të drejtave ekzistuese të njeriut (siç është, jashtë lirisë së të shprehurit, të drejtës së lirisë së mendimit, ndërgjegjes dhe religjionit, e drejta për të marrë pjesë në jetën kulturore dhe e drejta për intimitet) më parë se një e drejtë e re, koncepti nuk është ende i qartë.

Elementet kryesore të lirisë së të shprehurit:

· Liria që për mbajtjen e opinioneve pa ndërhyrje (liria e opinionit)

· Liria për të kërkuar, marrë dhe ndarë informatat dhe idetë (liria e të shprehurut, liria e informimit)

o Gojarisht, me shkrim, me shtyp dhe në formë të artit

o Nëpërmjet të gjitha mediave (liria e mediave)

o Pa i marrë parasysh kufijtë (liria e komunikimeve ndërkombëtare)

BURIMI

NENI 19 DEKLARATA UNIVERSALE E TË DREJTAVE TË NJERIUT (DUDN), NENI 19 KONVENTA NDËRKOMBËTARE MBI TË DREJTAT CIVILE DHE POLITIKE (KNDCP);

NENI 10 KONVENTA EVROPIANE MBI TË DREJTAT E NJERIUT, NENI 4 DEKLARATA AMERIKANE E TË DREJTAVE DHE DETYRIMEVE TË NJERIUT (DADDN), NENI 9 KARTA AFRIKANE MBI TË DREJTAT E NJERIUT DHE TË DREJTAT E NJERËZVE (KADNDn).

Elemente të caktuara të të drejtës së shprehurit janë po ashtu të lidhura me të drejtat e njeriut, p.sh:

• E drejta e lirisë së menduarit, ndërgjegjes dhe religjionit ( Neni 18 KNDCP)

Moduli i lirive religjioze

• E drejta autoriale që të përfitojë nga mbrojtja e interesit moral dhe material nga ndonjë prodhim shkencor, letrar apo artistik, p.sh. e drejta e autorit (copyright) (neni 15(2) KNDESK).
• Në lidhje me të drejtën e njeriut për arsimim ( Neni 12 KNDESK), liria e të shprehurit rezulton në liri akademike dhe autonomi e institucioneve të larta të mësimit në mënyrë që t’i mbrojnë ato të drejta.

Një kualifikim i madh i të drejtës së të shprehurit është në përmbajtjen e Nenit 20 të KNDCP, i cili ndalon propagandën e luftës dhe çdo lloj avokimi të urrejtjes nacionale, racore apo religjioze e cila përmban nxitje për diskriminim, armiqësi apo dhunë. Shteti është i detyruar të fuqizojë këto ndalesa me legjislaturë nacionale.

Moduli i mosdiskriminimit.

Shkelja e të drejtave, kërcënimet dhe rreziku

Në praktikë, ne jemi dëshmitarë të shkeljeve të gjera të të drejtave të njeriut përmes ndalimeve të lirisë së të shprehurit dhe mediave në shumë shtete të botës siç mund të shihet nga raportet e hershme të Amnesty International apo Vëzhgimi i të drejtave të njeriut (Human Rights Watch). sipas Reporterëve Pa Kufij , 31 gazetarë gjatë kryerjes së detyrës së tyrë janë vrarë dhe 489 janë burgosur në vitin 2001. Organizata atëherë propozoi instrumente speciale legale siç është “Karta e Sigurisë e Punës së Gazetarëve në Zonat e Luftës apo Regjioneve të Rrezikshme”.

“Lufta kundër terrorizmit” pas 11 shtatorit të vitit 2001 ka sjellë kërcënime të reja për lirinë e informimit nga qeveri të ndryshme. Për shembull, shoqata e shkrimtarëve, PEN-i, nxiti rishikimin e aktit PATRIOT të SHBA-ve. Mirëpo, liria e shprehjes dhe e mediave po ashtu mund të keqpërdoren që të kurdisin urrejtjen dhe konfliktin siç ishte dokumentuar ng Federata Ndërkombëtare e Helsinkit në publikimet mbi “gjuhën e urrejtjes në Ballkan”.

Është një kërcënim i cenzurës, e cila mund të shfaqet në formë të cenzurës shtetërore apo cenzurës përmes metodave ekonomike apo të tjera. Kjo do të thotë se artikujt mund të botohen vetëm pas provimit nga autoriteti siç ishte praktikuar në shumicën e vendeve të Evropës Lindore para përfundimit të luftës së ftohtë në vitin 1989. Po ashtu mund të nënkuptohet se interesi eknonomik mund ta ndalojë publikimin e opinoneve të caktuara, për shembull nëse industria ushtarake ndalon artikujt me një qëndrim kritik kundrejt luftës.

Cenzura mund të shfaqet edhe me vetëcenzurë, kur interesat politike apo të tjera merren parasysh nga gazetari apo drejtori i mediave. Së fundi, vendimi për vlerën e lajmeve, çka “është e përshtatshme për shtyp” mund të heqë informatat të cilat nuk shihen si të përshtatshme, çështjet e minoriteteve apo çka nuk bëjnë mirë.

Vendimet se çka duhet të publikohet shpesh mund të jenë të diskutueshme. Kodet e praktikave të mira mund të japin orientimin. Përndryshe, qëllimi i pluralizmit medial është të sigurojë se këndvështrime të kundërta mund të lexohen. Dëgjohen apo shihen.

Kufizimet legjitime të së drejtës

Sipas nenit 29 të deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut ushtrimi i të drejtave dhe lirive të çdonjërit është subjekt i kufizimeve si është e përcaktuar me ligj, në vend “me qëllim që të sigurohet njohja dhe respektimi i nevojshëm i të drejtave dhe lirive të të tjerëve...”. Neni 19(3) KNDCP na rikujton se të drejtat e renditura mbajnë në vete detyrime dhe përgjegjësi speciale. Kjo tregon se liria e të shprehurit dhe e mediave është një e drejtë shumë e ndieshme, e cila duhet të menaxhohet me një kujdes të duhur. Detyrat dhe përgjegjësitë nuk janë të përfshira në konventë, por shpesh ato gjenden në kodet e etikës profesionale apo legjislacionin shtetëror, i cili, megjithatë, nuk duhet ta ndalojë përmbajtjen e të drejtave njerëzore. Detyrat tipike dhe përgjegjësitë ndërlidhen me detyrën e informimit objektiv, p.sh. të kërkosh të vërtetën apo së paku lejo opinione të tjera.

Disa përgjegjësi përfundojnë me arsyet për ndalesa për të drejtën e shprehjes., ku nuk ka asnjë ndalesë legjitime për lirinë e të menduarit.

Sipas Nenit 19 (3), tri lloje të ndalesave janë të mundshme, të forcuara të cilat janë të mjaftueshme nëpërmjet legjislacionit dhe është konsideruar e nevojshme:

• Për respektimin e të drejtave dhe reptuacionit të të tjerëve
• Për mbrojtjen e sigurisë nacionale apo rregullit publik (public otrder)
• Për mbrojtjen e shëndetit publik apo moralit

Sipas rregullave të interpretuara juridike, kufizime e të drejtave duhet të interpretohen në mënyrë restriktive, p.sh. e drejta themelore nuk mund të nënkuptohet dhe restriksionet nuk duhen të jenë më të mëdha sesa është e nevojshme që të mbrojë të drejtën e të tjerëve dhe të mirat themelore publike, siç është përmendur.

Në nenin 10 të Konventës Evropiane mbi të Drejtat e Njeriut, lista e ndalesave të mundshme është edhe më e gjatë edhe pse me precize. Ajo shpall se ushtrimi i lirisë së të shprehurit mund të jetë subjekt i “kushteve, ndalesave dhe dënimeve (gjobave), siç është e shkruar me ligj dhe janë të nevojshme në shoqërinë demokratike”. Këto ndalesa mund të justifikohen nga:

• “interesat e sigurisë nacionale, integritetit teritorial apo sigurisë publike,
• për parandalimitn e çrregullimeve apo krimit, për mbtojtjen e shëndetit apo moralit
• për mbrojtjen e reputacionit apo të drejtës së të tjerëve,
• për parandalimin e zbulimit të informatave të marra në besim,
• për mbajtjen e autoritetit dhe objektivitetin e jurisdiksionit.”

Asnjë e drejtë tjetër nuk ka një listë kaq të gjatë të arsyeve për shpjegime. Megjithatë, dy parakushte të mëdha duhet të përmbushen, në mënyrë që të legjitimohen ndalesat e të drejtës. Përjashtimet duhet të jenë:

• të parapara me ligj
• të nevojshme në shoqërinë demokratike.

“Të parapara me ligj” ,do të thotë se ndalesat duhen të jenë vendim i parlamentar dhe jo një urdhër ekzekutive nga qeveria. Me rëndësi të veçantë është definimi: ‘të nevojshme në shoqërinë demokratike” . Kjo ndërlidh lirinë e të shprehurit dhe të mediave me konceptin e një shoqërie të hapur dhe pluraliste, e cila qeveriset me mjete demokratike. Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut ka qenë shumë e rreptë në kërkesat e tilla, siç mund të shihet nga i ashtuquajturi rasti Lingens. Në vitin 1986, Gjykata Evropiane e të Drejtave të Njeriut në Strasbourg vendosi që politikani duhet të pranojë një shkallë më të lartë të kriticizmit sesa një qytetar i thjeshtë dhe nuk mund ta bëjë gazetarin të heshtë, me arsye të nevojës për mbrojtjen e reputacionit të tij. Në përputhje me rrethanat, ligji mbi shpifjet, i cili lejon po ashtu të ndiqen gazetarët të cilët kritikojnë personat në pozicione publike, duhet të jetë i balancuar me lirinë e shtypit.

3. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Është një larmi e madhe e instrumenteve dhe procedurave për zbatimin e të drejtës së njeriut të lirisë së të shprehurit dhe të drejtave të saj përbërëse. Së pari, është obligim i shteteve të përfshijnë liritë në ligjet e tyre vendore dhe të ofrojnë mjete kompensimi në rast të shkeljes me paramendim. Në përputhje me rrethanat, e drejta mund të gjendet në shumicën e kushtetutave si pjesë e katalogut të të drejtave dhe të lirive themelore. Standardi minimal rrjedh nga obligimet ndërkombëtare universale dhe, kur ekzistojnë, në shkallën rajonale.

Po ashtu, ligjet dhe rregulloret e ndryshme të mediave dhe të komunikimit janë shumë të rëndësishme. Ata më tutje saktësojnë të drejtën dhe ndalesat e saj në praktikën jetësore, në përputhshmëri me obligimet ndërkombëtare dhe me ligjin kushtetues nacional. Ato mund të bëjnë instrumente kombëtare të monitorimit – si këshillat mediale apo të shtypit – për të rregulluar në veçanti mediat, të cilat shumë shpesh janë të kompozuara nga ekspertët dhe/ose nga përfaqësuesit e shoqërisë civile. Në mënyrë që të rregullohet sektori i mediave, për të siguruar standarde kualitative dhe për të stimuluar konkurrencën, shteti mund të lëshojë licenca, të cilat duhet të hartohen mbi baza jodiskriminuese.

Pëlqimi i monitorimit nga shteti është një detyrë e disa mekanizmave të kontrollit dhe të monitorimit. Për shembull, nën Konventën e KB mbi Mbrojtjen e të Drejtave Civile dhe Politike (KKBMDCP), shtetet kanë obligim të dorëzojnë raportet shtetërore në periudha të rregullta (çdo pesë vjet) mbi zbatimin e obligimeve të tyre, të cilat janë konsideruar të bëhen nga Komisioni i KB mbi të Drejtat Civile dhe Politike. Ata dhanë një interpretim të Nenit 19 në Komentimin e Përgjithshëm Nr. 10 të vitit 1983. Komisioni, po ashtu, mund të pranojë komunikime, p.sh. ankesa nga individët, në qoftë se shteti përkatës nuk e ka ratifikuar Protokolin e Parë Fakultativ të KKBMDCP të vitit 1966 ( 104 nga 149 shtete e kanë ratifikuar deri në vitin 2002).

Mekanizmat rajonale të mointorimit si sistemi interamerikan apo afrikan mund të ofrojnë komunikime individuale për komisionet, të cilat mund të japin konkluza dhe rekomandime. Në rastin e sistemit evropian dhe interamerikan, gjykata mund të marrë vendim, i cili i detyron shtetet që të garantojnë kompensimin. Në parim, është një “procedurë e monitorimit e këshillit të ministrave”, e cila ndër të tjera mbulon lirinë e të shprehurit dhe të informatës në shtetet anëtare.

Të gjitha konventat parashohin mundësinë e “ankesave të shteteve”, të cilat vështirë mund të përdoren.

Përveç procedurave të zakonshme, ka edhe procedura të ashtuquajtura si ato të bazuarat në karta si ajo e Raportuesit Special mbi Promovimin dhe Mbrojtjen e Lirisë së Opinionit dhe të Shprehurit, i cili i raporton Komisionit të KB mbi të drejtat e njeriut për situatën e lirisë së të shprehurit anembanë botës dhe jep observime, rekomandime dhe komente mbi elementet e të drejtave të njeriut.

Për 55 anëtarët e Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE), përfaqësuesi për lirinë e mediave është emëruar në vitin 1997. Mandati i tij është që t’i ndjekë zhvillimet në sektorin e mediave të shteteve pjesëmarrëse, në mënyrë që të promovojë media të lira dhe pluraliste, të cilat janë vendimtare për një shoqëri të hapur dhe të lirë dhe për një sistem të përgjegjësisë së qeverisë, i bazuar në obligime ndërkombëtare dhe standardet e OSBE-së, të miratura në konferenca të vazhdueshme dhe në takime të ekpertëve që nga Akti Vendimtar i Helsinikit të vitit 1975.

Roli i Asociacioneve Profesionale dhe OJQ-ve të tjera.

Asociacionet profesionale si Federata Ndërkombëtare e Gazetarëve, Instituti Ndërkombëtar i Shtypit (INSH), Internacional P.E.N. apo Asociacioni Ndërkombëtar i Publicistëve (ANP) kanë informata tërësore mbi shtetin dhe lirinë e mediave në shtete të ndryshme të botës dhe i mbështesin anëtarët e tyre kundër kufizimeve. Ata tërheqin vëmendjen drejt situatave ku këto liri janë të shpërfillura, dënojnë kufizimet, lansojnë fushata po apele të shpejta veprimi dhe përgatisin raporte mbi probleme të veçanta si përqendrimi i mediave, sekretet shtetërore dhe transparenca sipas rregullores mbi Lirinë e Informimit, apo korrupsionit. Duke bërë kështu, ata mbështeten nga OJQ-të e specializuara për mbrojtjen e lirisë së shtypit dhe ë mediave si meni 19 apo si Reporterët Pa Kufij (shih listën e instituteve në “Informatat Shtesë”) si dhe OJQ për të drejtat e njeriut të përgjithshme si Amnesty International apo Këshili Ndërkombëtar mbi Politikat e të Drejtave të Njeriut. Për më shumë, ata bashkëpunojnë me organizatat ndërqeveritare dhe institutet e tyre speciale, si Raportuesi Special i KB mbi Lirinë e të Shprehurit dhe Përfaqësuesi i OSBE-së për Lirinë e Mediave.

Trupat e instituteve të monitorimit apo asociacionet profesionale dhe OJQ-të gati gjithmonë kanë për qëllim parandalimin e shkeljes së të drejtave njerëzore, ligjet për shpifje dhe praktika të tepruara, të cilat mund t’i ulin zërat e gazetarëve kritikë.

4. PERSPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Dallimet kulturore çojnë në pluralizëm të zbatimit të të drejtave. Krahasuar me SHBA-të, Evropa dhe shteteve e tjera kanë qëndrim tjetër në raste të fjalimit urrejtjenxitës me të cilin sulmohet dinjiteti i një grupi. Evropa nuk e toleron avokimin e urrejtjes nacionale, racore apo religjioze e në veçanti antisemitizmin, propagandën naciste apo mohimin e holokaustit, dhe forma të tjera të ekstremizimit të krahut të djathtë, kurse kjo është më së paku e mbuluar nga liria e shprehjes (amandamenit i parë) në Kushtetutën e SHBA.

Nganjëherë ndarjet delikate mund të shihen nga rasti i GJEDNJ i quajtur Jersid kundër Danimarkës, ku gjykata e dënoi gazetarin, i cili e kishte emituar një intervist me racistë të rinj, të cilit bënin deklarata raciste, dhe kjo ishte një shkelje e Nenit 10 i KEDNJ të lirisë së informimit, ndërsa ata të cilët bënë deklaratat nuk u mbrojtën nga Neni 10.

Sipas “doktrinës së tepricës së vlerësimit” të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, edhe në mes shteteve evropiane ka hapësirë për dallime. Kjo është e një rëndësie të veçantë për mbrojtje të moralit të rëndësisë të fjalës, literaturës dhe emetimit të konsideruar si pornografik. Çështja e mirësjelljes apo mbrojtjes së përmbajtjes së dëmit të vogël, i është lënë shtetit, i cili shpesh përdor instrumente të pavarura që të udhëheqë mediat për këtë çështje.

Standarde të ndryshme po ashtu provokojnë kritikën publike të politikanëve apo instituteve religjioze. Për shembull, çka është liria artistike, e cila mund të konsiderohet si e tillë nga disa, kurse nga disa të tjerë konsiderohet si blasfemi. Si pasojë, liria e të shprehurit dhe e mediave është një e drejtë shumë e ndieshme, e cila duhet të respektojë kufij të veçantë, por gjithashtu duhet të mbrohet kundrejt tendencave të shteteve që të influencojë personat me kritika ndaj tyre.

Në shtetet aziatike kufizimet e ashpra të lirisë së shprehurit dhe mediave për një kohë të gjatë janë justifikuar mbi parimin e mbajtjes së stabilitetit të vendit, i cili ishte kërcënuar nga “raportimi i papërgjegjshëm” i shtypit që nxiste konflikte politike. Megjithatë, sikurse në seminarin ASEM të mbajtur në vitin 2000, i cili merrej me temën për dialogun evroaziatik, u pa se qeveritë janë të prira të reagojnë jashtë mase dhe kështu të shkurtojnë lirinë e mediave më shumë seç duhet. Probleme të përbashkëta si koncentrimi i mediave apo mungesa e pavarësisë së gazetarëve janë më të mëdha sesa dallimet rajonale. Në raste të kontesteve, është përgjegjësi e gjygjësisë së pavarur që të tërheqë një kufi të drejtë në mes të lirisë së shprehurit dhe mediave dhe të legjitimojë kufizimet për të mirën e stabilitetit të shtetit demokratik dhe intergitetit moral të personit, i cili është bërë subjekt i akuzave të pabaza të mediave.

Për shembull, në Bosnjë e Hercegovinë pak vite pas përfundimit të luftës civile, një gazetë publikoi emrat e të akuzuarve kinse për krime të luftës. Kjo menjëherë u ndalua nga autoritetet, për shkak të rrezikut se këta persona të cilët ende nuk ishin akuzuar zyrtarisht, mund të bëheshin subjekt i hakmarrjes personale.

Në rastin e Projektit të së Drejtës Kushtetuese, Organizata e Lirive Civile dhe Agjenda e të Drejtave Mediale kundër Nigerisë, Komisioni Afrikan mbi të Drejtat e Njeriut dhe Popujve kishte të bëjë me dëbimin e gazetave nga një dekret ekzekutues nga qeveria ushtarake e Nigerisë, e cila ishte drejtuar kundër opozitës. Komisioni vërtetoi se:

“dekretet si ky shkaktojnë rrezik serioz për publikun, për të drejtën për t’u informuar jo në pajtim me çka do të kishte dashur qeveria që publiku të dijë. E drejta për pranimin e informatave është e rëndësishme : Neni 9 ( i Kartës Afrikane mbi të Drejtat e Njeriut dhe Njerëzve) nuk shihet se e lejon uljen e të drejtave, pa marrë parasysh temën e informatave apo opinionit dhe pa marrë parasysh situatën politike të vendit. Prandaj, komisioni vlerësoi se mbyllja e gazetës ishte një shkelje e Nenit 9(1).

[Raporti i Trembëdhjetë i Veprimeve i Komisionit Afrikan mbi të Drejtat e Njeriut dhe Njerëzve 1999-2000, Shtojca V, paragrafi 38).

Lidhur me masën kundër gazetarëve pas kupës në Gambi, Komisioni vlerësoi se:

”frikësimi dhe arrestimi apo ndalimi i gazetarëve për artikujt dhe çështjet e publikuara heq jo vetëm të drejtën e gazetarëve që lirshëm të shprehen dhe të shpërndajnë opinionet e tyre, por po ashtu i heq edhe publikut të drejtën për informim. Ky veprim është qartë një shkelje e dispozitave të nenit 9 të Kartës.”

[Raporti i Trembëdhjetë i Veprimeve i Komisionit Afrikan mbi të Drejtat e Njeriut dhe Njerëzve 1999-2000, Shtojca V, paragrafi 65).

KRONOLOGJIA

1948 Deklarata Universale e të Drejtave të Njeriut

1966 Konventa e KB mbi të Drejtat Civile dhe Politike

1978 Deklarata e UNESCO e Parimeve Themelore në lidhje me kontributin e Mediave për Forcimin e Paqes dhe Mirëkuptimit Ndërkombëtar, për Promovimin e të Drejtave të Njeriut dhe kundërvënies ndaj Nacizmit, Aparteidit dhe Nxitjes për Luftë.

1979 Komenti i Përgjithshëm nga Komisioni i të Drejtave të Njeriut mbi Nenin 19 të KNDCP.

1993 Raportuesi Speciali i KB mbi Mbrojtjen dhe Promovimin e të Drejtës së Lirisë së Opinionit dhe të Shprehurit.

1999 Rezoluta e Komisionit mbi të Drejtat e Njeriut për Lirinë e Opinionit dhe të Shprehurit 91996/36)

2003 Samiti Ndërkombëtar Botëror, pjesa e parë në Gjenevë

2005 Samiti Ndërkombëtar Botëror, pjesa e dytë në Tunis

E DOBISHME TË DIHET

1. ROLI I MEDIAVE TË LIRA PËR SHOQËRINË DEMOKRATIKE

>>Informimi është oksigjen i demokracisë.<<

NENI 19 (OJQ NDËRKOMBËTARE E vendosur NË LONDËR)

Pluralizmi i mediave është një element i domosdoshëm i demokracisë pluraliste. Rëndësia e rregullave për mediat, për të ashtuquajturën “fuqinë e katërt”, përveç fuqive të legjislativit, ekzekutivit dhe gjyqësisë kërkon, po ashtu, një vëmendje të veçantë dhe përgjegjësi nga gazetarët dhe pronarët e mediave që të mos shkelin të drejtat e njeriut të të tjerëve, duke i ushtruar liritë e tyre.

Moduli i Demokracisë.

Liria e një shoqërie të caktuar lehtë mund të përcaktohet nga liria e shtypit dhe e mediave. Hapi i parë që zakonisht e ndërmarrin qeveritë autoritare apo diktatoriale është shkurtimi apo persekutimi i lirisë së të shprehurit dhe mediave.

Është me rëndësi të madhe për rikonstruktimin dhe rehabilitimin e shoqërive demokratike pas luftës dhe konflikteve, një sistem pluralist i mediave, i cili punon mbi bazën e respektit dhe tolerancës për opinionin e të tjerëve dhe për shmangien e nxitjes për urrejtje dhe dhunë.

>>Mediat kanë një rol qendror në demokraci për të informuar publikun dhe për të shqyrtuar udhëheqjen e çështjeve publike pa frikë që do të jenë të ndjekura, të paditura apo të shtypura.<<

KEVIN BOYLE, BASHKËTHEMELUES I NENIT 19 PËR: NDALIMET MBI LIRINË E TË SHPREHURIT, 2000.

Kjo kërkon një kornizë të duhur ligjore e cila siguron pavarësine e mediave publike dhe pluralizmin në mesin e atyre private, dhe po ashtu monitoron aktivitetet e mediave në përputhshmëri me standardet e objektivitetit, paanësisë dhe mirësjelljes.

3. MEDIA DHE MINORITETET

Minoritetet shumë shpesh përballen me probleme të qasjes në media dhe për të pasur media në gjuhët e tyre. Në Evropë ekzistojnë standarde speciale të detyrimeve të bazuara në nenin 19 të KNDCP dhe neni 10 i KEDNJ, p.sh. në Nenin 9 të Konventës Kornizë Evropiane për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare të Këshillit Evropian të vitit 1995. Sipas saj, edhe personat që u përkasin pakicave etnike kanë lirinë e opinionit dhe të shprehjes. E drejta e tyre për të kërkuar, pranuar dhe shpërndarë informata apo ide në gjuhët e minoritare, pa marrë parasysh kufijtë duhet të respektohet nga autoritete publike. Qeveritë duhet të sigurojnë se personat që u përkasin pakicave kombëtare nuk janë të diskriminuara në qasjen mediale, e cila duhet të jetë e lehtë. Ata nuk duhet të ndalohen për krijimin e mediave të tyre dhe, sipas ligjit, të posedojnë media elektronike. Standarde të mëtejme ekzistojnë në kornizën e OSBE-së. Situata, megjithatë, është më shumë problematike sa u përket të ashtuquajturave minoritete të reja të cilat rrjedhin nga migrimet. Ndryshe nga pakicat “e vjetra” kombëtare, ata nuk i kanë të garantuara në mënyrë legale të drejtat që u sigurojnë qasje në media. Kjo është shqetësuese kur merren parasysh mënyra ksenofobike në të cilën shumë herë janë portretizuar në media, kurse mundësitë e tyre për kundërdeklarata janë refuzuar.

Karta Evropiane për Gjuhët Rajonale të Minoriteteve e Këshillit Evropian e vitit 1992 në Nenin 11 ua parashtron palëve shtetërore që të marrin masa adekuate në mënyrë që emetuesit të cilët ofrojnë programe në gjuhët e minoriteteve të sigurojnë që të kenë qasje, të inkurajojnë dhe/ose të lehtësojnë krijimin e së paku një radiostacioni dhe një kanali televiziv në gjuhët rajonale të minoriteteve.

3. LIRIA E MEDIAVE DHE ZHVILLIMI EKONOMIK

Liria e mediave dhe zhvillimi eknonmik janë të lidhur sikurse liria nga frika dhe liria nga kërkesa. Ndërvarshmëria dhe pandashmëria e të gjitha të drejtave të njeriut që kërkon një qasje joformale ndaj të drejtave të njeriut në përgjithësi mund të shihet po ashtu në rëndësinë e lirisë së të shprehurit dhe lirisë së mediave për zhvillim ekonomik, ngritje nga varfëria dhe plotësim të të drejtave themelore sociale dhe ekonomike të njerëzve. Pa një raportim nga media për të metat në qasje apo ridistribuim të burimeve, korrupsioni mund të mbetet i pahetuar.

>>...kurrë nuk do të kishte krizë substanciale në një shtet me formë demokratike të qeverisjes dhe një shtyp relativisht të lirë.<<

AMARTYA SEN,

ÇMIMI NOBEL PËR EKONOMI

>>kur u deklarua lufta, e vërteta është fatkeqësia e parë.<<

ARTHUR PONSONBY,

POLITIKAN BRITANIK, 1871 – 1946

>>Fjalët vrasin së pari, plumbat më vonë”.

ADAM MIHNIK, SHKRIMTAR POLAK

4. PROPAGANDA E LUFTËS DHE PREDIKIMI I URREJTJES.

Sipas nenit 20 (1) KNDCP çdo propagandë e luftës duhet të ndalohet me ligj. Sipas kësaj, mediat duhet të bartin një pjesë të përgjegjësisë për luftërat në ish-Jugosllavi, kur ato propagandonin luftë apo nxisnin urrejtje dhe spastrime etnike.

Transmetimi i Radio Mille Kollinsit është zbuluar se ka pasur një rol të madh për dhunën e Ruandës në vitin 1994, gjatë së cilës më shumë se një milion njerëz janë vrarë. “mos i vrisni ata inyezi (kacabunj) me plumba – ciopëtojini në pjesë me hanxhar” ishtë njëra nga deklaratat e emetuara, duke i thirrur hututë që t’i vrisnin tutsit dhe hututë që kishin simpati për çështjen tutsi. Radio ishte themeluar në vitin 1993 nga anëtarët e familjes të presidentit Habajaramina të Hutuve, vdekja e të cilit ishte njëra ndër arsyet e shumta për shpërthim të gjenocidit. Shumica e gazetarëve të përgjegjshëm për këtë luftënxitje të Radio Mille Kollinsit u arrestuan pas krizës.

Çdo predikim për urrejtje nacionale, racore apo religjioze që përmban nxitje për diskriminim, armiqësi apo dhunë duhet të ndalohet me ligj.

NENI 20 (2) KNDCP

5. PRAKTIKA TË MIRA

· UNESCO ka iniciuar Ditën Ndërkombëtare të Lirisë së Shtypit dhe Ditën Ndërkombëtare të Çmimit të Lirisë që mbahet më 3 Maj.

· Projekti i krimeve të luftës i sjell së bashku gazetarët, avokatët dhe akademikët që të ngrisin vetëdijësimin e lihdjeve të luftës ndërmjet mediave, qeverisë dhe të OJQ-ve humanitare dhe të të drejtave të njeriut. (www.crimesofwar.org).

· Në rastin e Bosnjës dhe Hercegovinës, u themelua një Komision i Pavarur i Mediave, që më vonë i thirrur Agjencia për Rregullimin e Komunikimit (ARRK) i cili nëpërmjet të Këshillit dhe Panelit të Fuqizimit monitoron dhe zbaton standarded përmbajtësore në “kodin e emetimit” të tyre. Ky, po ashtu, udhëheq licencimin. Ombudspersoni i Federatës së Bosnjës dhe Hercegovinës, në vitin 2001 raportoi se ishin duke e shikuar për së afërmi procesin dhe në disa raste kishin ndërhyrë për hir të transparencës dhe kushteve të barabarta për të gjithë aplikuesit. ARRK pranon se rekomandimet e tyre kishin një ndikim pozitiv te publiku dhe te gazetarët.

· Me iniciativën e Republikës së Austrisë, Këshilli i Bashkimit Evropian, më 20 Maj të vitit 2000 mori vendim mbi masat e marra për luftën kundër pronografisë së fëmijëve në internet.

6. LIRIA E MEDIAVE DHE ARSIMIMI PËR TË DREJTAT E NJERIUT

“Brenda gazetarisë ka një mungesë të madhe të njohurive se çka janë të drejtat e njeriut. Shumë gazetarëve, si edhe shumë politikanë dhe të tjerë të cilët punojnë në shoqërinë civile, nuk janë të informuar për Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut dhe për traktatet dhe mekanizmat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut. Shumë shpesh ata nuk e kuptojnë dallimin ndërmjet të drejtave të njeriut dhe të drejtave të luftës. Si rezultat, të drejtat e njeriut shumë shpesh shihen gabimisht si relevante vetëm gjatë raportimit në një konflikt”.

BURIMI:

KËSHILLI NDËRKOMBËTAR MBI POLITIKAT E TË DREJTAVE TË NJERIUT, GAZETARISË, MEDIAVE DHE SFIDAVE TË RAPORTIMIT TË TË DREJTAVE TË NJERIUT, 2002.

Asociacioni Ndërkombëtar i Botuesve (ANB), i cili përfaqëson 78 institute në 65 vende, në komentet e tija mbi Dekadën e KB mbi të Drejtat e Njeriut për Arsimin, nënvizoi rëndësinë e ngritjes së aktiviteteve të vetëdijësimit përsa i përket lirisë së të shprehurit dhe lirisë për të publikuar.

BURIMI:

RAPORTI I KOMISIONERIT TË LARTË TË KB MBI TË DREJTAT E NJERIUT PËR ZBATIMIN E DEKADËS SË KB MBI TË DREJTËN E NJERIUT PËR ARSIMIM, E/CN.4/2003/100.

7. TRENDET

Mediat dhe Interneti

Sipas raportit të zhvillimit njerëzor të KB të vitit 2001, përdorimi i internetit është rritur gjatë viteve të kaluara nga 16 milion përdorues në vitin 1995 në më shumë se 400 milion në vitin 2000. në vitin 2005 më shumë se 1 miliard njerëz do ta përdorin internetin. Rritja e internetit në botë ka pasur një ndikim të madh në media, duke ofruar një llojllojshmëri të zgjedhjeve të reja për të dyja palët- gazetarët dhe publikun. Madje, edhe një ndërmarrje e vogël mediale ka shansë që të arrijë publikun global sot. Tani është më lehtë që t’i shmangeni kontrollit shtetëror dhe cenzurës.

Rritja e mediave në shtetet në zhvillim

Gjatë 30 viteve të kaluara, shtypi i gazetave të përditshme në shtetet në zhvillim gati është dyfishuar: në vitin 1996, 69 nga 1000 njerëz e kanë pasur kopjen e tij – krahasuar me 29 në vitin 1970. Krahasuar me shtetet në zhvillim, ku një pjesë e njerëzve që e lexojnë gazetën ditorë është zvogëluar dukshëm nga 292 nga 100 në vitin 1970 në 226 në vitin 1996, kjo e dhënë nuk është ende e knaqshme, por mbetet si shënim. Rritja e qasjes krijon një treg të ri dhe më efikas të ideve, mbi të cilin është e arritshme një llojllojshmëri më e gjerë e opinioneve dhe e pikëpamjeve. Informatat mund të publikohen dhe të tërhiqen më lehtë, duke ofruar kështu baza stabile për strukturat demokratike dhe për qeverisje të mirë.

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

1. AKTIVITETI 1: BALLINA

PJESA 1: HYRJE

Ky është një akt dramatik i një grupi të këshilltarëve të cilët punojnë për ta bërë gati ballinën e gazetës për shtyp. Pjesëmarrësit do të diskutojnë për improvizimin e hulumtimit të çështjeve për cenzurën, stereotipet dhe objektivitetin në media.

Lloji i aktivitetit: improvizim i aktit dramatik

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME MBI AKTIN DRAMATIK

Qëllimet dhe synimet:

· Që të reflektojë mediat dhe qasjen e tyre ndaj të drejtave të njeriut.

· Që të hulumtojë dhe reflektojnë senzacionalizmin, stereotipet dhe objektivitetin në media.

· Të identifikojë mekanizmat e cenzurës dhe problemet e lirisë së të shprehurit dhe mediave.

Grupi i synuar: të rinjtë dhe të rriturit

Madhësia e Grupimit / organizimi shoqëror: 8 - 25

Koha: rreth 90 minuta

Përgatitja: Zgjidh një ballinë të një gazete lokale apo ndërkombëtare

Aftësitë e përfshira: komunikimi, mendimi kritik dhe analitik.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR PJESËN TEATRORE

Hyrje në temë:

· Shpjego se është një simulim i grupit punues mbi të drejtat e shtypit dhe kufizimet e tij, i cili do të jetë i transmetuar përmes stacionit të TV.

Informo pjesëmarrësit se diskutimi do të bazohet mbi disa ballina që ju i keni mbledhur për të ilustruar më mirë mendimet dhe ua tregoni të gjithëve.

Cakto një grup njerëz për aktin dramatik:

· Një aktivist i të drejtave të njeriut: Ai/ajo vë në pah karakterin e dyfishtë të mediave. Në njërën anë, mediat raportojnë për shkelje të të drejtave të njeriut, megjithatë në anën tjetër, ata vetë bëjnë shkelje të të drejtave njeriut: duke shpërndarë akuza të pabaza apo duke nxitur urrejtje. Aktivisti do të theksojë deklaratën e tij/saj nëpërmjet tregimeve dhe shembujve të ballinave.

· Gazetari: Ai/ajo do të betohet për të drejtat e njeriut, për lirinë e të shprehurit dhe për lirinë e mediave. Ai/ajo do të flasë për nevojën e mediave të lira, duke raportuar mbështetjen e tij/saj për disa tregime të shembujve të ballinave. Çka nëse njerëzit kurrë nuk kanë lexuar për tregime të tilla? Gazetarët kanë obligim që të hulumtojnë dhe t’i mbajnë lexuesit e tyre të informuar.

· Regulluesi shtetëror i mediave: Ai/ajo me ngulm do t’i theksojë kufizimet e lirisë së të shprehurit dhe të mediave. Ato shfaqen në konflikt me të drejtat e tjera siç është e drejta për intimitet. Ai/ajo do të rikujtojë përgjegjësitë e shtetit, si mbrojtës, dhe rolin special të autoriteteve, si kryetari, udhëheqësit shpirtëror dhe partia në pushtet apo policia.

· Moderatori: Ai/ajo do të udhëheq diskutimin mbi të drejtën e shtypit dhe do të bëjë pyetje për pjesëmarrësit. Ai/ajo do të thirrret në shembujt e ballinave që të marrë përgjigje konkrete.

Tash, pjesëmarrësit për aktin dramatik i sillni së bashku në një rreth dhe lejo moderatorin që të fillojë diskutimin. Ai/ajo duhet të mbyllë diskutimin pas 30 minutash.

Vlerësim

Bashkoji të gjithë sërish. Tash vazhdo mbi reflektimin e aktit dramatik në ngritjen e disa pyetjeve për diskutim:

- Çka konsideroni ju problemin kryesor të së drejtës së shprehurit dhe lirisë së mediave?

- Çfarë forma mund të marrë cenzura, në rastin e cenzurës publike apo private?

- A keni përjetuar ndonjë formë të cenzurës apo vetëcenzurës në jetën tuaj?

- Pse është kaq e rëndësishme e drejta për opinion, për shtyp dhe për media?

- Çka mund të bëhet më mirë për t’i mbrojtur këto të drejta?

- A ka persona po institute që nuk mund të kritikohen?

- A duhet të lejohen forma të veçanta të cenzurës në mënyrë që të ruajnë (demokracinë) stabilitetin, paqen religjioze, besimin ndëretnik etj.?

Këshilla metodologjike:

Sa më kujdesshëm që t’i zgjidhni ballinat, aq më i gjallë do të jetë akti dramatik dhe diskutimi. Së pari vendos a do t’i marrësh gazetat lokale apo ato ndërkombëtare. Mundohu t’i gjesh disa me piktura, mundësisht të shkruara në stil tërheqës.

Sygjerime për ndryshim

Përdor artikujt e gazetave me fotografi. Ndaji fotot nga titujt dhe nxiti pjesëmarrësit që të qëllojnë se cila fotografi i takon cilit nen. Përfshiji edhe ata në diskutim.

PJESA IV: VAZHDIMI

Shumë radio apo TV lokale kanë mundësi të sigurojnë transmetimet e tyre për grupet e komuniteteve. Puno në projekte grupore, të cilat do të hulumtojnë dhe do të prodhojnë një program televiziv për çështjet në interesin e tyre. Përdore kryetitullin si “Mendo globalisht, vepro kokalisht” apo ngjashëm.

Të drejtat e ndërlidhura / fusha të tjera të hulumtimit:

E drejta për lirinë e të menduarit, të opinionit dhe shprehjes, e drejta për zhvillim, jetë dhe shëndetësi, e drejta për intimitet.

2 AKTIVITETI II: NDIKIMI I INTERNETIT

PJESA I. HYRJE

Ky aktivitet përfshin një diskutim plenar të një grupi të vogël i cili analizon aapektet pozitive dhe negative të përdorimit të internetit, ndërlikimet mbi të drejtën e të shprehurit dhe sfidat për të ardhmen e internetit.

Lloji i aktivitetit: diskutim

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME MBI DISKUTIMIN

Qëllimet dhe synimet:

· Që të rrisë vetëdijën për përzierjen e internetit dhe qasjen në informata anembanë botës

· Identifikimi i përzierjeve të internetit mbi të drejtat e njeriut

· Hulumtimi i fenomeneve të ndërlidhura me internetin

Grupi i synuar: të rinjtë dhe të rriturit

Madhësia e Grupimit / organizimi shoqëror: kushdo

Koha: rreth 45 minuta

Përgatitja: Kopjet e doracakëve (shih me poshtë)

Aftësitë e përfshira: aftësi analitike, shprehja e pikëvështrimeve të ndryshme mbi çështjen, aftësi ekipore

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE MBI DISKUTIMIN

Hyrje në temë:

Prezanto aktivitetin duke ofruar njohuri të përbashkëta, i jep grupit disa fakte themelore për internetitn, p.sh. siç është e përshkruar në modul; pastaj kërko nga ata që të bisedojnë në çifte për përvojat e tyre me internetin dhe përparësitë dhe pengesat e përdorimit/mospërdorimti. Kjo të zgjasë dhjetë minuta.

Procesi i diskutimit:

Shpërdajua kopjet e doracakut. Duke u bazuar në doracak, diskuto për ndikimin e internetit, të këqijat e tij, por edhe për përparësitë, duke i përdorur pyetjet në vijim:

· A dinë pjesëmarrësit për të drejtat e njeriut dhe shkeljen e tyre nëpërmjet internetit (siç është pornografia e fëmijëve, krimi kibernetik)?

· Pse këto shkelje kanë një ndikim në rritje mbi shoqërinë?

· Çka mund të bëjë interneti në mënyrë që të parandalojë një gjë të tillë?

Kërko nga një apo dy pjesëmarrës që t’i shkruajnë çështjet kryesore në letër.

Vlerësim:

Fillo me çka u kanë mësuar pjesëmarrësve për internetin.

· Çfarë njohurish kanë deri më tashi njerëzit për internetin? Sa e përdorin atë? Pse e përdorin atë? Tash shiko se çfarë përparësish janë mbledhur në letër.

· Mati përparësitë e përdorimit të internetit me të këqijat?

· Çka duhet të bëhet që t’i shqyrtojmë të këqijat?

Këshilla metodologjike:

Vlerëso se sa kanë njohuri për internetin pjesëmarrësit para aktiviteti, në mënyrë që ju të zgjedhni nivelin e qasjes së përgjithshme. Në vlerësim, është një ide e mirë që të fokusoheni në çështjet globale dhe lokale të qasjes në teknologjinë e re informative, duke siguruar se ata të cilët nuk kanë fare qasje në internet apo kanë probleme do ta ngrenë zërin.

Sygjerime për ndryshim

“Interneti për të drejtat e njeriut”mund të bëhet si ndryshim apo vazhdimësi e aktiviteti. Mblidh informata mbi organizatat e ndryshme të të drejtave të njeriut në nivelin ndërkombëtar dhe atë lokal. Në qoftë se ka mundësi qasju internetit, shtyp faqet e tyre të internetit dhe ua shpërndaj kopjet. Pyeti njerëzit për dijen e tyre në këto organizata. Krahaso aktivitet e tyre dhe promovimin e tyre me internet. Në bazë të këtyre të dhënave, diskuto përparësitë më të rëndësishme apo përdorimet e internetit për promovimin e të drejtave të njeriut.

PJESA IV: VAZHDIMI

Inkurajo pjesëmarrësit që të vizitojnë faqet e internetit të organizatave mbi të drejtat e njeriut. Ato pastaj mund të reflektojnë për projektimin e

· përdorimit të burimeve të internetit për të rritur vetëdijësimin për çështjet e të drejtave të njeriut në fqinjësi të tyre.

· krijimit të faqes së tyre të internetit dhe të lidhjes me organizata të tjera rinore që të luftojnë për të drejtat e njeriut në veçanti dhe për rrezikun në komunitetin e tyre.

Të drejtat e ndërlidhura / fusha të tjera të hulumtimit:

Çdo e drejtë tjetër e njeriut.

BURIMI:

MIRATUAR NGA: KOMPAS: DORACAK PËR ARSIMIMIN PËR TË DREJTAT E NJERIUT ME TË RINJ. PUBLIKIME TË KËSHILLIT EVROPIAN: STRASBOURG.2002.

Broshura:

HELMIMI I FAQEVE TË INTERNETIT: URREJTJA E DREJTPËRDREJTË

Interneti në veçanti është zhvilluar me shpejtësi që nga krijimi i Stormforntit, faqja e parë e urrejtjes ekstremiste, në vitin 1995, dhe zhvillimi i tij nuk tregon ndonjë shenjë të zvogëlimit. Një numër i madh i njerëzve hyjnë drejtpërdrejt, dhe shumica janë të pambrojtur nga masa e fanatizmit - qëndrimet e tyre dhe sjelljet janë besueshëm të ndikuara nga prezenca keqdashëse dhe e apeleve të fshehta.

Shfaqja e një grupi të faqeve me përmbajtje të urrejtjes sidomos nga gra ekstreme, siç është raca e tyre, Femrat për Bashkimin Arian, dhe Kisha Botërore e Krijuesit të kufirit të Femrës, lajmëron zhvillimin e ri të urrejtjes së drejtpërdrejtë. Duke bërë thirrje dhe duke punuar që t’i definojnë rolet e tyret në “lëvizjen” e mbinjerëzimit të bardhë, këto femra ekstremiste janë në luftë të caktuar të feminizmit për femrat që ta ngritin zërin e tyre kundër qëllimit përçmues për shpërndarjen e dhunës. Disa femra që urrejnë në faqe të internetit, reflektojnë pozitën e nxitur nga meshkujt; opozitë ndaj jo të bardhëve, urrejtjen për martesa të përziera, dhe mllefi i kontrollit të mediave nga “kundër të bardhëve”.

Nga faqja raciste, e cila ishte ofruar nga Stormfront, rrjedh: “Gaja: Nëna e të gjithëve”. Ajo deklaron se “të bardhët po përballen me diskriminim për aq kohë sa racat e tjera shumohen dhe invadojnë tokën tonë”. Ajo shpall se “të bardhët kanë të drejtë për të pasur më shumë fëmijë sesa të tjerët”.

Antisemitistët dhe racistët nuk ishin të vetmit qër shpërndanin urrejtjen në internet. Faqet e internetit anti-homoseksual, anti-abort, dhe anti-qeveri si dhe prezenca e lëvizjeve lokale dhe gjyqeve të së drejtes së përbashkët u janë bashkangjitur këtyre drejtpërdrejt, si faqe të minuara të cilat promovojnë ekstremizmin e dhunshëm të të gjitha llojeve.

Luftimi i ekstremizmit të drejtpërdrejtë shfaq një varg vështirësisë juridike dhe teknologjike. Edhe nëse është e levërdishme elektronikisht të mbahen faqet e tilla jashtë internetit, natyra ndërkombëtare e mediumit e bën regullën juridike të pamundur virtualisht.

BURIMI:

HELMIMI I FAQEVE TË INTERNETIT: URREJTJA DREJTPËRDREJT: RAPORTI I ADL PËR FANATIZËM, EKSTREMIZËM DHE DHUNË, PUBLIKIM I ADL, SHBA, 1999.

BIBLIOGRAFIA

Fondacioni Azi-Evropëe. 2000. Seminari i tretë ASEM mbi të drejtat e njeriut. Singapor.

Qendra e Azisë për Informata mediale dhe komunikim. 2000. Mediat dhe të drejtat e njeriut. Singapor. AMIC.

Kevin Boyle. 2000. Kufizime mbi të drejtën e të shprehurit, në: Fondacioni Azi-Evropë (FAE), Seminari i tretë ASEM mbi të drejtat e njeriut. Singapor, 27-37.

Sally Burnheim. 1999. E drejta për komunikim – interneti në Afrikë. Londër: Neni 19.

Riçard Carever. 1995. Kush sundon qiejt – transmetimi në Afrikë. Londër: Neni 19 dhe shtojca mbi cenzurën.

Jean Pierre Chretien. 1995. Ruanda – Mediat e gjenocidit. Parsi: Karthala.

Stanley Cohen. 1995. Refuzimi dhe njohja: roli i infromimit për shkeljet e të drejtave të njeriut. Jerusalem: Qendra e të drejtave të njeriut, Universiteti i Hebrenjve të Jerusalemit.

Këshilli i Evropës. 2002. Liria e të shprehuirt në Evropë, raste sipas nenit 10 të Konventës Evropiane mbi të drejtat e njeriut. Strasbourg.

Këshilli i Evropës. 2002. Mediat në shoqërinë demokratike: bashkërendimi i lirisë së të shprehurit me mbrojtjen e të drejtave të njeriut, Konferencë. Luksemburg: 30 shtator 1 tetor 2002.

http://www.coe.int/medialuxemburge.

Qendra e Emiratave për Hulumtime dhe studime strategjike. 1998. Revolucioni informativ dhe bota arabe- ndikimi në shtet dhe në shoqëri. Londër: I.B. Tauris.

James Fallows. 1997. Lajm i ri – si e ka rrënuar Media Demokracinë Amerikane. New York: Vintage.

Antonio Freire. 1999. El Kike, la Checchi, La Elvira, El Gonzato y El Malo: La Tevedecada de los Noventa Santiago de Chile: Ediciones Eace.

Goff, Peter (ed) 1999, Lajmet e Kosovës dhe Propaganda e Luftës, Vjenë, Instituti Ndërkombëtar i Shtypit;

Roy Gutman dhe David Rieff. 1999. Krimet e Luftës – Çka shkollat publike duhet të dinë. New York” WW Norton.

Filip Hammond fhe Eduard Herman . 2000. Mundësia e degraduar – Mediat dhe kriza e Kosovës. Londër: Shtypshkronja Pluto.

Kristof Hejns. 2002. TË drejtat civile dhe politike në kartën afrikane, në: Malkolm D. Evans dhe Rejçell Murrej, Karta Afrikane Mbi të të Drejtat e Njeriut dhe të Njerëzve, Sistemi në Praktikë, 1986 – 2000. Shtypi Universiar i Kembrixhit, 137 –177, 164ff.

Human Rights Watch. 1988. Kufijtë e tolerancës: Liria e të shprehurit dhe debati publik në Kil. LOM.

John Keane. 1991. Mediat dhe Demokracia. Kembrixh: Shtypi i politikave.

Mariana Lenkova. 1998. Fjalimi i urrejtjes në Ballkan, Athinë: Federata Ndërkombëtare e Helsinikit.

Rob Mek Re. 2001. Siguria Njerëzore, Lidhshmëria dhe Shoqëria e re Civile Globale, në librin e Rob Mek Re dhe Don Hubert, Siguria njerëzore dhe diplomacia e re. Shtypi Universitar Mek Gill Queens, 236-249.

Susan D. Moeller.1999. Dhembshuria e lodhshme- si i shesin mediat sëmundjet, urinë, luftën dhe vdekjen. New York: Routledge.

Manfred Novak. 1994. Komente mbi Konventën e KB mbi të Drejtat Civile dhe Politike. Shtypi universitar i Blumingtonit. Indiana.

Robert I. Rotheberg dhe Tomas Uaiss. 1996. Prej Masakrës në gjenocid- media, plotikat publike dhe krizat humanitare, Uashington D.C.: Shtypi Institucional i Brukingsit.

Eduard Said. 1997. Duke mbuluar islamin: Si mediat dhe expertët përcaktojnë se si ne e shohim pjesën tjetër të botës. Londër: Vintage.

Komisioni i të Drejtave të Njeriut i Afrikës Jugore. 2000. Gabimet – kërkimi i racizmit në media. Johanesburg.

Mirjana Todorovic. 2003. Liria e të shprehurit dhe e drejta për dinjitet dhe reputacion, në librin Kultura e të drejtave të njeriut. Qendra e të drejtave të njeriut Beograd. 161 – 175.

Fondi i Fëmijëve i Kombeve të Bashkuara . 1999. Mediat dhe të drejtat e fëmijëve- Hyrje praktike për profesionistët e mediave. Londër: PressUise, 1999.

Hern Uribe. 1999. La invisible Mordaza: Tregu kundër Mediave. Kil: Cuarto Proprio.

Klaud E. Uelsh. 1998. Karta Afrikane e Lirisë së të Shprehurit. Qendra e të drejtave të njeriut Bufalo. Pasqyra 4.

Aidan Uitë. 2002. Gazetaria, Liritë civile dhe lufta mbi terrorizmin, raporti final mbi ngjatjet e 11 shtatorit dhe përzierja për gazetarinë dhe liritë civile. Federata Ndërkombëtare e Gazetarëve.

INFORMATA PLOTËSUESE:

Institucionet dhe asociacionet releveante.

Qendra e Mediave të Femrave të Afrikës:

http://www.awmc.com

Qendra e Informatave Mediale dhe Komunikimit e Azisë:

http://www.amic.org.sg

Projekti i Krimeve të Luftës: http://www.crimesofëar.org

Fededrata Ndërkombëtare e Gazetarëve: http://www.ifj.org

P.E.N. International: http://www.interpen.org

Asociacioni Ndërkombëtar i Publikuesve (ANP):

http://www.ipa-uie.org

Fondacioni i Mediave për Afrikën Përendimore:

http://www.mediafoundationwa.org

Reporterët pa Kufij, Raporti vjetor 2002:

http://www.rsf.fr

Organizata e Mediave të Evropës Juglindore (OMEJL):

Reporterët pa Kufij, Raporti vjetor 2002:

http://www.rsf.fr

freemedia.at/seemo

Grupi Këshillues i Lirisë së Shtypit i UNSECO:

http://www.unesco.org/webworld/fed/temp/communication_democracy/group.htm

DEMOKRACIA

PËRFAQËSIMI DHE PJESËMARRJA

PLURALIZMI

DEMOKRATIZIMI

>> Gjithkush ka të drejtë të marrë pjesë në qeverisjen e vendit të tij, drejtpërdrejt ose me anë të përfaqësuesve të zgjedhur lirisht. Gjithkush ka të drejtë të barabartë për qasje në shërbimet publike në vendin e tij. Vullneti i popullit është baza e pushtetit shtetëror; ky vullnet duhet të shprehet në zgjedhje periodike dhe të lira, të cilat duhet të jenë të përgjithshme dhe votimi i barabartë, si dhe me votim të fshehtë ose sipas procedurës ekuivalente të votimit të lirë. <<

NENI 21. DEKLARATA UNIVERSALE E TË DREJTAVE TË NJERIUT.

TREGIM ILUSTRUES

Ndërtimi i demokracisë në Timorin Lindor.

Në vitin 1999 pas mëse 450 vjet okupimesh të huaja dhe 25 vjet okupimi nga Indonezia, timorezët lindorë votuan për pavarësi në një referendum popullor të organizuar nga Kombet e Bashkuara. Thirrja për pavarësi nga Indonezia u përcoll menjëherë me valë të dhunës. Të mbështetur nga Forcat e Armatosura të Indonezisë, grupet e milicias pro-indoneziane u përgjigjën duke vrarë së paku 1000 persona dhe duke deportuar qindra mijëra të tjerë në Timorin Indonezian Përendimor. Qytete dhe fshatra u shkatërruan nga këto trupa.

Si përgjigje për krizën, Kombet e Bashkuara dërguan tupat më 20 shtator 1999 dhe krijuan Administratën e Përkohshme të Timorit Lindor (APTLKB) me 26 tetor.

Me ndihmën e Kombeve të Bashkuara, Republika Demokratike e Timorit Lindor zyrtarisht filloi të ekzistojë më 20 maj 2002. Një asamble e konstituar prej 88 anëtarësh u zgjodh më 30 gusht 2001, nw zgjedhjet e para demokratike në Timorin Lindor. Asambleja shkruajti kushtetutën e vendit, e cila krijoi një republikë demokratike me parlament, kryeministër dhe president ceremonial.

Zgjedhjet e para presidenciale u mbajtën me 14 prill 2002. Fitues ishte Xanana Gusamo, një ish-lider i gueriles së luftës për pavarësi. Gusamo ishte një legjendë në mes njerëzve dhe shpresohet se popullaritetit i tij do të ndihmojë që të stabilizohet vendi. APTLKB u ndërrua nga Misioni i Kombeve të Bashkuara për Mbështetje të Timorit Lindor (MKBMTL), i cili mbeti në vend deri në maj të vitit 2003. Me 5000 trupat e tij dhe 1250 zyrtarët e policisë, MKBMTL ndihmonte qeverinë që të ofrojë siguri për qytetarët e tij gjatë vitit të parë të ekzistencës.

Më 27 shtator 2002 Timori Lindor u bë anëtari i 191-të i Kombeve të Bashkuara.

Drejtësia dhe pajtimi

Tranzicioni i Timorit Lindor në demokraci ka qenë i mjegulluar nga fakti se shumica e njerëzve që kishin bërë krime në vitin 1999 nuk kishin dhënë llogari për krimet e tyre.

Shumica e autorëve të krimve jetonin në Indonezi dhe qeveria refuzonte që t’i ekstradojë të dyshuarit tek autoritetet e Timorit Lindor.

Me iniciativat dhe rekomandimet e bashkësisë ndërkombëtare, qeveria Indoneziane krijoi një tribunal të të drejtave të njeriut në Xhakartw për t’i persekutuar krimet kundër njerëzimit të kryera në vitin 1999. Tribunali ishte krijuar që t’i gjykojë zyrtarët qeveritarë dhe anëtarët e forcave të sigurimit.

Shumë nga monitoruesit e kanë kritikuar dështimin e tribunalit që të akzuojw të dyshuarin kryesor, Gjeneralin Uiranto, shefin e forcave të armatosura Indoneziane gjatë kohës së masakrave. Përveç kësaj, zyrtarët të cilët ishin gjykuar, ose ishin shfajësuar ose kishin marrë dënime të lehta.

Komisioni i Kombeve të Bashkuara për të drejtat e njeriut dhe grupet e tjera të të drejtave të njeriut si Amnesty International apo Human Rights Watch kanë sjellë prova se gjykimet ishin thellë të kurdisura, që nga fillimi i tyre.

Avokatët e të drejtave të njeriut kanë argumentuar se tribunali ndërkombëtar i sponsoruar nga KB duhej të krijohej për Timorin Lindor njësoj, siç është krijuar për krimet e kryera në ish-Jugosllavi apo Ruandë.

Liderët e Timorit Lindor, megjithatë, janë të ndarë nga fati i anëtarëve të milicisë të cilët kishin kryer krimet.

Në një përpjekje që të promovojë shpirtin e unionit nacional dhe pajtimit, presidenti Guasmo ka thënë se ata që janë akuzuar për dhunë duhet të amnistohen. Megjithatë, kryeministri Mari Alkatit argumenton se drejtësia duhet çuar në vend.

Më shumë sfida në të ardhmen

Qeveria duhet po ashtu të përballet me sfidën për riatdhesimin e mijëra refugjatëve.

Më shumë se 250 000 timorezë lindor kishin ikur në Timorin Përendimor pas votimit të pavarësisë në vitin 1999, shumica nën kërcwnimin e forcës. Edhe pse shumica janë kthyer në Timorin Lindor në muajt e tashëm, është llogaritur se 30 000 timorezë lindorë ende jetojnë në kampet e refugjatëve në Indonezi.

KB ka deklaruar se çdo refugjati i cili mbetet në Timorin Përendimor deri në fund të vitit 2002 do të konsiderohet si qytetar indonezian.

Shumë sfida gjenden përpara të kombit të ri, përfshirë këtu edhe mënyrën se si të sillen me kryesit e krimeve, qindra mijëra refugjatë dhe varfërinë, dhe kuptohet, detyrën që të kujden për strukturat demokratike të reja.

BURIMI:

ADAPTUAR NGA: BBC WORLD SERVICES, NË DISPOZICION NË HTTP://WWW.BBC.CO.UK/WORLDSERVICE/PEOPLE/FEATURES/IHAVEARIGHTTO/INDEX.SHTML.

PYETJE PËR DISKUTIM

1. A njeh ndonjë shtet që lufton për demokraci? Cilat janë problemet me të cilat përballen ato?

2. Cilët janë elementet kryesore që duhet t’i parashohë dhe për të cilët duhet të përkujdeset procesi i demokratizimit?

3. Si mund të zgjidhen në mënyrë demokratike sfidat me të cilat përballet administrata e re në Timorin Lindor?

4. Si mund të kontribuojnë qytetarët aktivë në procesin e demokratizimit në vendet e tyre? Mundohu të japësh sygjerime konkrete!

E DOMOSDOSHME TË DIHET!?

1. DEMOKRACIA NË RRITJE?

E drejta për pjesëmarrje është në zemër të të drejtës njerëzore, dhe është themel i parimeve, vizioneve dhe vlerave të reflektuara nga Rrjeti i Sigurisë Njerëzore. Agjenda speciale e politikave, e ndjekur nga vendet anëtare, për përparimin e sigurisë njerëzore, mbështetet në pjesëmarrje dhe demokraci.

Demokracia zakonisht shpjegohet si sundim i popullit. Megjithatë, demokracia është shumë e vështirë që të definohet – është formë e qeverisë, por po ashtu është ide e cila thekson organizimin sociopolitik dhe juridik të shtetit, dhe të mund të shihet edhe si ideologji, mund të shfaqet si formë e modeleve të ndryshme në realitet dhe në teorinë shkencore – së bashku është një shenjë të kutpimeve të ndryshme dhe të panumërta.

Demokracia është e ndërlidhur fuqishëm me parimet e të drejtave të njeriut dhe nuk mund të funksionojw pa garantimin e respektimit të plotë dhe pa mbrojtjen e dinjitetit njerëzor. Është një lidhje e qartë në mes strukturave jodemokratike dhe shkeljeve të të drejtave të njeriut. Deri më tani demokracia është pakontestueshëm sistemi më i përçueshëm për garantimin e mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe sigurisë njerëzore.

PROGRESI DEMOKRATIK GLOBAL Që nga viti 1980, 81 shtete kanë ndwrmarrë hapa të rëndësishëm drejt demokracisë, me ndërrimin e 33 regjimeve ushtarake me qeveri civile.	NDARJA GLOBALE Nga 81 demokracitë e reja, vetëm 47 janë plotësisht demokratike. Shumë të tjera nuk shihen se janë në tranzicion drejt demokraci apo janë kthyer përsëri në autoritarizëm ose konflikt.
140 nga 200 shtetet e botës sot mbajnë zgjedhje shumëpartiake – më shumë se kurdoherë në histori	Vetëm 82 shtet me 57 % të popullatës botërore janë plotësisht demokratike
125 shtete me 62% të popullatës botërore kanë shtyp të lirë apo pjesërisht të lirë	61 shtete me 38% të popullatës botërore ende nuk kanë shtyp të lirë
Numri i shteteve që kanë ratifikuar gjashtë konventat e të drejtave të njeriut dhe konvetat është rritur në mënyrë të shpejtë që nga viti 1990. Ratifikimi i KNDCP dhe KNDESK është rritur nga 90 në afërsisht 150 shtete.	106 shtete ende ndalojnë liritë të rëndësishme civile dhe politike.
38 shtete nuk kanë ratifikuar apo nënshkruar KNDCP, dhe 41 nuk e kanë ratifikuar apo nënshkruar KNDESK	Në të gjithë botën 14% e parlamenatëve janë femra – dhe në 10 vende nuk është asnjë femër.
Në 10 vende më shumë se 30% e parlamentarëve janë femra

BURIMI:

UNDP, RAPORTI I ZHVILLIMIT NJERËZOR, 2002.

Demokracia varet nga interesi dhe pjesëmarrja aktive e përfituesve të saj. Duke qenë i informuar dhe duke pasur qasje në njohuritë, si parakusht për pjesëmarrje të kuptimtë në sistemin demokratik. Vetëm ata që kanë një kuptim themelor se si punon sistemi, dhe dijeninë e mekanizmave dhe institucioneve në një shoqëri demokratike mund të kontribuojnë dhe të përfitojnë. Kujtimi i kësaj porosie është njëra nga funksionet më të rëndësishme të edukimit mbi demokracinë, qëllimi i të cilave është krijimi i qytetarëve të përgjegjshëm.

Ky modul ka për qëllim skicimin e një pasqyre të demokracisë dhe të drejtave të njeriut e cila e bën të qartë se demokracia nuk është gjë që arrihet njëherë e përgjithmonë, por është një proces që kërkon punë të përhershme dhe përkushtim.

Demokracia dhe siguria njerëzore.

Agjenda e sigurisë njerëzore fokusohet në mbrojtjen e lirisë nga krcënimet që përhapen për jetët e njerëzve dhe mjeteve të jetesës, politike, sociale apo ekonomike, dhe fillon me idenë se respekti për të drejtat e njeriut dhe liritë demokratike si dhe fuqizimin e zhvillimit njerëzor janë të domosdoshëm për mbrojtje dhe promovim të sigurisë njerëzore. Përparimi i të drejtave njerëzore, zhvillimit njerëzor dhe sigurisë njerëzore – koncepte të ndërlidhura dhe që plotësojnë njëra-tjetrwn të cilët janë bërthama e vizionit për një rend botëror të përzirer – me të vërtëtë mund të zënë rrënjë vetëm në shoqëri ku vlerat demokratike janë jo vetëm të propoganduara por edhe të praktikuara.

Vetëm në demokraci, respekti për të drejtat e njeriut nënkupton lirinë nga frika dhe nga kërcwnimet për ekzistencën themelore të tyre: zhvillimi njerëzor kërkon kërkesë për burimet dhe liritë të cilat duhen që të zhvillohet plotësisht potenciali njerëzor: siguria njerëzore përfshin lirinë nga uria, lufta, katastrofës ekologjike, qeverisë së korruptuar dhe kërcwnimeve të tjera ndaj jetës së jetuar në drejtësi, solidaritet, me barazi dhe shans për të gjithë.

Ta përmbledhim të twrwn - vetëm me pjesëmarrje demokratike të barabartë, të lirw në jetën sociale dhe ekonomike të shtetit apo bashkësisë mund shtyjë sigurinë njerëzore. Vetëm garantimi i plotë i të drejtave të njeriut, qeverisë pjesëmarrëse, dhe qasje të barabartë në burime mund të garantojnw sigurinë njerëzore të kthyer nga një model i ri diplomatik në bazat e gjera të vendimmarrjes demokratike dhe kooperimit ndërkombëtar.

2. DEFINIMI DHE PËRSHKRIMI

Çka është demokracia dhe si është zhvilluar !?

Demokracia është një formë e qeverisjes me të cilën autoriteti shtetëror rrjedh nga populli. Fjala “demokraci” vjen nga fjala e vjetër greke demos- që do të thotë njerëz dhe kratos që do të thotë fuqia. Parimet e demokracisë moderne janë zhvilluar gradualisht nga lëvizjet religjioze të kalvinizmit gjatë shekullit 17 veçanwrisht në Skoci, Angli dhe Holandë ku bashkësitë filluan të mbështesin dhe tw ndajnw jo vetëm idetë religjioze, por edhe ato politike. Filozofia e lirisë dhe barazisë u shtua edhe më tej gjatë periudhës së iluminizmit që pastaj do të njihen si vlerat thelbësore të demokracisë.

Shteti i parë demokratik ishte themeluar në SHBA, kure Franca ishte shteti i parë evropian i themeluar me parime demokratike, pas revolucionit francez.

Pas vitit 1945 kishte një përhapje të demokracisë perëndimore në Evropë dhe nëpër botë, e cila zëvendësoi format autoritare të qeverisjes. Pas mundjes së qeverive fashiste, dukej se kriza të cilën e përjetoi demokracia gjatë shekullit 20 u tejkalua. Procesi i gjatë i dekolonizimit në të cilin e drejta për vetëvendosje u njoh nga vendet perëndimore rezultoi me sjelljen e demokracisë në ish kolonitë e tyre. Diktaturat në Spanjë, Portugali, Greqi, Argjentinë dhe Uruguaj, të gjitha u bënë demokraci në dekadat e fundit. Me rrëzimin e murit të Berlinit në vitin 1989 dhe kolapsin e sistemit stalinist në Evropën Qendrore dhe Lindore, u pa se demokracia me të vërtetë ka triumfuar. Megjithatë, jo të gjitha vendet të cilat teorikisht përkrahin demokracinë si një formë të qeverisjes nuk i respektojnë parimet demokratike apo jetën e praktikës demokratike. Ky më tepër si një zhvillim paradoksal, demonstron se mbajtja e debatit kritik mbi demokracinë dhe demokratizimin është një nevojë.

>> Nocioni im i demokracisë është se më i dobëti duhet të ketë shansin e njëjtë sikurse më i forti.<<

MAHATMA GANDI

Elementet thelbësore të demokracisë moderne

Është vështirë të matet se si është shoqëria demokratike. Megjithatë, është një numër i elementeve kyçe të cilat konstituojnë bazat e çdo shoqërie demokratike. Për të kuptuar më mirë këto elemente, arsimimi dhe mësimi në të gjitha nivelet luajnë një rol kyç.

· Barazia – parimi i barazisë nënkupton se të gjitha qeniet njerëzore janë të lindura të barabartë, duhet të gëzojnë mundwsi të barabarta, pjesëmarrje në jetën politke të bashkësisë si dhe titullim i trajtimit të barabartë përballë ligjit. Kjo përfshin po ashtu barazinë sociale dhe ekonomike në mes femrave dhe meshkujve.

· Pjesëmarrja – demokracia është e pakuptimtë pa pjesëmarrje, pjesëmarrja në bashkësi dhe çështjet e politikave është një parakusht i ndërtimit të sistemit demokratik. Demokracia është një formë e pjesëmarrjes, ndonjëherë pjesëmarrja është një koncept i gjerë dhe nuk përmban vetëm nënkuptime të fuqishme politike, por, po ashtu, ato sociale dhe ekonomike. Por pjesëmarrja vetëm nuk mund të garantojë demokracinë.

· Sundimi i shumicës dhe të drejtat e pakicës- edhe pse demokracia është nga definiconi sundimi nga populli, në fakt është sundimi i shumicës. Kjo po ashtu nënkupton një obligim të shumicë që të marrë parasysh të drejtat dhe nevojat e ndryshme të grupeve të pakicave. Shkalla në të cilën obligimet janë plotësuar janë një indikator i shtimit të mëtutjeshëm i vlerave demokratike në shoqëri.

Moduli i diskriminimit

· Sundimi i ligjit dhe gjykimi i paanshëm – demokracia nënkupton mbrojtje të një personi apo grupi të vogël nga sundimi arbitrar. Sundimi i ligjit siguron barazi përpara ligjit, kufizimi të fuqisë apo autoritetit publik dhe ofrimi i qasjes së barabartë në juridiksion të pavarur dhe të paanshëm

Moduli i gjykimit të paanshëm dhe sundimit të ligjit

· Respekti për të drejtat e njeriut- pranimi se të gjitha qeniet njerëzore janë të lindura të barabarta dhe të lira në dinjitet dhe të drejta është themeli i funksionimit të bashkësisë demokratike. Një shtet demokratik ka për obligim sigurimin që të sigurojë dhe të respektojë, të mbrojë dhe të përmbush të gjitha të drejtat e njeriut në mënyrë që të sigurojë se të gjithë qytetarët e tij mund të jetojnë të lirë nga frika dhe të lira nga kërkesa. Lidhur me demokracinë, një përqendrim special duhet të shtrihet në ato të drejta të cilat janë kyçe për pjesëmarrje civile, siç është e drejta për grumbullim, liria e të shprehurit, liria e të menduarit, ndërgjegjes dhe religjionit. Ende, të drejtat civile dhe politike nuk mund të garantojnë paqe dhe siguri njerëzore. Një ambient i favorshëm për demokracinë mund të krijohet vetëm nëse merren parasysh nevojat themelore ekonomike, sociale dhe kulturore.

· Pluralizmi politik - trandicionalisht, është detyrë e partive poltike që të konsolidojnë diversitetin e ideve dhe opinoneve dhe t’i përfaqwsojnë ato në debatin publik. Vetëm pluralizmi politik mund të sigurojë struktura mjaft fleksibile që të përshtat nevojat e ndryshme, por ende mbetet bazë për qeverisje demokratike. Megjithatë, liritë politike mund të keqpërdoren për përhapjen e ideve që nxisin urrejtje, provokojë dhunë dhe pastaj shkaktojnë kërcënim për rendin shoqëror demokratik. Në fakt është shumë vështirë t’u bëhet ballë tendencave të tilla në mënyrë demokratike pa nëpërkëmbjen e lirisë së të shprehurit, por po ashtu duke mbrojtur interesin e shoqërisë në përgjithësi. Në masë të caktuar, demokracive u duhet ta mbrojnë vetveten, p.sh. kundër terrorizmit.

· Zgjedhje të lira dhe paanshme- zgjedhjet janë karakteristika më themelore e demokracisë. Asnjë lloj i regjimit tjetër nuk lejon vendimin mbi udhëheqjen politike për ata të cilët janë të influencuar nga sistemi qeverisës - populli. Në çdo zgjedhje, ata mund të shprehin dëshirat e tyre për ndryshim si dhe pëlqimi i tyre për politikat e tanishme dhe pjesëmarrjen e vazhdueshme tw procesit të evaluimit. Megjithatë, historia ka treguar se nuk është mjaft evidente kush e ka mundësinw e pjesëmarrjes e kush nuk e ka. Për shembull femrat ishin të përjashtuara nga sistemi për një kohë të gjatë. Në Apencell Inehuden, pjesë e Zvicrës, vend mjaft i njohur për struktura të larta demokratike, ato e morën të drejtën votuese në fillim të vitit 1999. Është element i domosdoshëm të sigurohet që e drejta e votës të jetë universale, e lirë, e barabartë, sekrete dhe direkte.

· Ndarja e pushteteve – ndarja e pushteteve u paraqit si koncepti nga Loku (“Dy traktate për qeverisë”. 1690) dhe u përparua nga Montekje (“ Fryma e ligjeve”, 1748). Në luftën e tyre kundër shtetit absolut, është një parim themelor për demokracitë moderne. Sipas parimit të ndarjes së pushtetit shtetëror në trupat ekzekutive, legjislative dhe gjygjësore, ato funksionojnë të pavarura, por i japin përgjegjësi njëri-tjetrit dhe popullit. Sistemi i kontrollit dhe balancit ofron një mekanizëm adekuat të kontrolli dhe si i tillë parandalon keqpërdorimin e pushtetit të shtetit.

Teoritë e demokracisë

Kompleksiteti veprues i realitetit demokratik ka prodhuar grupe të mëdha teorish dhe modelesh.

Një dallim në mes të grupeve të teorive do të përmendet, sepse roli i saj është tradiconal dhe pavarësisht nga të qenit shumë e thjeshtë në debatin e së sotmes ka dallim në mes të identitetit dhe teorisë së konkurrencës të demokracisë. Shkurt, të konsideruarit e demokracisë si konkurrencë, lejon opinione të ndryshme legjitime, të cilat konkurrojnë (me konkurrencën e opinioneve të varguar zakonisht në anën e sundimit të shumicës). Demokracia si identitet e sheh një identitet në mes të sundimit dhe të qenit i sunduar dhe kundërshton ekzistimin e dallimeve të justifikueshme, por lufton që ta gjejë atë që Ruso e quante volonte generale (vullnet i përgjithshëm) dhe që më pas të vihet në legjislacion.

Format e demokracisë

Sot demokracitë dallohen për nga disenji dhe struktura e tyre. Dallimi tradicional ndërmjet demokracive liberale është ai në mes modeleve të demokracisë direkte dhe të përfaqësimit.

Demokracia direkte është një formë e qeverisjes në të cilën e drejta për të marrë vendime politike ushtrohet direkt nga i gjithë trupi qytetar, duke vepruar nën procedurat e sundimit të shumicës. Kjo formë është e mundshme vetëm për etnitete të vogla. Për këtë arsye asnjë sistem modern demokratik nuk është sistem i pastër demokratik edhe pse të gjithë ata kanë elemente të demokracisë direkte. Institucionet e demokracisë direkte janë asambletë popullore, iniciativat legjislative popullore, dorëheqjet, referendumi etj.

Forma e dytë është ajo e demokracisë përfaqësuese. Kjo është një formë e qeverisjes në të cilën qytetarët ushtrojnë të njëjtën të drejtë, jo personalisht, por nëpërmjet përfaqësuesit të zgjedhur nga ata dhe të përgjegjshëm ndaj tyre. Dy elementet më qenësore të demokracisë përfaqësuese janë ndarja në mes të sunduesit dhe të të qenit i sunduar, dhe zgjedhjet periodike se një mjet kontrolli e sundimit nga të sunduarit.

Demokracia përfaqësuese është e ndërlidhur me dy forma themelore të qeverisjes: demokracinë parlamentare dhe presidenciale.

-Demokracia parlamentare: në këtë formë demokratike parlamenti ka rol qendror; ekzekutivi uhdëhiqet nga kryeministri apo lideri i kabinetit dhe është i varur nga besueshmëria e parlamentit; kryetari i shteti zakonisht ka pak apo nuk ka fare fuqi ekzekutive, por vetëm funksion përfaqësues,

-Demokracia presidenciale: ekzekutivi udhëhiqet nga vetë kreu i shtetit i cili zgjidhet direkt nga populli dhe nuk ndërvaret nga besueshmëria e parlamentit.

Kur dy modelet krahasohen, dallimet që dalin në pah përfshijnë:

- Në sistemin presidencial, bëhen zgjedhje të ndara për qeverinë dhe për asamblenë parlamentare, kurse në demokracitë parlamentare një palë zgjedhje vendosin për të dyja (kurse kryetari i shtetit mund të zgjidhet ndaras).

- Në sistemin parlamentar qeveria autorizohet nga parlamenti, i cili mund ta thërresë të japë dorëheqje. Ky opcion i refuzohet parlamentit në sistemet presidenciale, përveç procedurës së impiçmentit.

- Në anën tjetër, kreu i shtetit në sistemin parlamentar zakonisht ka mundësi që të shpërndajë asamblenë parlamentare në kushte të veçanta.

- Anëtarësimi në parlament është parakusht për anëtarësim në qeveri në shumë sisteme parlamentare, ndërsa është jokompatibil më shumë sisteme presidenciale.

- Parlamenti dhe qeveria zakonisht janë më shumë të ndërlidhura më demokracitë parlamentare, kurse në sistemet presidenciale ka një ndarje më të qartë të pushtetit. Sidoqoftë, pushteti ekzekutiv është i ndarë shpesh ndërmjet kreut të shtetit në njërën anë dhe kryeministrit, në anën tjetër.

- Iniciativa legjislative në demokracitë parlamentare është shumë e mbështetur më iniciativën e qeverisë.

- Partitë, në veçanti partitë opozitare luajnë një rol shumë të fuqishëm në demokracitë përfaqësuese.

Sot, forma më e zakonshme në mes të të gjitha formave të modeleve të përziera është ajo e demokracisë parlamentare me një rol të shtuar të kreut të shtetit.

Format e demokracisë në realitet.

Shumica e formave ekzistuese të demokracisë janë të kombinuara me këto dy tipe ideale dhe tiparë të elementeve nga të gjitha format.

Shembujt: Shembujt klasikë ilustrojnë modelet e poshtëshënuara: demokracia parlamentare si një model që nënkupton sistemin e Britanisë së Madhe dhe shumicës së shteteve përendimore evropiane; dhe në anën tjetër Shtetet e Bashkuara të Amerikës janë shembulli më i mirë i demokracisë presidenciale. Edhe në Evropë modelet e veçanta janë shumë të shpeshta: Zvicraa, Franca (demokraci gjysmëpresidenciale), Portugalia. Dallimi, po ashtu, mund të zbatohet në të gjitha demokracitë e tjera përrreth botës, megjithëse ato nuk shfrytëzojnë traditat të cilat vijnë nga liberalizmi.

3. PRESPEKTIVAT NDËRKULTURORE DHE ÇËSHTJET KONTRAVERSE

Demokracia merr forma të ndryshme, ka manifestime të ndryshme dhe kuptohet ndryshe në kultura të ndryshme. Përderisa disa demokraci i japin prioritet ndarjes së pushteteve dhe sundimit të ligjit, të tjerat mund të ndërtohen në mënyrë dominuese përreth konceptit të pjesëmarrjes. Dallimet që dalin janë të bazuara në bashkëveprimin e elementeve thelbësore, përbërëse të demokracisë.

Një vijë e madhe e kritikës në përmbajtje i referohet “eurocentrizmit” i përfshirë në shumë mendimi politike, teori dhe praktika në lidhje me demokracinë.

Nuk ekziston një gjë e tillë si “demokraci e përkryer”, as në hemisferën lindore dhe as në atë perëndimore.

Për një të gjithë mumd të pajtohemi – mbi elementet përbërësr të demokracisë, por rëndësia e vendosur në këto elemente dhe realizimi i tyre dallon shumë në mes kulturave. Kuptimi perëndimor i demokracisë është i bazuar në nocionin e individit, i cili merr lirinë maksimale dhe zërin në relacion me të tjerët në shoqërinë demokratike. Theksimi i pakalueshëm mbi të drejtat civile dhe politike që ndodhen në këtë model janë problem për disa shtete të tjera.

Debati për “vlerat aziatike”

Disa modele shoqërore aziatike janë bazuar në konceptet e pjesëmarrjes që pak kanë të bëjnë me demokracinë e kuptuar në perëndim. Ato bazohen në një sens të orientimit të bashkësisë dhe koncepteve tradicionale të udhëheqjes oligarkike më parë se në idenë e lirisë maksimale për individin. Ky model nuk është domosdoshmërisht i papajtueshmëm me pjesëmarrjen në demokraci.

Ai rrjedh nga mësimet e mbështetura në traditën konfuciane, dhe kërkon pjesëmarrje aktive të një elite sunduese morale dhe racionale që vepron për të mirën e përbashkët. E ashtuquajtura përplasje në mes të vlerave dhe nocioneve “aziatike” dhe “perëndimore” të arsyeve demokratike buron nga keqkuptimi i demokracisë dhe pjesëmarrjes. Lideri/filozof i Singaporit Lii Kuan Yeu dhe të tjerët i adresojnë kritikat e tyre kundër rregullit shoqëror dhe kulturor të SHBA dhe të disa vendeve perëndimorë më parë sesa të jenë kritikë për vetë demokracinë.

Sfidat e demokracinë në shtetet islame

Përcaktimi i marrdhënieve ndërmjet islamit dhe demokracisë ka qenë problematik për myslimanët dhe jomyslimanët. Monitoruesit perëndimor të cilët kanë pohuar se islami dhe demokracia janë jokompatibile, argumentet e tyre i kanë bazuar në kuptimin islamik të sovranitetit të Zotit, i cila është burimi i vetëm i autoritetit politik dhe nga i cili profetohen se vijnë të gjitha ligjet dhe regulloret që qeverisin bashkësinë e besimtarëve.

Myslimanët, po ashtu, janë të ndarë rreptësisht në kuptimin dhe qasjen e tyre kundrejt demokracisë. Përderisa liderët e rrymave qendrore të lëvizjeve islamike dhe shumë dijetarë mendojnë që islami dhe demokracia janë kompatibile, ekstremistët apo islamistët radikalë propagojnë të kundërtën. Refuzimi i fundit i demokracisë, duke thënë se koncepti i sovranitetit të populllit kundërshton besimin themelor të islamit që mbështetet në sovranitetin e Zotit. Kjo kornizë legjislative mund të argumentohet se Allahu nuk mund të modifikohet. Çdonjëri që zbaton ligjet e tij mund të jetë përfaqësuesi i tij. Kjo qasje radikale është kundërshtuar nga vlerat themelore demokratike, siç është të qenit i hapur, pluralizmi dhe ndarja e pushtetit.

Vizioni islamik i demokracisë është manifestuar në Shura, një koncept islamik i këshillimit në drejtim të çështjeve të përbashkëta. Këshillimi kërkohet në çështje të ndërlidhura, të cilat ndikojnë në jetën kolektive, ku njerëzit duhet të kenë lirinë e të shprehurit. Megjithatë, Shura është e kufizuar nga legjislatura e Allahut, duke thënë se pjesëmarrja islamike është edhe një pengesë e demokracisë dhe e kuptimit përendimor.

Moduli i lirisë së religjionit.

PYETJE PËR DISKUTIM

· Pse disa elemente të demokracisë janë më të rëndësishme sesa të tjerat në mesin e kulturave të ndryshme?

· A është e pranueshme që të ketë nocione të ndryshme të demokracisë në kulturat e ndryshme?

· Nëse interpretimet e ndryshme të demokrcisë janë të pashmangshme dhe të pranueshme, ku janë kufijtë, p.sh. cilat elemente thelbësore duhet të ruhen nën çdo situatë, në mënyrë që të përceptojmë shtetin përkatës si “demokratik”?

· Cili është roli i mediave në definimin e nocionit të demokracisë në shtetet e ndryshme?

Disa pika për mendim të mëtutjeshëm

· Marrëdhëniet në mes shumicës dhe pakicës, dhe në veçanti në mbrojtjen e minoritetit politik, janë çështje qenësore. Parimi demokratik i zgjedhjes mbi bazat e votës së shumicës e cila kështu fiton të drejtën për ushtrimin e votës nënkupton se minoriteti i krijuar shpesh përjashtohet nga vendimarrja politike. Ky minoritet duhet të pajtohet me vendimin e shumicës. Minoritetet prandaj duhet të kenë mbrojtje speciale, në mënyrë që t’u garantohet respektimi i të drejtave të tyre dhe shkalla e paanësisë në raport me dëshirën e tyre politike.

· Shoqëria civile, është bërë njëra nga temat kryesore në debatin e praktikimit të demokracisë. Demokracia ka nevojë për qenie njerëzore të lira dhe aktive, si dhe për njerëz të përgjegjshëm. Berthold Brecht ka sygjeruar njëherë në mënyre ironike se në qoftë se qeveria është e pakënaqur me popullin, duhet ta shpërndajë popullin dhe të zgjedhë një të ri. Vetëm qytetari i lirë dhe aktiv mund ta sfidojë qeverinë dhe t’i mbajë të përgjegjshëm për premtimet paraelektorale.

· Mediat e lira dhe të pavarura, janë një shtyllë e rëndësishme e demokracisë. Kontrolli i mjeteve të informimit pothuajse është sinonim i kontrollit të vendimmarrjes në demokrci. Mediat luajnë rol të rëndësishëm në demokracitë e sotme, çfarëdo që të jetë ai medium-gazetë, televizion, radio, industri e argëtimit dhe natyrisht internet.

Individët, shoqëritë dhe shtetet duhet që të jenë të gatshëm për komunikim me njëri-tjetrin. Që të ndihmojnë vendimarrjen e elektoratit ata duhet t’i informojnë për qëllimet dhe pikësynimet e atyre që kërkojnë të zgjidhen. Liria e të shprehurit pothuajse është edhe një e drejtë themelore njerëzore për realizimin dhe funksionimin e demokracisë.

Moduli i lirisë së të shprehurit dhe lirisë së mediave.

· Demokracia dhe të drejtat e njeriut janë të pandashme- marrëdhënia lëkundet nga bashkëveprimi i njërit tek indentiteti i tjetrit. Në këtë kuptim, të gjitha të drejtat njerëzore kanë rëndësi të veçantë për demokracinë. Sistemi juridik i disa shteteve i dallon të drejtat qytetare prej të drejtave njerëzore, duke nënkuptuar se disa të drejta politike në veçanti u janë garantuar vetëm qytetarëve të tyre, ndërsa të tjerat të gjitha qenieve njerëzore. Të drejtat njerëzore mund të garantohen vetëm me funksionimin e demokracisë, por demokracia e brishtë nuk garanton të drejtat e njeriut dhe sigurinë njerëzore. Realizimi i të drejtave të njeriut, si pasojë, është një indikator i vitalitetit të demokracisë.

4. ZBATIMI DHE MONITORIMI

Nuk ka ekzistuar dhe nuk ekziston asnjë demokraci e përsosur. Të gjitha demokracitë moderne përbëhen, deri në një shkallë, nga elementet thelbësore të demokracisë në jetën publike të tyre, si një masë e barazisë, mosdiskriminimit dhe e drejtësisë sociale. Demokracia është një proces i bashkëveprimit konstant, i prefeksionimit dhe përshtatje ndërmjet nevojave themelore të shoqërisë dhe strukturave sociale për t’i plotësuar këto nevoja.

Në shkallë rajonale, ekzistojnë mekanizma të ndryshme të parimit të mbrojtjes së demokracisë. Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut, e cila ofron mundësi për paditje ndaj shteteve të cilat shkelin konventën, është një shembull i mirë brenda sistemit. Më 1967 Danimarka, Norvegjia dhe Suedia morën vendimin që të ankohen kundër Greqisë pasi që një regjim i ashpër ushtarak mori kontrolin atje. Qeveria greke menjëherë hoqi dorë nga konventa, por pa marrë parasysh këtë fakt, gjykimi u mbajt dhe përfundoi me suspendimin e Greqisë nga Këshilli i Evropës. Me rithemeliminin e qeverisë demokratike në vitin 1974, Konventa hyri në fuqi përsëri, dhe u desh të kompensohen viktimat e regjimit ushtarak.

Me sa duket, të gjithë mekanizmat nuk janë efektive siç është vëndosur nga Këshilli i Evropës, por po ashtu ka organizata të ndryshme që luftojnë për mbrojtjen e demokracisë. Në vitin 1990, OSBE themeloi Zyrën për Institute Demokratike dhe të Drejta të Njeriut (ZIDDN) në Varshavë, e cila kishte për detyrë që, përveç të tjerash të ndihmojë shtetet pjesëmarrëse të OSBE për ndërtimin, forcimin dhe mbrojtjen e institucioneve demokratike. Kjo zyrë është në krye të monitorimit të zgjedhjeve nacionale, në mënyrë që të sigurojë bindjen në parimet demokratike.

Në nivel ndërkombëtar, Unioni Ndërparlamentar (UNP) luan një rol të rëndësishëm. UNP përbëhet nga parlamentet e shteteve sovrane dhe kërkon që të kujdeset për dialogun dhe bashkëpunimin ndërmjet njerëzve, për forcimin e demokracisë në të gjithë botën. Ajo u themelua në vitin 1889 dhe deri më tani është një organizatë që ndihmon ndërlidhjen e parlamenteve nacionale dhe nxit demokracinë.

Programi i Zhvilimit i Kombeve të Bashkuara (PZHKB- UNDP) ka prezantuar në raportin e tij për zhvillim njerëzor të vitit 2002, një numër të indikatorëve objektivë për matjen e përparimit të demokracisë. Këtu përshihen:

· Data e zgjedhjeve të fundit

· Pjesëmarrja e votuesve

· Numri i femrave për vit, të cilat kanë fituar të drejtën për votë

· Numri i ulëseve në parlament që mbahet nga femrat

· Anëtarësimi në sindikata

· Organizatat joqeveritare

· Ratifikimii i Konventës Ndërkombëtare mbi të Drejtat Civile dhe Politike

· Ratifikimi i Konventës së ONP të Shoqërimit dhe Mbledhjes Kolektive

Si shtesë, një numër i indikatorëve subjektiv, përfshirë edhe liritë civile dhe të drejtat politike, liria e shtypit dhe përgjegjësia, stabiliteti politik dhe mungesa e dhunës, sundimi i ligjit dhe kutpimi i treguesve të korrupsionit, përbëjnë një mjet ndihmës që të vlerësojnë qeverisjen demokratike. Të gjithë këta indikatorë reflektojnë një nivel në të cilin elementet thelbësore që e formojnë demokracinë bashkëveprojnë dhe zhvillohen njëkohësisht. Ata ofrojnë bazat krahasuese për demokracitë dhe regjimet e tjera dhe vlerësojnë progresin drejt demokracisë, si dhe cilat masa kualitative dhe kuantitative në shkallë të përmirësimit i ka arritur apo me cilat kërcënime përballet vendi.

Në të gjitha demokracitë e vërteta, vota e popullit në nivel nacional apo lokal, është mekanizmi më i fortë monitorues, i përcjellë nga mediat e lira dhe të pavarura dhe një shoqëri civile vigjilente. Ndërrimi në agjendat qeveritare dhe strukturat fuqimbajtëse mund të rezultojnë ashtu që një votë e tillë popullore, e cila kontrollon në mënyrë të pavarur shkallën e zbatimit të zotimeve të ndërmarra nga përfaqësuesit e zgjedhur në mënyrë demokratike.

Standardet e domekracisë që duhen të përmbushen nuk janë të dakorduara në mënyrë universale. Megjithatë, standardet mbi të cilat një koncenzus i gjerë mund të arrihet janë ato të të drejtave të njeriut. Sigurimi i të drejtave të njeriut është një pjesë qenësore e sigurimit të demokracisë. Prandaj, garantorët institucional të të drejtave të njeriut janë me të vërtetë garantuesit e demokracisë.

Zbatimi botërore i demokracisë varet nga çdo individ, në shtet dhe institucione ndërkombëtare i duhur që të vërë jetën në të dhe të ndihmojë t’i përballojë zhvillimet autoritare. Me rëndësi të veçantë është të përfitohet nga e drejta për votë, shprehja e opinioneve dhe kështu të merr pjesë në jetën politike dhe vendimmarrje. Pjesëmarrja në një shoqëri civile aktive është ndihmë për demokracinë si tërësi. Arsimimi luan një rol kyç në këtë proces dhe krijon edhe dijen që e bën të mundshme pjesëmarrjen efektive në rend të parë. Këto janë elementet themelore të ndërtimit të demokracisë ku duhet të përqendrohet vëmendja dhe duhet të ketë zhvillime të mëtutjeshme në mënyrë që të lejojë demokracinë që të lulëzojë dhe t’i vjelë rezultatet për të gjithë në mënyrë të barabartë dhe paanshëm.

E DOBISHME TË DIHET

1. PRAKTIKA TË MIRA

Në rrugën për demokraci

Në shkurt të vitit 1990 në një fjalim historik Frederik Uilliem de Klerk foli në favor të përfundimit të regjimit të aparteidit dhe për demokraci në Afrikën Jugore. Politika e tij u konfirmua me referendum, ku 70% e popullsisë së bardhë përkrahu reformat e tij. Zgjedhjet e para demokratike në Afrikën Jugore u mbajtën në prill të vitit 1994, kurse në maj të po atij viti Nelson Mandela u bërë presidenti i parë i zi i Afrikës Jugore. Me këtë u hap një kapitull i ri i zhvillimit të vendit.

Evropa Qendrore dhe Lindore, Azia Qendrore:

Që nga viti 1989 vendet e bllokut komunist përjetuan një valë të demokratizimit. Parti të reja demokratike u krijuan në Poloni, Bullgari, si dhe dhe në Republikën Çeke, Gjermaninë Lindore, Hungari, Rumani, Sllovaki dhe një numër të ish-republikave të Bashkimit Sovjetik, dhe në paqe, tranzicioni demokratik filloi të ndryshojë tablon e politikave nacionale. Pas kësaj, zgjedhjet demokratike parlamentare dhe presidenciale filluan në intervale të regullta, mbi baza të sistemit shumëpartiak.

Kili: Ndryshe nga vendet e Amerikës jugore, Kili ka një histori 150 vjeçare të republikës kushtetuese me një qeveri të zgjedhur në mënyrë demokratike. Rivendosja e demokracisë në Kil në vitin 1990, pas 17 vjetësh të sundimit ushtarak nën gjeneralin Augusto Pinoçe, i dha një nxitje të re dialogut demokratik dhe koopermit rajonal dhe ndërkombëtar. Sot Republika e Kilit është një demokraci e konsoliduar dhe në mënyrë aktive ajo promovon të drejtat e njeriut dhe sigurinë njerëzore në të gjithë rajonin.

Diktatura e Ferdinand Markosit në Filipine zgjati nga viti 1965 deri më 1986. Në vitin 1986 Korazon Akuino u bë presidente dhe ktheu liritë civile themelore (lirinë e të shprehurit, lirinë e shoqërimit dhe lirinë e shtypit) – Filipinet iu kthyen rrugës për stabilizimin e demokracisë së vërtetë.

2. TRENDET

Pjesëmarrja politike e femrave

Sot, pjesëmarrja e femrave në jetën politike është shumë joproporcionale me atë të meshkujve, edhe pse femrat përbëjnë më shumë se gjysmën e popullsisë së botës. Ky debalanc i dukshëm vë në pah mungesa të veçanta në një numër të insitucioneve nacionale që konsiderohen si demokratike.

Hyrja në kuotat për nxitje dhe mbështjetje të pjesëmarrjes së femrës në jetën politike është përdorur si vegël për përmirësimin e situatës, e cila është konsideruar me përfaqësim joproporcional dhe status të pabarabartë të burrave dhe të grave në parlamentet nacionale. Deri më tani, 10 vende në botë kanë arritur përfaqësimin e femrave në parlament deri në 30 %, shumica me mjete të futjes së kuotave (përqindjeve fikse që të sigurojnë praninë e femrave në parlament dhe në legjislaturë). Nëse përmirësimi vazhdon sipas kursit të tanishëm, mund të marrë më shumë se 50 vite për të arritur një përfaqësim të plotë proporcional të femrave.

Diskuto çështjen: a mund të mendoni për ndonjë stimulim dhe vegla të tjetra për ngushtimin e hapësirës ndërmjet meshkujve dhe femrave në jetën politike?

Femrat në parlament: 1945 – 1995

Në 50 vjet, nga vitit 1945 deri më 1995:

· Numri i shteteve sovrane të cilat kishin parlament u rrit për shtatë herë

· Përqindja e femrave si anëtare të parlamentit u rrit për katër herë

· Rekordi në shkallë të përgjithshme u arrit në vitin 1988 me 14,8% femra nga numri i përgjithshëm i të gjithë anëtarëve të parlamentit në botë.

Moduli i të Drejtave të Njeriut

Demokr@cia Drejtpërdrejt (Online)

Kur përdorimi i internetit filloi të përhapej në mesin e viteve ‘90, te disa u rritën ëndrrat e një bote më të mirë– për një botë ku të gjithë mund të marrin pjesë në procesin politik të vendimmarrjes, falë komunikimit të drejtëpërdrejt, për një botë më afër idealeve greke të demokracisë, më shumë se asnjëherë. Për të përmbledhur, këto ëndrra ende nuk janë bërë realitet. Në të vërtetë, është shumë e dyshimtë nëse do të bëhen ndonjëherë.

Viti 1945 1955 1965 1975 1985 1995

Numri i parlamenteve 26 61 94 115 136 176

% e femrave në Parlament 3.0 7.5 8.1 10.9 12.0 11.6

% e femrave si senatore 2.2 7.7 9.3 10.5 12.7 9.4

BURIMI:

UNIONI NDËRPARLAMENTAR, WWW.IPU.ORG,2003

Dhomë njëjës dhoma e lartë të dy dhomat

Ose e ulët ose senat kombinim

Vendet nordike 39.7 % -- 39.7%

Shtetet anëtare të OSBE të

Evropës përfshirë edhe 18.1 % 14.8% 17.4%

Vendet nordike

Amerikanët 16.2% 18.4% 16.5%

Shtetet anëtare të OSBE të 15.7% 14.8% 15.5%

Evropës, pa vendet nordike

Azia 15.4 % 13.0% 15.3%

Afrika nën Saharë 13.7% 12.7% 13.6%

Paqësori 13.7% 25.9% 15.2%

Shtetet Arabe 6.1% 2.6% 5.7%

BURIMI:

WWW.IPU.ORG, SIPAS 23 DHJETORIT 2002.

Disponueshmëria e qasjes në internet nuk është surrogat për strukturat demokratike dhe si e tillë nuk krijon vetëdijësim politik, por prapëseprapë ka disa përparësi. Informata mund të hulumtohet dhe rigjendet në të gjithë botën në kohë reale, dhe çka është më me rëndësi, mund të ndërrohet dhe përdoret për krijimin e strukturave organizative joformale. Kjo ka ndodhur shumë shpesh në vitet e fundit.

Aktivitetet e OJQ-ve anembanë botës janë rritur në mënyrë të shpejtë falë komunikimit të drejtpërdrejtë, duke themeluar lidhje në mes të lëvizjeve në të gjitha pjesët e botës. Fushatat mund të mbledhin njerëz më shumë se kurrë më parë, duke mobilizuar forma të reja të kooperimit të orientuar për çështje përtej kufijve. Regjimet totalitare nuk kanë apo nuk kanë fare mjete të kufizuara për ta ndaluar shkëmbimin e ideve “revolucionare” në mënyrë të drejtpërdrejtë. Individët mund të shprehin opinionin e tyre më lehtë dhe ta bëjnë të njohur botërisht, duke gjetur përkrahje nga njerëzit me mendime të njëjta.

No kohën e tashme, afërsisht 400 milion njerëz anembanë botës përdorin internetin, kurse 5.8 miliardë ende jo. E ashtuquajtura ndarje digjitale në mes të vendeve të zhvilluara dhe atyre në zhvillim (si dhe në mes vendeve urbane dhe atyre rurale përbrenda vendeve të zhvilluara) ka një ndikim serioz në modelin e demokracisë – nëse shumica e popullatës janë analfabetë të kompjuterit, nuk mund të marrin pjesë në aktivitetet online (të drejpërdrejta).

Sfidat demokratike nuk janë vetëm për sigurimin e qasjes, por edhe për përmbajtjen. Për shembull, Ku Klux-Klani ultraracist në SHBA pohon se ç’prej se ka një prezencë të drejtpërdrejtë (online ), numri i anëtarëve të tij është rritur konsiderueshëm, dhe kështu niveli i organizimit vazhdon të rritet. Në Francë dritarja e internetit “Yahoo!” është paditur për ofrimin e shenjave përkujtuese të neonacizmit në faqen e tyre të ankandeve – por ofertat ishin bërë në SHBA, dhe atje një sjellje e tillë nuk është ilegale. Ndërkohë, “Yahoo!” ka deklaruar në baza vullnetare që të monitorojë dhe të ndalojë aktivitetet e tilla.

Demokracia është një proces kompleks, dhe në mënyrë që të funksionojë si duhet, i nevojitet zotimi ynë i plotë. Interneti mund të jetë një medium që e lehtëson komunikimin, por kurrë nuk do të jetë zëvendësues për mungesën e angazhimit në botën ofline (të pakyçur drejtpërdrejt në internet).

Moduli i lirisë së të shprehurit dhe lirisë së mediave

Globalizmi dhe demokracia

Tradicionalisht, pjesëmarrja politike ka linjën e saj ndarëse në kufijtë nacionalë, vendimet që ndikojnë në jetët e njerëzve bëhen në bazë të territoreve specifike.

Në kohën e globalizimit shumë vendime dhe rezultatet e tyre shtrihen përtej kufijve kombëtar. Veç kësaj, faktorët e mëdhenj global, siç janë kompanitë multinacionale dhe organizatat ndërkombëtare janë të përgjegjshme për ndërrimet e arritura socio-ekonomike në botën tonë. Globalizimi po ashtu mund të ndihmojë për shpërndarjen e demokracisë, duke i bërë më të arritshme për të tjerrët teknologjitë e reja dhe informatat.

Pakujdesia e demokracisë në këtë botë të globalizuar, ku vendimmarrja shpesh është në duart e forcave ekonomike apo instituteve të fuqishme, është përgjigje e një grupi më të madh ndërkombëtar të lëvizjeve sociale të kohëve tona- lëvizja antiglobaliste. Adhuruesit e antiglobalizimit protestojnë për një numër qëllimesh, përfshirë këtu mbrojtjen e ambientit, faljen e borxheve, të drejtat e kafshëve, mbrojtjen e fëmijëve, antikapitalizmin, paqen dhe të drejtat e njeriut. E përbashkëta e tyre është ndjenja se botës së globalizuar i mungon iniciativa demokratike.

Mënyra themelore e kësaj lëvizjeje është demonstrimi masiv. Së pari u vërejt nga mediat ndërkombëtare në vitin 1999, kur 100.000 demonstrues marshuan në ceremoninë e hapjes së takimit të tretë të ministrave në Qendrën Botërore Tregtare (QBT) në Sietëll. Pastaj, protesta të tjera u shfaqën në takimin e Bankës Botërore dhe të Fondit Monetar Ndërkombëtar (FMN) në Uashington dhe Pragë, Forumi Botëror Ekonomik në Davos (Zvicër), Samiti u Bashkimit Evropian në Gotheburg (Suedi) dhe Samiti e G-8 në Gjenovë (Itali).

Përderisa shumica e protestuesve nuk janë të dhunshëm, është një pjesë e protestuesve radikalë, të cilët në mënyrë aktive provokojnë dhunën në demonstrata, duke gjuajtur gjësende apo duke shkatërruar pasuri. Ata e devijojnë qëllimin e protestave, sepse e tërheqin pjesën më të madhe të mediave drejt tyre, gjë për të cilën shumica mendojnë që është fatkeqësi.

Prandaj, në shkurt të vitit 2002, disa aktivistë organizuan mbledhjen në Forumin Social Botëror në Porto Alegre në Brazil, si një alternativë të demonstratave masive shpërthyese. 60.000 pjesëmarrësit si përfundim diskutuan alternativat e kapitalizmit global, opozitën ndaj militarizmit dhe mbështetjen për paqe dhe drejtësi sociale.

Duke ushtruar të drejtën e tyrë për t’u mbledhur, shoqëria civile ka provokuar një debat publik mbi qeverisjen demokratike globale, mbi demokratizimin e marrëdhënieve ekonomike ndërkombëtare dhe pjesëmarrjen e shoqërisë civile në institucionet ndërkombëtare. Lëvizja thërret për vëmendje ndaj rrezikut konstant që liberalizmi eknonomik mund të minojë themelet e tij, me liritë civile dhe politike, duke u tallur me rëndësinë e të drejtave eknonomike dhe sociale.

Megjithëse ndryshimet e pamjes në të cilën vendimmarrja ndërkombëtare bëhet edhe një valë e re e pjesëmarrjes duket se është një ëndërr e pazakontë, aktorët (e rinj) global në mënyrë të shtuar duhet të japin llogari se çka janë duke bërë në saje të përkujdesjes së rritur publike dhe po ashtu janë të detyruar të mendojnë për mënyra të reja të përfaqësimit demokratik, transparencës dhe përgjegjësisë.

Moduli i lirisë nga varfëria dhe moduli i punës.

Deficiti demokratik në organizatat ndërkombëtare, korporatat multinacionale dhe organizatat joqeveritare

Roli i shteteve në nivelin rajonal dhe global po ndryshon. Organizatat ndërkombëtare, korporatat multinacionale dhe organizatat joqeveritare kanë hyrë në skenë si aktorë të rëndësishëm në politikën botërore. Vendimet dhe rregullat e tyre ndikojnë në politikat e shteteve dhe në jetët e miliona njerëzve. Prandaj, një pyetje kyçe të cilës duhet t’i përgjigjemi është: Sa janë demokratikë/jodemokratikë këta aktorë joshtetërorë? T’i gjesh përgjigjen kësaj pyetjeje do të thotë të hulumtosh veprimet dhe politikat, si dhe procesin e vendimmarrjes të çdo organizate, KMN apo OJQ dhe gjurmimi nëse parimet e demokracisë (përgjegjshmëria, legjitimiteti, pjesëmarrja, përfaqësimi dhe transparenca) janë përmbushur. Projekt-propozimet për demokratizimin e aktorëve joshtetërorë janë diskutuar gjerësisht. Shmbujt përfshijnë: reformën e Këshillit të Sigurimit; krijimin e Asamblesë Globale të Popujve, si dhe më shumë sisteme demokratike dhe efektive për OTB, FMN dhe Bankën Botërore; themelimi i një parlamenti për OTB; futjen e Kodeve të Sjelljes dhe Kodeve të Etikës për OJQ dhe KMN.

AKTIVITETE TË ZGJEDHURA

AKTIVITETI I: FUSHATA

PJESA I: HYRJA

Ky është një aktivitet i bazuar në diskutim, që adreson të drejtat dhe përgjegjësitë të ndërlidhura me demokraci dhe debatin demokratik.

Lloji i aktivitetit: Diskutim

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME MBI DISKUTIMIN

Qëllimet dhe pikësynimet:

· Të praktikohen dhe zhvillohen aftësitë të cilat janë të kërkuara për dëgjim, diskutim dhe bindje

· Të inkurajohet bashkëpunimi dhe puna grupore

Grupi i synuar: të rinjtë dhe të rriturit

Madhësia e grupimit / organizimi shoqëror: çdonjëri

Koha: rreth 60 minuta

Materialet: Letër dhe lapsa me ngjyrë, për t’i përgatitur shenjat, shirit ngjitëse, letër dhe lapsa për t’i përgatitur shkrimet.

Përgatitja:

• Bëji dy shenja “Pajtohem” dhe “Nuk pajtohem” dhe ngjiti ato në një mur të gjatë apo në dysheme.
• Vër dy karrige në qendër të dhomës, dhe lejo hapësirë përreth tyre në mënyrë që njerëzit të lëvizin përreth tyre.

Aftësitë e përfshira: Komunikimi, bashkëpunimi, shprehja e mendimeve të ndryshme për një çështje dhe respektimi i opinioneve të tjera.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE PËR DISKUTIMIN

- Vër të dy shenjat në mur apo në dysheme dhe shpjego se ju do të lexoni një komunikatë, me të cilën pjesëmarrësit mund të pajtohen në shkallë të gjerë apo të ulët.

- Zgjidhe komunikatën nga lista e mëposhtme dhe lexoje me zë për grupin.

- U thuaj pjesëmarrësve që të pozicionohen afër murit sipas shenjave, nëse pajtohen apo nuk pajtohen.

- Kur pjesëmarrësit të janë pozicionuar, thërrisni dy personat të ekstremeve të kundërta që të ulen në karrige. Çdokush tjetër duhet të mblidhet rreth karrigeve duke u radhitur pas personit me të cilin pajtohen në shkallë të gjerë; apo të rrinë në qendër, kur janë të pavendosur.

- Ua jepni pjesëmarrësve që janë të ulur në karrige një minutë që të deklarohen për arsyet e tyre për pajtimin apo mospajtimin me komunikatën origjinale. Askush nuk duhet t’i ndërpresë ata apo t’u ndihmojë. Çdonjëri duhet të mbajë qetësi.

- Pas komunikatave të tyre, kërko nga të tjerët në grup që të lëvizin pas njëri-tjetrit pas folësve (ata nuk mund të mbeten të pavendosur), pra do të kemi një grup “për” dhe një grup “kundër” komunikatës. Ua jepni të dyja grupeve dhjetë minuta që t’i përgatisin argumentet e tyre për të mbështetur pozicionin e tyre dhe të zgjedhin folësit e veçantë të cilët do të paraqesin argumentet e tyre.

- Ua jepni këtyre folësve të rinj nga 3 minuta që t’i thonë argumentet e tyre. Pas fjalimeve të tyre, përkrahësit për njërën apo tjetrën anë mund t’i ndërrojnë pozitat e tyre dhe të dalin në grupet opozitare në qoftë se argumentet e opozitës i kanë bindur ata.

Vlerësim:

E bëni sërish bashkë grupin për vlerësim. Tash vazhdoni të pasqyroni procesin dhe qëllimin e diskutimit si formë, dhe arsyet e respektimit të shoqërisë pluralistë si një vlerë e lartë. Mundohuni që të mos ktheheni mbrapa në diskutim për vetë çështjen.

· A kishte ndonjë që e kishte ndërruar mendimin gjatë bisedës? Nëse po, cilat ishin argumentet që e bindën atë?

· A mendojnë pjesëmarrësit se ndonjë faktor tjetër, përveç argumenteve kishin ndikim tek ata. Shembujt mund të shfaqin presionet, gjuhën emocionale dhe ndjenjat e rivalitetit.

· Për ata të cilat nuk i kanë ndërruar qëndrimet, a kishte ndonjë qëllim pas kësaj dhe brenda ushtrimit? A mund të imagjinojnë ata ndonjë fakt që mund t’i bindë që të ndërrojnë mendimet e tyre?

· Pse njerëzit mbajnë opinione të ndryshme? A është kjo e pranueshme apo duhet të bëhet diç në shoqërinë demokratike?

· A duhet të tolerohen të gjitha opcionet në demokraci?

Këshilla metodologjike:

Pjesa e parë e aktivitetit ku pjesëmarrësit pozicionojnë vetveten nuk duhet të zgjasë më shumë se disa minuta. Ky aktivitet ngrohës ka për qëllim që të themelojë “pozicionin nismëtar” dhe t’i vetëdijësojë pjesëmarrësit se ku qëndrojnë. Synimi i aktivitetit është që të praktikojnë aftësitë e komunikimit dhe të bindjes, duke menduar për qështjet në vetvete. Pjesëmarrësit duhet të inkurajohen që të mendojnëç jo vetëm për përmbajtjen dhe bindjen e mendimeve të tyre, por edhe për llojin dhe formën e argumentit, i cili do të jetë më bindës.

Shënim: Do të shpenzohen rreth 30 minuta që të diskutohet për një formulim i cili duhet të sillet në disa runde të diskutimit. Këshillohet të jetë elastik për renditjen e ngjarjeve, që do të thotë se varet nga grupi. Përgjithësisht, shqetësimet në grup duhet t’i paraprijnë diskutimit.

Sygjerime për ndryshim

Ju mund të ngritni çështjen nëse “pluralizmi” apo liria e të shprehurit mund të jetë subjekt i kufizimeve të çfarëdo lloji qofshin ato në shoqërinë demokratike. A duhet të lejohen, për shembull, protestat nacionaliste apo raciste? Ku dhe si mund ta përkufizojë demokracia linjën në mes të pranueshmërisë dhe papranueshmërisë? Në këtë kontekst, mund të diskutoni nocionin e “tolerancës” dhe mënyrën se si njerëzit e kuptojnë atë.

PJESA IV: VAZHDIMI:

Zgjidhni fotografi nga gazetat dhe revistat, të cilat pasqyrojnë çështje kontraverse të lidhura me debatin e tashëm. Mundohuni t’i mbuloni temat si diskriminimi i grupeve të veçanta (fëmijët, femrat, të huajt, grupet religjioze, personat e hendikepuar etj.), ndotjen e ambientit, papunësinë, varfërinë, shtypjen nëpërmjet shtetit, dhe shkeljen e të drejtave të njeriut në përgjithësi. Preji fotografitë nga revistat dhe tregojua pjesëmarrësve. Lejoni që Lejoni që çdonjëri prej tyre të zgjedhë një fotografi të cilën mund ta tolerojnë dhe një të cilën nuk mund ta tolerojnë. Pjesëmarrësit duhet të tregojnë arsyet se përse e kanë zgjedhur fotografinë e caktuar para së të fillojë diskutimi. Shpjegojua të tjerëve se ata duhet ta respektojnë opinionin e pjesëmarrësve.

BURIMI:

KJO PJESË ËSHTË MARRË NGA: SUZANË ULRIH. 2000. ACHTUNG (+) TOLERANZ – WEGE DEMOKRATISCHER KONFLIKTLOSUNG. VERLAG BERTLESMANN STIFTUNG.

Të drejtat e ndërlidhura / fusha të tjera të hulumtimit:

Liria e të shprehurit dhe çdo e drejtë e njeriut.

BURIMI:

KY DISKUTIMI ËSHTË ADAPTUAR NGA: KOMPAS- DORACAKU MBI ARSIMIMIN E TË DREJTAVE TË NJERIUT ME TË RINJ.2002. PUBLIKIME TË KËSHILLIT EVROPIAN: STRASBOURG.

Qëndrimet që mund të përdoren për diskutim:

- Ne kemi obligim moral që të përdorim votën tonë në zgjedhje

- Ne duhet t’i respektojmë të gjitha ligjet, edhe ato që janë të njëanshme.

- Të vetmit njerëz që kanë pushtet në demokraci janë politikanët

- Njerëzit i zgjedhin udhëheqësit që i meritojnë.

- “Në demokraci çdokush ka të drejtë që të përfaqësohet, edhe budallenjtë.” (Kris Paten)

- 51% e popullit mund të përbëjë një regjim totalitar, të shtyp pakicat dhe prapëseprapë të mbetet demokratik.

- “Puna e qytetarit është që ta mbajë gojën e tij të hapur” (Gynter Gras. shkrimtar)

- “Argumenti më i mirë kundër demokracisë është një bisedë pesë minutëshe me një votues mesatar.” (Uinston Çerçil)

Shënim: Ju mund të gjeni edhe thënie të tjera që ndërlidhen me ndonjë të drejtë tjetër njerëzore. Thëniet duhet të jenë të formulura në mënyrë që të provokojnë të shprehurit e opinioneve të ndryshme.

2 AKTIVITETI II: Një minare në bashkësinë tonë?

PJESA I. HYRJE

Ky aktivitet simulon një asamble të hapur këshilluese në bashkësinë tuaj apo në një fshat të vogël të imagjinuar. Në këtë skenë interesant dhe brengat e lëvizjeve të ndryshme sociale dhe politike përplasen në të ashtuquajturat “tema të nxehta. Shtypi e përcjell dhe e dokumenton mbledhjen.

Lloji i aktivitetit: Lojë simuluese

PJESA II: INFORMATA TË PËRGJITHSHME MBI SIMULIMIN

Qëllimet dhe synimet:

· Të përjetohet procesi ku njerëzit/ bashkësia tentojnë të kuptojnë se çka është duke ndodhur

· Të identifikohen dhe të kuptohen mekanizmat dhe përmbajtja politike

· Të elaborohet rasti dhe të hidhen pikëpamje të ndryshme

· Të identifikohen kufizimet e sjelljes demokratike dhe të respektueshme

· Të kujdesesh për simpatinë për të gjitha palët në një konflikt

Grupi i synuar: të rinjtë dhe të rriturit

Madhësia e grupimit / organizimi shoqëror: 15-30

Koha: 2-3 orë

Përgatitja: Fletë për shënim të emrave, hamerë dhe letra të mëdha

Aftësitë e përfshira:

Komunikimi, kooperimi, shprehja e pikëpamjeve të ndryshme për çështjen dhe respektimi i opinionit të të tjerëve.

PJESA III: INFORMATA SPECIFIKE MBI SIMULIMIN

Hyrje në temë:

Fillo të prezantosh aktivitetin dhe të shpjegosh për një situatë të imagjinuar, dhe për një grup i cili merr pjesë në këtë situatë.

Ndërtimi i një minareje po e lëkund bashkësinë tuaj. Me një njoftim të shkurtër, këshilli i bashkisë është thirrur që të vendosë për kërkesën e komunitetit islam që të ndërtojë minarenë në një lartësi e cila do të jetë më e madhe sesa këmbanarja e kishës.

Radhitni në hamerë rolet e ndryshme që do t’ua shpërndani pjesëmarrësve. Njerëzit që do të marrin pjesë në këshill janë:

· Kryebashkiaku, si kryesues i asamblesë

· Anëtarët e këshillit të qytetit (3-5 persona) që përfaqësojnë palë të ndryshme

· Anëtarët e grupit punes “për një botë- kundër ksenofobisë” (3-6 persona)

· Anëtarët e komisionit veprues të qytetarëve “mirëseerdhët në bashkësinë tonë të dashur!” (3-5 persona)

· Anëtarët e bashkësisë islame (3-5 persona)

· Shtypi: gazetarët e dy gazetave lokale të cilat i kundërshtojnë qasjet politike (1-2 persona për çdonjërën)

· Qytetarët, të cilët do të marrin pjesë në asamble (nëse ka pjesëmarrës të mjaftueshëm)

A keni parasysh se, sa më mirë t’i përshkruani karakteret e ndryshme, aq më efektiv do të jetë simulimi. Nëse dëshironi, ju mund t’i shkruani disa karakteristika të njerëzve të ndryshëm në hamer. Tento të themelosh një mori rolesh që përmbajnë llojllojshmërinë e karaktereve të ndryshme, në mënyrë që të simulosh një diskutim më të mirë.

Skico orarin: para se të fillojë simulimi, pjesëmarrësit duhet të zhvillojnë karakterin e ri dhe duhet t’i shkruajnë fjalët kryesore ( rreth 15 minuta). Të gjithë pjesëmarrësit duhet t’u përmbahen me rigorozitet roleve të tyre dhe të zvogëlojnë pozicionin e tyre personal.

Simulimi:

Futja e elementeve përafërsisht në shumën që përputhet me kohën e kërkuar.

Faza 1: Përgatitja (20 minuta)

Kërkoni nga pjesëmarrësit që të bëhen bashkë në grupet që i kanë zgjedhur. Nëse është e mundur, atyre do të ishte mirë që t’ua lini klasët e tyre dhe të kenë hapësirë të mjaftueshme. Karakteret duhet të njihen me njëri-tjetrin dhe të të vendosin për strategjinë e tyre për këshillin e hapur. Shtypi duhet të fillojë editimin e gazetës së tyre të parë dhe marrjen e intervistave të para. Gjatë kësaj faze, ju duhet ta përgatitni dhomën e konferencave për takim. Grupet duhet të jenë të ulura në katër tavolina të ndryshme. Tabelat me emra duhet të vihen në çdo tavolinë. Kryebashkiaku duhet të ulet në një pozitë më të lartë dhe duhet të ketë një zile dhe të shikojë në tavolinën e tij/saj. Ia shpjego ndaras rregullat e procedurës personit që do të aktrojë kryebashkiakun gjatë kohës së takimit.

Faza 2: Takimi i hapur i Këshillit (45 minuta)

Kryebashkiaku është drejtues i asamblesë dhe ai e hap takimin me një fjalim të shkurtër. Hap çështjen dhe i përshëndet pjesëmarrësit. Detyra e tij/saj kryesore është që të moderojë takimin. Grupeve njërit pas tjetrit u kërkohet t’i japin opinionet dhe qëllimet e tyre. Karakteret, rolet e përgatitura për ta duhet të jenë udhëzimet për veprime të tyre. pastaj, kryebashkiaku thërret votuesit që të vendosin se a do t’i jepet leja bashkësisë islame për ndërtimin e minaresë së plotë.

Faza 3: Vlerësim (45 minuta)

Mblidh pjesëmarrësit përsëri në rrethin i cili mundëson diskutimin dhe fillo rundin e vlerësimit, duke i përshëndetur të gjithë me emrat e vërtetë. Kjo është me rëndësi të veçantë që t’i lejojë pjesëmarrësit të dalin nga rolet që i luajtën dhe t’i ktheni prapë në sjelljen e tyre normale.

Në nivel personal pyetini pjesëmarrësit

· A reflektohet rezultati i simulimit në qëllimin e rolit tuaj?

· Sa influencë keni pasur (në rolin tuaj) mbi rezultatin?

· Ndërveprimi me të tjerët, a kërkon ndryshimin e strategjisë suaj?

Mundohuni t’i shmangeni ndjekjes së simulimit edhe te qëndrimi i reflektimit të vetvetes.

Analizo simulimin në krahasim me këshillin e hapur të jetës së përditshme, pyet:

· Çka ishte e vështirë që të identifikohet në rolin tuaj?

· Sa afër ishte simulimin me situatën reale?

Këshilla metodologjike:

Nëse është e mundur duhet ta bëni këtë aktivitet bashkë më një trajner tjetër në mënyrë që të bëni të mundshëm pyetjen dhe të koordinoni çdo hap të aktivitetit në kohë të njëjtë. Kur i ngarkoni rolet, mbani mend se roli i kryebashkiakut është shumë i nevojshëm si strukturues i kahut të simulimit. Ju duhet të ushtroni simulimin e kryebashkiakut me pjesëmarrësin që e luan këtë rol, para simulimit përfundimtar. Mbani mend se ju jeni udhëheqësi i aktivitetit dhe ndoshta do të ishte e nevojshme që të ndërhyni në kahjen e simulimit, në qoftë se pjesëmarrësit fillojnë të mos e respektojnë njëri-tjetrin. Po ashtu, ndërhyj kur simulimi del jashtë kontrollit (zbulimi i fakteve të reja, ndërrimi i temës etj). Nëse këshilli i hapur nuk arrin marrëveshje, thekso se kjo mund të reflektohet në jetësn e përditshme dhe do të thotë se aktiviteti ka dështuar.

Sygjerime për ndryshim

Në bazë të përbërjes së bashkësisë, ju duhet ta ndërroni temën si “Kisha në bashkësinë tonë” apo “ Tempulli budist në bashkësinë tonë në vend të minaresë.

PJESA IV: VAZHDIMI:

Nëse është e mundur personi që luan rolin e “shtypit” në simulim, të mund të incizojë apo të xhirojë takimin e këshillit të hapur dhe të përdorë këtë dokumentim si bazë për një analizë të diskutimit dhe të rregullave të tij një ditë më vonë.

Në qasje të temës për demokracinë lokale në ambiente të ndryshme, pjesëmarrësit duhet të shikojnë në rrethinat e tyre, të gjejnë një rast real të jetës dhe të dokumentojnë atë. Rezultatet e tyre mund të shënohen në një plan apo një ekspozitë të vogël.

Të drejtat e ndërlidhura / fusha të tjera të hulumtimit:

Diskriminimi, liritë e religjionit, liria e të shprehurit dhe liritë e mediave

BURIMI:

KJO PJESË ËSHTË MARRË NGA: SUZANË ULRIH.2000. ACHTUNG (+) TOLERANZ – WEGE DEMOKRATISCHER KONFLIKTLOSUNG. VERLAG BERTLESMANN STIFTUG.

BIBLIOGRAFIA

Kofi Anan. 2002. Ne Njerëzit. Roli i Kombeve të Bashkuara në shekullin 21. New York: Kombet e Bashkuara, në dispozicion online në adresën:

http://www.un.org.millenium/sg/report/

Projekti i Koalicionit Demokratik:

http://www.democoalition.org/html/home.html

Xhonoathan Foks. 1999. Tabloja e inspektimeve të Bankës Botërore: A do të rritë përgjegjësinë e bankës? Santa Kruz: Universiteti i Kalifornisë: në dispozicion online në:

http://www.hypatia.ss.uci.edu/brysk/foz.html

IDEA International: www.idea.int

Unioni Ndërparlamentar: www.ipu.org

UNDP. 2002. Raporti i Zhvillimit Njerëzor. Oksford: Shtypi Universitar i Oksfordit.

INFORMATA PLOTËSUESE:

Beetham David dhe Kevin Boyle. 1995. Duke Paraqitur Demokracinë: 80 pyetje dhe përgjigje. Kembrixh: Polity press.

Inoguchi Takashi, Newman Edward, Keane John. 1998. Karakteri ndryshues i demokracisë. Shtetet e Bashkuara: Shtypi i Universitetit të Kombeve të Bashkuara.

David Held. 1995. Demokracia dhe rendi global: Nga shteti modern deri te qeverisja kosmopolite. Oksford: Polity Press.

Robert O. Keohane, Nye S. Joseph. 2001. Qeverisja Globale dhe Përgjegjësia Demokratike. Dokument. Durham: Universiteti Duke. Në dispozicion online në:

http://www.poli.duke.edu/people/Faculty/docs/millpaper.pdf

Hetty Kovach, Neligan Caroline, Benall Simon. 2003. Raporti i Përgjegjësisë Globale 2003: Fuqia pa përgjegjësi?. Londër: One World Trust. në dispozicion online nën :

http://www.wto.org/english/news_e/news03_e/gar2003_e.pdf

Deepak Nayyar, Court Julius. 2002. Drejtimi i Globalizimit: Çështjet dhe Institucionet. Helsinki: UNU/WIDER.

Joseph S Nye. 2001. Deficiti Demkratik i Globalizimit: Si t’i bëjmë Institutet ndërkombëtare më të përgjegjshme. Foreign Affairs (Vëllimi 80, Edicioni 4). New York: Këshilli mbi çështjet e jashtme.

Toni Porter. 2001. Deficiti demokratik në marrëveshjet institucionale për rregullimin e financave globale. Qeverisja Globale: Rishikim i multilaterizmit (Vëllimi 7, Edicioni 4, 2001). Kaliforni: Lynne Reinner Publishers, ACUNS+UNU.

Helmut Reinalter. 2002. Die Zukunft der Demokratie. Innsbruk: Studien Verlag.

Rezoluta themeluese e tablosë inspektuese: Rezoluta Nr. IBRD 93-10 + Rezoluta Nr. IDA 93-6

Aart Jan Scholte. 2002. Shoqëria Civile dhe Demokracia në Qeverisjen Globale. Qeverisja Globale: Rishikim i multilaterizmit (Vëllimi 8, Edicioni 3, 2001). Kaliforni: Lynne Reinner Publishers, ACUNS+UNU.

UNDP. 2002. Raporti i zhvillimit njerëzor 2002: Thellimi i demokracisë në një botë të ndarë. Nju Jork: Oksford: Polity Press. Në dizpozicion përmes faqes së internetit:

http://www.hdr.undp.org/reports/global/2002/en/

Uiçard Uojke. 2000. Handëorterbuch Internationale Politik. Opladen: Leske + Budrich.

Qendra Informuese Bankare: www.bicusa.org

Karta 99. www.charter99.org

Punët e jashtme në fokus. www.foreignpolicy-infocus.org

Tabloja Inspektuese e Bankës Botërore:

www.inspectionpanel.org

One World Trust: www.oneworldtrust.org

Fondacioni për shoqëri të hapur: www.soros.org

Kombet e Bashkuara: www.un.org

Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim:

www.undp.org

Banka Botërore: www.worldbank.org

Organizata Botërore e Tregëtisë: www.wto.org

III. BURIME SHTESË

LITERATURË

BURIME

KONTAKTE

>>Arsimimi për Drejtat e Njeriut dhe mësimi mund të japin një kontribut jetësor në sigurinë njerëzore, duke shprehur qëllimet e sigurisë njerëzore përbrenda kornizës së të drejtave të njeriut. Lidhur me këtë, kooperimi do të zhvillohet ndërmjet të gjithë anëtarëve të NSN.<<

DEKLARATA E GRACIT MBI PARIMET E ARSIMIMIT

PËR TË DREJTAT E NJERIUT DHE SIGURISË NJERËZORE, 2003.

A. LUFTA NË VAZHDIM PËR TË DREJTAT E NJERIUT - KRONOLOGJIA

LUFTËRAT DHE NGJARJET HISTORIKE

Shumë tekste religjioze theksojnë rëndësinë e barazisë, dinjitetit dhe përgjegjësisë për të ndihmuar të tjerët.

Më shumë se 3000 vjet hindutë Vedasi, Agamasi, dhe Upanishaci; dhe teksti i judenjve Tevrati. 2500 vite më parë budisti Tripitaka dhe Agutara-Nikaia dhe veprat Konfuçiane Doktrina e të Kuptuarit dhe Mësimi i Madh. 2000 vite më parë Dhjata e Re dhe 600 vjet më pas, Kurani Islamik.

SHEKULLI I XVIII-XIX

1789 Revolucioni Francez dhe deklarata e të drejtave të meshkujve dhe qytetarëve

1815 Revolta e Skllevërve në Amerikën Latine dhe në Francë

1830 Lëvizjet për të Drejta Ekonomike dhe Sociale – Ramakrishna në Indi dhe Lëvizjet Religjioze në Perëndim

1840 Në Irlandë Lëvizja Çartiste kërkon të drejta universale për votim dhe të drejtat për punëtorë dhe njerëz të varfër

1847 Revolucioni Liberian

1861 Liria nga bujkrobëria në Rusi

SHEKULLI XX

1900-29

1900-15 Njerëzit e kolonizuar ngriten kundër imperializmit në Azi dhe Afrikë

1905 Lëvizjet punëtore në Evropë, Indi dhe në SHBA; në Moskë 300.000 punëtorë demonstrojnë

1910 Fshatarët mobilizohen për të drejtat e pronës në Meksikë

1914 – 18 Lufta e Parë Botërore

1914 Lëvizjet Përparuara për pavarësi dhe trazirat në Evropë, Afrikë dhe në Azi

1915 Masakrimi i armenëve nga turqit

1917 Revolucioni Rus

1919 Protesta të gjera kundër ndasisë së barazisë racore nga Konventa e Lidhjes së Kombeve

KONFERENCA, DOKUMENTE DHE DEKLARATA

Kodet e sjelljes – Mense, Asoka, Hamurabi, Draco, Cyrus, Moses, Solo dhe Manu

1215 Nënshkrimi i Magna Kartës, duke njohur se çështja e sovranit nuk është mbi ligjin

1625 Juristi holandez Hugo Grotius na e dhuroi lindjen e Ligjit Ndërkombëtarë

1609 Gjon Loku zhvillon idenë e të drejtave natyrale në Traktatin II të qeverisë

1792 Meri Uollstonkraft - Shfajësimi i të Drejtave të Femrës

1860 Në Iran, Mirca Fath Ali Akunxhade dhe në Kinë Tan Sitong debatojnë për barazinë gjinore

1860 Vjetorja Rosa Gueras e quajtur La Camedia, përkrah barazinë e femrës nëpër Amerikën Latine

1860 Në Japoni Toshiko Kishida boton eseun, “Të Them Ty, e Imja Shoqe, Motër”

1860-80 Më shumë se 50 Traktate bilaterale për ndjekjen e tregtisë së skllevërve, në të gjitha rajonet

1900 Kongresi I Pan-Afrikan në Londër

1906 Konventa Ndërkombëtare që e ndalonte punën natën për femra në industri

1907 Konferenca e Paqes në Amerikën Qendrore ofron për refugjatë të drejtën për kërkesë ndaj gjyqeve kur ata arrijnë

1916 Vetëvendosja adresohet në imperializmin e Leninit, shkalla më e lartë e kapitalizmit

1918 Vetëvendosja adresohet në “katërmbëdhjetë pikat” e Wilsonit

1919 Traktati i Versajës thekson të drejtën e vetëvendosjes dhe të drejtat e pakicave

1919 Kongresi Pan-Afrikan kërkon vetëvendosje në posedimet koloniale

INSTITUTET

1809 Instituti i Obudspersonit themelohet në Suedi

1815 Komisioni mbi tregtinë ndërkombëtare të skllevërve, në Kongresin e Vjenës

1839 Shoqëria antiskllave në Britani, vazhdor në vitin 1860 nga Confederaçao Abolicionista në Brazil

1863 Komiteti Ndërkombëtarë i Kryqit të Kuq

1864 Asociacioni Ndërkombëtarë i meshkujve që punojnë

1898 Lidhja e të Drejtave të Njeriut, një OJQ, si përgjigje ndaj aferës Drajfus

1902 Aleanca ndërkombëtare për të drejtë vote dhe shtetësi të barabartë

1905 Sindikatat formojnë federatat ndërkombëtare

1910 Unioni Ndërkombëtar i femrave “punëtore të veshjeve”

1919 Lidhja e Kombeve dhe gjykata e drejtësisë ndërkombëtare

1919 Organizata ndërkombëtare e punës të avokojë në mënyrë që të drejtat e njeriut që të shkrihen në ligjin e punës

1919 Lidhja Ndërkombëtare e Femrave për Paqe dhe Liri

1919 OJQ-të të përkushtuara për të drejtat e femrave fillojnë t’i adresojnë të drejtat e fëmijëve; Save The Children (UK)

1920 Fushata për të drejtat e femrave për informata mbi përdorimin e kontraceptivëve nga Ellen Kej, Margaret Sanger, Shizue Ishimoto

1920 Grevat e përgjithshme dhe konfliktet e armatosura ndërmjet punëtorëve dhe pronarëve në botën e industrializuar

1930 – 49

1930 në Indi Gandi udhëheq qindra njerëz në marshimin e gjatë për në Dandi, për të protestuar për taksën e kripës

1939 – 45 Regjimi nazist i Hitlerit vret 6 milion hebrenj dhe i fut në kampet e përqendrimit dhe vret romë, komunistë, sindikalistë, polakë, ukrainas, kurdë, armenë, njerëz të hendikepuar, dëshmitarë të Jehovait, dhe homoseksualë

1942 Rene Kasin nga Franca thërret për krijimin e gjykatës ndërkombëtare për dënimin e krimeve të luftës

1942 SHBA interrnon 220.000 japonezo-amerikanë gjatë Luftës së Dytë Botërore

1942-45 Lufta antifashiste në shumë vende evropiane

1949 Revolucioni Kinez

1950-59

1950 Lufta Nacional Çlirimitare dhe Revoltat në Azi; disa vende afrikane fitojnë pavarësinë

1955 Lëvizja e të Drejtave Plotike dhe Civile në SHBA; Martin Luter Kingu udhëheq bojkotin e autobusëve në Montgomeri (381 ditë)

1960-69

1960 në Afrikë 17 vende sigurojnë të drejtën për vetëvendosje, siç e bënë vendet e tjera

1962 Punëtorë Nacional të Fermave (Punëtorët e Bashkuar të Fermave të Amerikës) organizohen për mbrojtje të punëtorëve migrues në SHBA

1960 – 70 Lëvizja Feministe kërkon barazi

1923 Konferenca e 5-të e republikave amerikane në Santiago, Kil, adreson të drejtat e femrave

1924 Deklarata e Gjenevës e të drejtave të fëmijëve

1924 Kongresi amerikan aprovon Aktin Snajder, duke u dhënë të gjithë indianëve të Amerikës shtetësi të plotë

1926 Konferenca e Gjenevës miraton Konventën e Skllavërisë

1930 Konventa e ONP-së në lidhje me punën nën forcë apo të detyruar

1933n Konventa Ndërkombëtare për ndalimin e trafikimit të femrave te moshës madhore

1941 Presidenti i SHBA-ve identifikon katër liritë themelore – të shprehjes, të religjionit, nga nevoja dhe frika

1945 Karta e KB-së, theksimi i të drejtave të njeriut

1948 Deklarata Universale e të drejtave të njeriut

1948 Konventa e ONP-së mbi të drejtën e blerjes dhe mbrojtjen e të drejtës për t’u oganizuar

1949 Konventa e ONP-së mbi të drejtën e organizimit dhe tubimet kolektive

1950 Konventa evropiane mbi të Drejtat e Njeriut

1951 Konventa e barazisë retributive e ONP-së

1957 Konventa e ONP-së në lidhje me ndjekjen e punës së detyruar

1958 Konventa ONP-së në lidhje me deskriminimin në punësim dhe profesion

1965 Konventa Ndërkombëtare e KB-së mbi kufizimet e të gjitha formave të diskriminimit racor

1966 Konventa ndërkombëtare e KB mbi të drejtat civile dhe politike

1966 Konventa Ndërkombëtare e KB-së mbi të drejtat ekonomike sociale dhe kulturore

1968 Konferenca e parë botërore mbi të drejtat e njeriut

1922 Lidhja e katrëmbëdhjetë nacionale e të drejtave të njeriut themelon lidhjen e federatës ndërkombëtare të drejtave të njeriut

1920 Kongresi nacional i Afrikës Perëndimorë Britanike në Accra të promovojë vetëvendosjen

1925 Përfaqësuesit e tetë shteteve të zhvilluara themeluan Ngjyrat Ndërkombëtare që të përfundojnë diskrimin racor

1928 Komisioni Ndëramerikan për femra, të sigurojë njohjen e të drejtave civile dhe politike të femrave

1933 Organizata e Refugjatëve

1935-36 Komisioni Ndërkombëtarë Penal dhe i Burgosjes, promovon të drejtat themelore të të burgosurve

1945 Gjyqet e Nyrmbergut dhe të Tokios

1945Kombet e Bashkuara

1946 Komisioni i Kombeve të Bashkuara mbi të drejtat e njeriut

1948 Organizata e shteteve amerikane

1949 Këshilli i Evropës

1950 Komisioni i gjetjes së fakteve merret me shkeljet e të drejtave të sindikatave

1951 Komiteti i ONP-së, mbi lirinë e mbledhjes

1954 Komisioni Evropian i të drejtave të njeriut

1959 Gjykata evropiane e të drejtave të njeriut

1960 Komisioni ndëramerikan mbi të drejtat e njeriut mban sesionin e parë

1961 Amnesty International

1963 Organizata e Unitetit Afrikan

1967 Komisioni i Selisë së Shenjtë për drejtësi ndërkombëtare dhe paqe

1970-79

1970 Çështjet e të drejtave të njeriut tërheqin vëmendje të gjerë – aparteidi në Afrikën Jugore, trajtimi i palestinezëve në territoret e okupuara, tortura e kundërshtarëve politik në Kil; “lufta e ndyrë” në Argjentinë, gjenocidi në Kamboxhë

1970 Njerëzit protestojnë kundër konfliktik arabo-izraelit, luftës së Vietnamit dhe luftës civile të Nigerisë

1976 Amnesty International fiton Çmimin Nobel për paqe

1980-89

1980 Fundi i diktaturave në Amerikën Latine- në Argjentinë, Bolivi, Paraguaj, dhe Uruguaj

1988 Lëvizja paqësore e fuqisë së popullit në Filipine rrëzon diktaturën e Markos

1989 sheshi Tian Anmen

1989 Rënia e Murit të Berlinit

1990-2003

1990 Demokracia përhapet nëpër Afrikë, Nelson Mandela lëshohet nga burgu dhe zgjidhet president i Afrikës Jugorë

1990 Spastrimi etnik në Jugosllavi dhe gjenocidi, si dhe shkelja masive e të drejtave të njeriut në Ruandë

1998 Spanja inicion procedura e ekstradimit kundrejt gjeneralit Pinoçe të Kilit

1999 Mjekët Pa Kufij fitojnë Çmimin Nobel për paqe

2000 Gjykata në Senegal padit diktatorin e Çadit Hisene Habre për “torturë dhe barbari”

2000 Eskalimi i dhunës në mes të izraelitëve dhe palestinezëve (Indifada Al Aksa)

2001 Çmimi për paqe u dhurohet së bashku Kombeve të Bashkuara dhe Kofi Ananit

2001 Sulmet terroriste në Qendrën Botërore Tregtare dhe Pentagon, presidenti Bush lansoi “luftën kundër terrorizmit” duke synuar “infrastruktuarrën terroriste” në Afganistan

2002 Tribunali ndërkombëtarë i krimeve për ish-Jugosllavinë (TNKJ) fillon gjykimin kundër Sllobodan Millosheviqit

mars, 2003 SHBA sulmon Irakun

1973 Konventa ndërkombëtare e KB mbi Shtypjen dhe Dënimin e Krimeve të Aparteidit

1973 Konventa e ONP për Moshën Minimale

1974 Konferenca Botërore e Ushqimit në Romë

1979 Konventa e KB mbi eliminimin e të Gjitha Formave të Diskriminimit kundër Femrës (KKBEGJFDKF)

1981 Karta Afrikane mbi të Drejtat e Njeriut dhe të Njerëzve

1984 Konventa e KB kundër torturës dhe mizorive të tjera, trajtimit johuman apo degradues apo dënimit

1986 Deklarata e KB mbi të drejtat për t’u zhvilluar

1989 Konventa e KB mbi të drejtat e fëmijëve

1990-96 Konferencat globale të KB dhe samitet mbi çështjet e fëmijëve, arsimimit, ambientiti dhe zhvillimit, të drejtave njerëzore, të popullimit, zhvillimit social dhe lëvizjeve njerëzore

1998 Statuti i Romës mbi themelimin e Gjykatës Ndërkombëtare të Krimeve

1999 Protokoli fakultativ i KEGJDF për ankesa individuale

1999 Konventa e ONP e formave më të këqija të punës së fëmijëve

2000 Samiti i mijëvjeçarit: “Roli i Kombeve të Bashkuara në shekullin XXI” (New York, 6-8 shtator)

2000 “Pekin +5” – Konferenca mbi të drejtat e femrës

2000 Protokoli fakultativ i KEGJDF hyn në fuqi (procedura e ankesave për individë)

2001 Konferenca botërore kundër racizmit, diskriminimit racor, ksenofobisë, dhe jotolerancës së ndërlidhur (Durban, Afrika Jugore, 31 gusht- 7 shtator, 2001)

2002 Miratimi i protokolit fakultativ për konventën e KB kundër torturës (sistemi universal i vizitave)

2002 maj 2002: Asambleja e Përgjithshme e KB: Sesioni Special për fëmijët

1970 Komisioni i parë mbi paqen dhe drejtësinë në Paraguaj dhe Brazil

1978 Vrojtimi i Helsinkit (Human Rights Watch)

1979 Gjykata ndëramerikane e të drejtave të njeriut

1983 Organizata arabe për të drejtat e njeriut

1985 Komiteti i KB mbi të drejtat ekonomike, sociale dhe kulturore

1988 Komisioni Afrikan mbi të drejtat e njeriut dhe njerëzve

1992 Organizata e parë për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE), Komisioneri i Lartë për pakicat kombëtare

1993 Komisioneri i parë i Lartë për të Drejtat e Njeriut u caktua në Konferencën e Vjenës

1993-94 Tribunali Ndërkombëtar i Krimeve për ish-Jugosllavi dhe Ruandë

1995 Komisioni i Afrikës Jugore për të vërtetën dhe pajtimin

1995-99 Dhjetë vende lansuan planet nacionale për veprim në fushë të mbrojtjes dhe promovimit të të drejtave të njeriut

1999 Themelimi i Rrjetit të Sigurisë Njerëzore

2002 Statuti i Romës i Gjykatës Ndërkombëtare të Krimeve (GJNK) hyri në fuqi (1 korrik, 2002)

2003 GJNK filon punën e saj më 1 janar 2003

BURIMI:

ADAPTUAR NGA

“RAPORTI I ZHVILLIMIT NJERËZOR I UNDP 2000”

B. LITERATURË E SYGJERUAR MBI TË DREJTAT E NJERIUT

Librat e poshtëshënuara japin një informatë themelore mbi sistemin ndërkombëtar të të drejtave të njeriut dhe burimet e tij. Ato janë mjaft të vlefshme si një informatë bazë për çdonjërin që është i interesuar mbi të drejtat e njeriut dhe në veçanti janë të rëndësishme për edukatorët e të drejtave të njeriut. Po ashtu, ofrojnë njohuri fillestare dhe informata për hulumtim të mëtejshëm.

Titulli: Udhëzues i të drejtave të njeriut, institutet, standarded, procedurat

Autori/Editori: Januz Simonides, Vladimir Volodin

Vendi i botimit: Francë

Botuesi: UNESCO

Viti i botimit: 2001

Përmbajtja: Ky botim jep një informatë të shkurtër mbi instrumentet kryesore të të drejtave të njeriut; procedurat dhe mekanizmat për mbrojtje të të drejtave të njeriut; ndodhitë primare dhe institucionet që merren me çështje të të drejtave të njeriut. Është i disenjuar për ata që janë të interesuar për të drejtat e njeriut, së pari për edukatorët, për nxënësit, aktivistët e të drejtave të njeriut dhe profesionistët e mediave.

Titulli: Hyrje në Mbrojtjen Ndërkombëtare të të Drejtave të Njeriut

Autori/Editori: Hanski Raji / Suksi Markku (edu.)

Vendi i botimit: Turku / Abu

Botuesi: Abo Academy University: Instituti për të Drejtat e Njeriut

Viti i botimit: 1999, Botimi i dytë

ISBN: 952-12-0247-5
Përmbajtja: Libri ka për qëllim të ofrojë një pasqyrë të përgjithshme dhe në të njëjtën kohë të kuptueshme për mbrojtjen ndërkombëtare të të drejtave të njeriut. Është një hyrje që përshkruan sistemin dhe standardet kryesore dhe, në të vërtetë, është munduar të plotësohet me më shumë studime të specializuara. Libri do të ishte me interes të veçantë për studentët, por mund të përdoret po ashtu në kurse të veçanta të të drejtave të njeriut, nga praktikuesit, nga punëtorët e OJQ dhe aktivistët si dhe nga të gjithë ata që janë të interesuar për të drejtat e njeriut.

Titulli: Të drejtat eknonomike, sociale dhe kulturore. Tekst mësimor, Botimi i dytë i plotësuar

Autori/Editori: Ajsborn Eide, Katarina Kraus, Allen Rosas

Vendi i botimit: Drodrecht; Botston; London

Botuesi: Martinus Nijhoff

Viti i botimit: 2001

ISBN: 90-411-1595-1
Përmbajtja: ky libër është një tekst mësimor gjithëpërfshirës mbi të drejtat e njohura ndërkombëtarisht, ekonomike, sociale dhe kulturore. Përqendrohet në këto kategori por po ashtu analizon lidhjen me të drejtat civile dhe politike. Ky botim i dytë përfshin kapituj mbi realizimin vendor të të drejtave ekonomike, sociale dhe kulturore.

Titulli: Strategji efektive për mbrojtjen e të drejtave të njeriut; Sanksionet eknonomike, përdorimi i gjykatave kombëtare dhe mekanizmat ndërkombëtare për kontrollin e fuqisë

Autori/Editori: David Barnhizer (ed.)

Vendi i botimit: Dartmouth

Botuesi: Ashgate

Viti i botimit: 2001

Përmbajtja: Ky tekst sjell së bashku përvojat dhe diapazonin e ndryshëm të avokatëve dhe aktivistëve kryesorë të të drejtave të njeriut, që t’i demostrojnë strategjitë e tyre për mbrojtjen e të drejtave të njeriut. Libri identifikon problemet dhe qasjet dhe ofron një numër strategjish për sanksionimin e shkelësve të të drejtave të njeriut për frenimin e sjelljeve, të cilët munden të përfshihen në veprime të tilla. Kontribues të këtij libri janë Noam Chomsky, Gjykatësi Riçard Goldstone dhe Gjykata Kushtetuese e Afrikës Jugore, si dhe David Rauson, Ambasador i SHBA në Ruandë gjatë ndodhjes së gjenocidit tragjik.

Titulli: Të drejtat e njeriut: Koncepte dhe standarde.

Autori/Editori: Janusz Symonides (ed.)

Vendi i botimit: Aldershot

Botuesi: Dartmouth Publishing Company Limited

Viti i botimit: 2000

ISBN: 92-3-103589-4
Përmbajtja: Ky vëllim prezenton refletimet mbi prespektivat historike dhe themelet filozofike të të drejtave të njeriut. Ofron analiza të detajuara të të drejtave civile, politike, eknonomike, sociale dhe kulturore, si dhe të drejtat e personave që u përkasin grupeve të cenuara, si femrat, fëmijët, minoritetet, banorët vendës dhe punëtorët emigrantë, si dhe ndërveprimi në mes të ligjit humanitar dhe të drejtave të njeriut.

Titulli: Të drejtat e njeriut: Dimensione të reja dhe sfida. Doracak mbi të drejtat e njeriut.

Autori/Editori: Janusz Symonides

Vendi i botimit: Brookfield (ao)

Botuesi: UNESCO, Ashgate

Viti i botimit: 1998

ISBN: 1 84014 426 2

Përmbajtja: Ky libër presenton ndërmarrëdhëniet dhe ndërvarjen në mes të të drejtave të njeriut dhe paqes, demokracisë, zhvillimit dhe ambientit. Ajo analizon pengest dhe kërcënimet për të drejtat e njeriut dhe sygjeron mejtet që t’i tejkalojmë ato, diskuton ndikimin pozitiv dhe negativ të globalizmit, revulucionit informativ dhe progresit shkencor dhe teknologjik në të drejtat e njeriut.

Titulli: Të Drejtat e Njeriut: pyetje dhe përgjigje

Autori/Editori: Leah Levin

Vendi i botimit: Paris

Botuesi: UNESCO

Viti i botimit: 1996

ISBN: 92-3-103261-5

Përmbajtja: ky libër ofron informata themelore mbi instrumentet më të larta të të drejtave të njeriut, procedurat e zbatimit dhe veprimet e organizatave ndërkombëtare në mënyrë që t’i promovojnë dhe t’i mbrojnë të drejtat e njeriut. Ky libër është mjaft i përdorueshëm për studentët dhe mësuesit dhe për të gjithë ata të cilët janë të kyçur apo të interesuar për promovimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe lirive themelore.

Titulli: Mbrojtja e të Drejtave të Njeriut: Metoda dhe Efektshmëria

Autori/Editori: Frances Butler

Vendi i botimit: Kluwer

Botuesi: The Hague

Viti i botimit: 2002

ISBN: 90-411-1702-4

Përmbajtja: Ky libër hulumton mekanizmat e mbrojtjes së të drejtave të njeriut dhe gjerësinë në të cilën ata funksionojnë në praktikë. Ka shumë fakte se mbrojtja e të drejtave të njeriut është e rëndësishme se kurrë më parë dhe ky libër shqyrton se çka është më me rëndësi për arritjen e kësaj me efektivitet.

Titulli: Doracaku Adresues i të Drejtave të Njeriut

Autori/Editori: Theo R.G. van Banning, Williem J.M. van Genugten

Vendi i botimit: Holandë

Botuesi: Ministria e Punëve të Jashtme të Holandës, Departamenti i të Drejtave të Njeriut, Qeverisjes së Mirë dhe Demokratizimit

Viti i botimit: 1999

Përmbajtja: Ky libër ka për qëllim që të zhvillojë një politikë më të koherente dhe më të qëndrueshmë për të drejtat e njeriut, që në të ardhmen një kontribut më i madh në lidhje me të drejtat e njeriut mund të bëhet në të gjithë botën.

Gjendet në dispozicion në faqen e internetit:

http://www.minbuza.nl

Titulli: Standardet e të Drejtave të Njeriut dhe Përgjegjësia e Koorporatave në Tranzicion

Autori/Editori: Michael K. Addo

Vendi i botimit: Hagë

Botuesi: Kluwer Law International

Viti i botimit: 1999

Përmbajtja: Ky libër adreson pyetje të tilla si: cila është natyra dhe sfera e përgjegjësisë së koorporatave në lidhje me të drejtat e njeriut? A duhen kompanitë në mes tyre të jenë të përgjegjshme për shkeljen e të drejtav të njeriut duke përfshirë këtu vetveten apo ndihmësit e tyre? Cilat parime duhet të udhëheqin biznesin në vendet të cilat njihen për shkeljet e të drejtave të njeriut? A është vetë rregullimi efikas apo koorporatat duhet të rregullohen me kode nacionale apo ndërkombëtare, dhe në çka duhet të bazohen këto kode?

Titulli: Të drejtat e njeriut sot. Letrat përmbledhëse të KB

Autori/Editori: Kombet e Bashkuara

Vendi i botimit: New York

Botuesi: Botim i Kombeve të Bashkuara

Viti i botimit: 1998

ISBN: 92-1-100797-6
Përmbajtja: Kjo përmbledhje radhit hapa konkret të cilët janë ndërmarrë nga nivelet nacionale dhe ndërkombëtare të Kombeve të Bashkuara që t’i forcojnë programet e të drejtave të njeriut dhe të punojnë me efikasitet më të madh me partnerët e tyre në qeverisjen e shoqërisë civile dhe t’i sigurojnë të drejtat e njeriut për të gjithë. Veç kësaj ajo ofron një plan për punë.

Titulli: Enciklopedia ndërkombëtare e të drejtave të njeriut, lirive, abuzimeve dhe shpërdorimeve

Autori/Editori: Robet L. Maddex

Vendi i botimit: Uashington D.C.

Botuesi: CQ Press

Viti i botimit: 2000

ISBN: 1-56802-490-8

Përmbajtja: Një adresim i ilustruar përshkrues i koncepteve dhe termave, marrëveshjeve, njerëzve dhe organizatave që ndihmojnë për garantimin e të drejtave të njeriut përreth botës.

Titulli: Manual mbi Raportimin e të Drejtave të Njeriut

Autori/Editori: Kombet e Bashkuara

Vendi i botimit: Gjenevë

Botuesi: Botime të Komeve të Bashkuara

Viti i botimit: 1997

ISBN: 92-1-100752-6

Përmbajtja: Qëllimi kryesor i këtij manuali është që të shërbejë si vegël praktike për zyrtarët qeveritar në përgatitjen dhe dorëzimin e raporteve të kërkuara nga traktatet ndërkombëtare të të drejtave të njeriut të Kombeve të Bashkuara.

Titulli: Të drejtat e njeriut në kontekstin ndërkombëtar: E drejta, politika, morali

Autori/Editori: Henry J. Steiner; Philipp Alston

Vendi i botimit: Oksford

Botuesi: Botime të Universiteti të Oksfordit

Viti i botimit: 2000

ISBN: 0-19-829849-8

Përmbajtja: Ky libër trajnim ofron një mori materialesh primare dhe sekondare të edituara me kujdes së bashku më një tekst të gjerë, komente editoriale, dhe pyetje për studim. Mbulon një numër të gjerë të temave të të drejtave të njeriut siç janë: karakteristikat themelore të ligjit ndërkombëtar, evoluimi i lëvizjes për të drejtat e njeriut; të drejtat civile, politika dhe sociale; ligji ndërkombëtar humanitar; globalizmi; vetëvendosje; të drejtat e femrave; zbatimi dhe fuqizimi.

Titulli: Regjimi ndërkombëtar i të drejtave të njeriut

Autori/Editori: Manfred Nowak

Botuesi: Kluwer Law Publishers

Viti i botimit: 2003

Përmbajtja: Ky tekst shkollor ofron një hyrje të shkurtër por të hollësishme për idenë dhe doktrinën e të drejtave të njeriut si dhe strukturën, mekanizmat dhe sfidat momentale për sistemin ndërkombëtar të mbrojtjes së drejtave të njeriut.

Titulli: Tekst Shkollor mbi të Drejtat Ndërkombëtare të Njeriut

Autori/Editori: Rhona K.M Smith

Botuesi: Shtypi Univesitar i Oksfordit

Viti i botimit: 2003

Përmbajtja: Ky libër shkollor ofron hyrjen themelore në historikun e të drejtave të njeriut, standardet rajonale dhe universale dhe procedurat e mbrojtjes së të drejtave të njeriut si dhe një numër të të drejtave substanciale si barazia, mosdiskriminimi, e drejta për jetë, dhe të drejtat e pakicave (minoriteteve).

Titulli: Raporti i PZHKB (UNDP)

Autori/Editori: Kombet e Bashkuara

Vendi i botimit: New York, Oksford

Botuesi: Botime të Kombeve të Bashkuara, Shtypi Universitar i Oksfordit

Viti i botimit: 2000

Përmbajtja: Raporti i zhvillimit njerëzor i PZHKB, i cili del për çdo vit, është një burim i mirë i ofrimit të informatave mbi çështjet e zhvillimit në kontekst të gjerë. Raporti i PZHKB nga viti 2000 shikon të drejtat e njeriut si një pjesë e brendshme e zhvillimit dhe e zhvillimit si mjet i realizimit të të drejtave të njeriut.

Titulli: Deklaratat Universale e të Drejtave të Njeriut ne Teori dhe Praktike

Autori/Editori: Jack Donnelly

Vendi i botimit: Ithaca, London

Botuesi: Botim i Universiteti të Cornell-it

Viti i botimit: 2003, Botimi II

Përmbajtja: Jack Donnelly Elbaorono mbi teorinë e të drejtave të njeriut, i adreson argumentet e relativizmit kulturor, dhe hulumton efikasitetin e veprimeve bilaterale dhe multilaterale. Një kapitull krejtësisht i ri adreson çështjet me rëndësi pas luftës së ftohtë përfshirë këtu intervenimin humanitar, demokracinë dhe të drejtat e njeriut, “vlerat aziatike”, të drejat e grupit, dhe diskriminimin kundër pakicave seksuale.

C. BURIMET PËR ARSIMIMIN PËR TË DREJTAT E NJERIUT

Ky seksion përmban informata për librat dhe materialet për të arsimimin mbi drejtat e njeriut, nga hyrjet metodologjike deri te manualet tërësore mbi arsimimin për të drejat e njeriut.

INFORMATA MBI SFONDIN

Titulli: Rrjeti i Edukatorëve të Amnesty International; Burimet e Shënimeve të Arsimimit për të Drejtat e Njeriut

Autori / editori: Amnesty Intetrnational

Vendi i botimit: New York

Botuesi: Rrjeti i Edukatorëve të Amnesty International

Viti i botimit: 1997

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Një përmbledhje e kurrikulës së arsimimit për të drejat e njeriut për tema specifike, përfshirë të drejtat e femrave; të drejtat e fëmijëve; religjionin, racën, dhe etnitetin; popujt vendor; dënimi me vdekje; mësimi i fëmijëve të rinj për të të drejtat e njeriut; zgjidhje e konflikteve dhe paqe dhe mësimi i të drejtave të njeriut nëpërmjet literaturës.

Titulli: Arsimimi për të Drejtat e Njeriut në Shekullin XXI

Autori / editori: George J. Anderopoulos; Richard Pierre Claude (ed.)

Vendi i botimit: Filadelfia, SHBA

Botuesi: Botime të Universitetit të Pensilvanisë

Viti i botimit: 1998

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Ky libër është një përmbledhje e eseve të mëparshme të pabotuara, të cilat adresojnë problemet dhe sifidat konspektuale dhe praktike të arsimimit për të drejtat e njeriut. Ky libër është i disenjuar që të jetë i përdorshëm për praktikantë, duke ofruar jo vetëm udhëheqje teorike por edhe këshillim për detajet praktike themelore të veprimit në lidhje me planifikimin e zbatimit të programeve të aktivitetit arsimor zyrtar dhe jozyrtar të të drejtave të njeriut.

Titulli: Të drejtat e njeriut këtu dhe tash: Duke festuar Deklaratën e Universale mbi të Drejtave të Njeriut

Autori / editori: Nancy Flowers

Vendi i botimit: Universiteti i Minesotas

Botuesi: Qendra e Burimeve i të Drejtave të Njeriut

Viti i botimit: 1997

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Praktikues për arsimimin mbi të drejtat e njeriut i cili përfshin infromatat mbi sfondin, strategjitë për mësim dhe aktivitetet e llojllojshme për grupmosha dhe situata mbi të drejtat e njeriut.

Titulli: Metodologjia për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut

Autori / editori: Richard Pierre Claoude

Vendi i botimit: New York

Botuesi: NY: Dekada e Njerëzve e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut

Viti i botimit: 1995

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Një hyrje praktike për pedagogjinë e të drejtave të njeriut, përfshirë një ese mbi të drejtën për të ditur të drejtat tua, një udhëzim për planifikimin e kurikulës, sygjerime për fuqizim dhe synim të grupeve specifike, dhe metodologjitë e evaluimit.

http://www.pdhre.org

Titulli: Udhëzime për klasën

Autori / editori: Felisa Tibbitts

Vendi i botimit: Kembrixh, MA, Amsterdam Publisher

Botuesi: HREA

Viti i botimit: 1996

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Ushtrime praktike që mund të përdoren gjatë trajnimit të mësuesve, përfshirë udhëzimet për udhëheqje të diskutimit, vënie e rregullave të diskutimit, punës në çifte dhe grupe të vogla, zhvillimi i mësimit dhe evaluimi i mësimit. Në dispozicion në faqen e internetit në adresën: http://www.hrea.org/pubs/tips.html

UDHËZUES DHE MATERIALE EDUKATIVE

Fëmijët

Titulli: ABC-ja e Mësimit e të Drejtave të Njeriut: Aktivitete Praktike për Shkolla Fillore dhe të Mesme

Autori / editori: Botime të Kombeve të Bashkuara

Vendi i botimit: New York, Gjenevë

Botuesi: Qendra për të Drejta të Njeriut e KB

Viti i botimit: 1989

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Ky libër ka për qëllim përkujdesjen për ndërgjegjësim dhe kuptim të drejtave të njeriut, duke ofruar informata themlore për të drejtat dhe respektin për veten dhe të tjerët, përbrenda përmbajtjes të Deklaratës Universale të të Drejtave të Njeriut. Aktivitet për të gjitha grupmoshat janë të radhitura; ato për fëmijë më të vogël fokusohen në rritjen e ndjenjës së vlerës së tyre dhe respektin për të tjerët.

Titulli: Të gjitha qeniet njerëzore..... Udhëzues për arsimimin për të drejtat e njeriut

Autori / editori: UNESCO

Vendi i botimit: Paris

Botuesi: Botime të UNESCO

Viti i botimit: 1998

Gjuha: Angleze, Arabe

Përmbajtja: I botuar për ceremoninë e përvjetorin e pesëdhjetë të Deklaratës Universale mbi të Drejtat e Njeriut, ky udhëzues ka për qëllim që t’i ndihmojë nxënëseve dhe mësuesve të shkollave fillore dhe të mesme që t’i kuptojnë parimet universale mbi të drejtat e njeriut. Ky udhëzues ofron dokumentim themelor, materaile speciale të mësimit dhe ushtrime praktike.

Titulli: Arsimimi për Dinjitetin Njerëzor: Mësimi për të drejtat dhe përgjegjësitë

Autori / editori: Betty A. Reardon

Vendi i botimit: Filadelfi

Botuesi: Studimet e Pensilvanisë mbi të Drejtat e Njeriut

Viti i botimit: 1995

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Ky është njëri nga librat kryesor për arsimim mbi të drejtat e njeriut për shkolla fillore dhe të mesme. Është i shkruar për mësuesit dhe mësuesit edukues. Është një burim që ofron materiale udhëzuese dhe mbështetëse për edukatorët për programet e arsimimit për të drejtat e njeriut nga çerdhet e fëmijëve deri tek shkollat e mesme. I hap mundësitë për qasje joformale për arsimimin për të drejtat e njeriut.

Titulli: Hapat e parë: Udhëzues për fillimin e arsimimit për të drejtat e njeriut

Autori / editori: Amnesty International

Vendi i botimit: Londër

Botuesi: Amnesty International

Viti i botimit:1996

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Ky udhëzues u zhvillua nga Amnesty International për përdorim të posaçëm në Evropën Qëndrore dhe Lindore. Udhëzuesi përdoret nga shumë vende në rajon. Hapat e para, është konceptuar si një vegël e mësimit për mësimuesit dhe po ashtu si një burim për organizimin e aktiviteteve në kuadrin arsimor. Ky tekst ofron një shumë prej 27 njësive për fëmijë të vegjël (deri në moshën 12 vjeçare) dhe 18 njësi për më të vjetrit.

Titulli: Të Drejtat e Njeriut për Fëmijë: Kurrikula për mësim për të drejtat e njeriut për fëmijët e moshës nga 3 -12

Autori / editori: Virginia Hatch, Tasty Hegstand, Norman Heigartner

Vendi i botimit: Alameda, Kaliforni

Botuesi: Hunter House , Inc. Publishers

Viti i botimit: 1992

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Ky libër i burimeve për mësues për parimet themelore që rrjedhin nga Konventa mbi të Drejtat e Fëmijëve e Kombeve të Bashkuara. Libri u ofron mësuesve strategjitë e mësimit dhe aktivitetet.

Titulli: Rritja e fëmijëve me shkak, drejtësi dhe përgjegjësi. Festimi i përvjetorit të Konventës mbi të Drejtat e Fëmijës e KB

Autori / editori: Lori Dupont, Joanne Foley, Annette Gagliardi

Vendi i botimit: Universiteti i Minisotes

Botuesi: Qendra e Burimeve për të Drejtave e Njeriut; Fondacioni Stanley

Viti i botimit: 1999

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Libri kërkon t’i plotësojë përgjegjësitë e shkruara në preambulën e Deklaratës Universale mbi të Drejtat e Njeriut, duke nxitur çdo individ dhe çdo organ të shoqërisë që të “përpiqet duke dhënë mësim dhe arsimim të promovojë respektin për këto të drejta dhe liri”.

Titulli: Siniko. Drejt Kulturës së të Drejtave të Njeriut në Afrikë

Autori / editori: Sekretariati Ndërkombëtar – Amnesty International

Vendi i botimit: Londër

Botuesi: Amnesty International

Viti i botimit: 1999

Gjuha: Angleze dhe Frënge

Përmbajtja: Ky udhëzues, për mësuesit dhe edukatorët të cilët punojnë me fëmijë në Afrikë në ambiente të mësimit formale dhe joformale dhe të cilët duan që t’i prezantojnë të drejtat e njeriut në mësimet e tyre, është disenjuar për hyrje themelore – me këshilla mbi metodologjinë, aktiviteteve për më të vjetër dhe të rinj, si dhe idetë për veprim.

Titulli: Toleranca – Porta e Paqes, Njësi Burimore e Shkollave Fillore

Autori / editori: Betty A. Reardon

Vendi i botimit: Paris

Botuesi: Botime të UNESCO

Viti i botimit: 1997

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Ky vëllim është njëri nga tri vëllimet e botuara nga UNESCO si kontribut për vitin e tolerancës të Kombeve të Bashkuara në vitin 1955 dhe në lansimin e Dekadës për Arsimim, për të Drejtat e Njeriut, e Kombeve të Bashkuara (1995-2004). Është pjesë e Kornizës Integruese për Veprimin mbi Arsimimin për Paqe, të Drejta të Njeriut dhe Demokraci të UNESCO.

Titulli: Një Botë, Një Tokë. Edukimi i Fëmijëve me Përgjegjësi Shoqërore

Autori / editori: Rob Collins dhe Merryl; Hammond

Vendi i botimit: Ishulli Gabriola, British Columbia

Botuesi: New Society Publishers

Viti i botimit: 1993

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: “Një Botë, Një Tokë” është një doracak për të rriturit të cilët duan të punojnë me fëmijët për të shqyrtuar paqen, dhe çështjet ambientore dhe të drejtësisë shoqërore. Ai nxjerr disutime të ndjeshme se si duhet të bashkëmësojmë dhe bashkudhëheqim me të rinjtë, dhe detajon sygjerimet për organizimin e grupeve në institucionet ekzistuese (shkolla, kampingje, kisha), duke krijuar një ambient kooperues të mësimit, duke përfshirë bashkësinë e gjerë dhe entuziazmin mbështetës.

Rinia

Titulli: Kompas- Udhëzues mbi arsimimin për të drejta të njeriut me të rinjë

Autori / editori: Këshilli i Evropës

Vendi i botimit: Strasburg

Botuesi: Këshilli i Evropës

Viti i botimit: 2002

Gjuha: Angleze dhe Ruse

Përmbajtja: Ky udhëzues arsimor prezenton një gamë të gjerë të qasjeve për temat dhe metodat që duhet të inspirojnë çdokë që është i interesuar për të drejtat e njeriut, demokracinë dhe qytetarinë. Ky udhëzim po ashtu ofron një seri të 49 faqeve të aktiviteteve të plota praktike, duke propozuar një kornizë detaje për aktivitete të punës në shkollë si dhe ndërlidhja me tekste të shumta dhe dokumente.

Titulli: Drejtësi ekonomike dhe sociale. Prespektivë e të drejtave të njeriut.

Autori / editori: David A. Shiman

Vendi i botimit: Universiteti i Minesotas

Botuesi: Qendra e Burimeve për të Drejtave të Njeriut; Fondacioni Stanley

Viti i botimit: 1999

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Ky libër ofron një sfond të informatave, ideve për marrjen e veprimeve dhe aktiviteteve interaktive që t’u ndihmojë njerëzve që të mendojnë për të drejtat e njeriut në një mënyrë më të gjerë dhe gjithëpërfshirëse. Libri përpiqet të ndihmojë neve që t’i definojmë çështjet si të qenit e pastrehë, varfëria, uria dhe kushtet joadekuate shëndetësore, jo vetëm si një “problem socialo-ekonomi”, por po ashtu si një sfidë e të drejtave të njeriut.

Titulli: Pako edukative: idetë, burime, metoda dhe aktivitete për arsimimin joformal ndërkulturor me të rinj dhe të rritur (fushata të gjithë ndryshe të gjithë njëjtë)

Autori / editori: Mark Taylor. Pat Brander, Carmen Cardenas, Rui Gomes, dhe Juan de Vincente Abad

Vendi i botimit: Strasburg

Botuesi: Këshilli i Evropës

Viti i botimit: 1995

Gjuha: angleze dhe frënge

Përmbajtja: Pakoja edukative të gjithë të ndryshëm, të gjithë të barabartë, nga Drejtorati i rinisë i Këshillit të Evropës si një pjesë e fushatës evropiane kundër racizimit, ksenofobisë, anitsemitizmit dhe jotolerancës. Pakoja edukative është një libër që synohet për përdorim në mjetet e edukimit joformal. Këto aktivtete, po ashtu, mund të ikorporohen në klasë mësimore. Libri ka dy seksione kryesore, i pari që merret me konceptet kyçe për edukim ndërkulturor dhe i dyti me aktivitete të sygjeruara, metoda dhe burime (resurse).

Titulli: Të drejtat e njeriut për të gjithë

Autori / editori: Edward o’Brien, Eleanor Greene, dhe David MekQuoid-Mason

Vendi i botimit:

Botuesi: Instituti Nacional për Arsimimin për Ligje të Qytetarëve (INALQ)

Viti i botimit: 1996

Gjuha: angleze, ruse, rumune, hungareze dhe spanjolle

Përmbajtja: Të Drejtat e Njeriut për të Gjithë është një libër shkollor i botuar për kurrikulën njëvjeçare. Është një udhëzues për arsimtaren dhe një libër shkollor për nxënësin. Libri është synuar për shkolla të mesme (mosha 12-18 ), por mund të përdoret gjithashtu edhe për të rritut. Mësimet që vazhdojnë logjikisht nga origjina dhe klasifikimi i të drejtave të njeriut deri te përmbajtja e të drejtave politike, ekonomike dhe sociale, dhe procedurat që merren me shkeljen e të drejtave të njeriut.

Titulli: Është vetëm e drejtë! Një udhëzues praktik për mësimin e Konventës mbi të Drejtat e Fëmijës

Autori / editori: Fondacioni Susan

Vendi i botimit: New York

Botuesi: UNICEF

Viti i botimit: 1993

Gjuha: Gjuhët

Përmbajtja: Ky libër u botua nga UNICEF edh është i shkruar për arsimtarët që punojnë me nxënës të moshës trembëdhjetëvjeçare dhe më të vjetër. Libri është zhvilluar me plotësime nga specialistët e Amerikës Latine, Azisë, Afrikës, Evropës Perëndimore dhe Amerikës Veriore dhe është bërë për struktura të ndryshme nacionale. Përparësia thelbësore e këtij udhëzimi është qasja multikuturore. Shembujt janë marrë nga vende të ndryshme, duke inkurajuar nxënësit që të përdorin qasje krahasuese në kuptimin e situatave të fëmijëve. Edhe një përparësi interesante e Është vetëm e Drejtë! është seksioni mbi marrjen e veprimeve, i cili udhëzon nxënësit nëpërmjet identifikimit të çështjes, hulumtimit dhe planifikimit të projektit.

Titulli: Të Drejtat e Lezbikeve, Homoseksualëve, Biseksualëve, dhe Transgjinorëve: Prespektivë e të Drejtave të Njeriut

Autori / editori: Dave Donahue

Vendi i botimit: Mineapolis

Botuesi: Universiteti i Minesotës Qendra Burimeve për të Drejtave të Njeriut

Viti i botimit: 2000

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Kurrikula ka qëllim të bëjë një hulumtim të kujdesshëm dhe veprim të përgjegjshëm ndër nxënësit e shkollave të mesme në lidhje me çështjet e lezbikeve, homoseksualëve, biseksualëve dhe transgjinorëve.

Titulli: Bota Tonë. Të Drejtat Tona.

Autori / editori: Margot Brown

Vendi i botimit: Londër

Botuesi: Rrjeti i Edukatorëve për të Drejtat e Njeriut

Viti i botimit: 1995

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Bota Jonë. Të Drejtat Tona. Është shkruar nga Rrjeti i Edukatorëve për të Drejtat e Njeriut dhe Amnesty International (BM) për përdorim në klasat e larta fillore (mosha 8-12). Libri është dedikuar të paraqesë për fëmijët Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut, dhe përmban 20 mësime të cilat mund të përdoren në shkollë apo në aktivitetet pas shkollës. Edhe pse e disenjuar për përdorim në Britani të Madhe, edukatorët nga vendet e tjera mund të shkëputin dhe adaptojnë mësime që t’i përshtaten përmbajtjes së tyre lokale.

Titulli: Doracaku i Arsimimit për të Drejtat e Njeriut. Praktika Efektive për mësim, veprim dhe ndërrim

Autori / editori: Nancy Flowers

Vendi i botimit: Universiteti i Minesotes

Botuesi: Qendra e Burimeve për të Drejtave të Njeriut; Fondacioni Stanley

Viti i botimit: 2000

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Ky doracak është destinuar të ndihmojë edukatorët e të drejtave të njeriut gjatë punës së tyre dhe të përparojë arsimimin e të drejtave të njeriut në të gjitha format e tij. Ky libër përshkruan përvojën e shumë edukatorëve dhe organizatave, duke ilustruar praktikat dhe mendjemprehtësinë e tyre efektive.

Titulli: Toleranca – Porta e Paqes, Njësi Burimore e Shkollave të Mesme

Autori / editori: Betty A. Reardon

Vendi i botimit: Paris

Botuesi: Botime të UNESCO

Viti i botimit: 1997

Gjuha: Angleze

Përmbajtja: Ky vëllim është njëri nga tri vëllimet e botuara nga UNESCO si kontribut për vitin e tolerancës të Kombeve të Bashkuara në vitin 1955 dhe lansimin e Dekadës për Arsimim për të Drejtat e Njeriut të Kombeve të Bashkuara (1995-2004). Është pjesë e Kornizës Integruese për Veprimin mbi Arsimimin për Paqe, të Drejta të Njeriut dhe Demokraci të UNESCO.

Të rriturit

Titulli: Thirrje për Drejtësi

Autori / editori: PDHRE

Vendi i botimit: New York

Botuesi: PDHRE

Viti i botimit: 2000

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Zotimet qeveritare dhe obligimet ndaj të drejtave të njeriut, duke ofruar Kornizën e të Drejtave të Njeriut për të fuqizuar punën e OJQ, punëtorëve të bashkësisë dhe të gjithëve, që janë angazhuar:

GRUPET: Personat e moshuar, fëmijët dhe të rinjtë, personat me aftësi të ndryshme, personat vendës, punëtorët emirgantë, pakicat dhe grupet etnike, refugjatët, femrat.

ÇËSHTJET. Zhvillimi, diskriminimi, arsimimi, banimi i shëndoshë ambiental, jetesa dhe toka, pjesëmarrja; paqja dhe çarmatimi, varfëria, raca, religjioni, orientimi seksual, puna.

Titulli: Mësimi, Ndikimi dhe Veprimi: 149 aktivitete që përdoren për mësimin e të drejtave të njeriut

Vendi i botimit: New York

Botuesi: PDHRE

Përmbajtja: Ky botim i PDHRE është një përmbledhje nga programet e trajnimit në të gjithë botën.

Titulli: Pasaporta drejt Dinjitetit

Autori / editori: PDHRE

Vendi i botimit: New York

Botuesi: PDHRE

Viti i botimit: 2001

Gjuha: angleze

Përmbajtja: 536 faqe udhëzime dhe ushtrimore që të demonstrojë natyrën joformale të të drejtave të njeriut si një vegël e fuqishme për veprim në arritjen e barazisë së plotë, mirëqenies dhe pjesëmarrjes në vendimarrje që përcaktojnë jetën e femrës. Së bashku me këtë udhëzim, ne rekomandojmë serialet “Femër mbaj qiellin”, që përmbanë 8 episode të shkurtra trajnimi.

Titulli: Arsimimi Popullor për të Drejtat e Njeriut. 24 ushtrime për pjesëmarrje për ndihmësit dhe mësuesit

Autori / editori: Richard Pierre Claude

Vendi i botimit: Amsterdam

Botuesi: Shoqëria e Arsimimit për të Drejtave të Njeriut

Viti i botimit: 2000

Përmbajtja: Udhëzues trajnimi me ushtrime të disenjuara për edukim themelor joformal që përkrah ndër të tjera: çështjet e femrave dhe të fëmijëve dhe organizimin përreth vlerave të veçanta, p.sh. respektin për dinjitetin dhe rregullat e paanshme, lidhjen në mes të drejtave të njeriut dhe përgjegjësive, ndërtimin e shoqërisë civile, kundërshtimin e paragjykimeve, “informatën për fuqizim” etj. Metodat e larta të pjesëmarrjes së këtij udhëzuesi mund të adoptohen në kushte dhe kultura të ndryshme dhe përderisa është disennuar për edukim popullor, prapëseprapë, është përdorur me sukses në porgrame të arsimit të rregullt. Versioni anglisht në dispozicion në tekst të plotë në faqen e internetit: http://www.hrea.org/pubs/claude00.html

Titulli: Toleranca – Porta e Paqes, Njësi Burimore e Trajnimit të Mësuesve

Autori / editori: Betty A. Reardon

Vendi i botimit: Paris

Botuesi: Botime të UNESCO

Viti i botimit: 1997

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Ky vëllim është njëri nga tre vëllimet e botuara nga UNESCO si kontribut për vitin e tolerancës të Kombeve të Bashkuara në vitin 1955 dhe lansimin e Dekadës për Arsimim për të Drejtat e Njeriut të Kombeve të Bashkuara (1995-2004). Është pjesë e Kornizës Integruese për Veprimin mbi Arsimimin për Paqe, të Drejta të Njeriut dhe Demokraci të UNESCO.

Titulli: “Ne Populli”. Roli i Kombeve të Bashkuara në Shekullin XXI. Letra përmbledhëse për studentë

Autori / editori: Kombet e Bashkuara

Vendi i botimit: New York

Botuesi: KB

Viti i botimit: 2001

Gjuha: angleze

Përmbajtja: Ky publikim është një burim për mësuesit në sfidat e tyre përballë llojit njerëzor sot, dhe për atë se çka mund të bëjnë qeveritë dhe popujt për t’i plotësuar ato. Përmban sfond informatash, statistikë, tregime, burime dhe aktivitet klasor të sygjeruar për nxënësit.

ARSIMIMI PËR TË DREJTAT E NJERIUT NË INTERNET

Materialet e arsimimit

Baza e të dhënave e UNHCHR për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut

http://193.194.138.190/hredu.nsf

Kjo bazë e të dhënave e Komisionerit të Lartë të Kombeve të Bashkuara për të Drejtat e Njeriut (UNHCHR- KLKBDN), ofron informata mbi organizimet, meateralet dhe programet për arsimim mbi të drejtat e njeriut. Baza e të dhënave përbën një kontribut për Dekadën e KB për Arsimin për të Drejtat e Njeriut (1995-2004) dhe synon që të lehtësojë ndarjen e informatave në shumë burime në dispozicion në fushën e arsimimit për të drejtat e njeriut dhe trajnimet në mes të partnerëve të interesuar.

Shih po ashtu

http://193.134.138.190/education/main.htm

Kjo është faqja kryesore e internetit e UNHCR-së mbi arsimimin dhe trajnimin për të drejtat e njeriut. Ndër të tjera ofron materialet e UNHCR, aktivitetet dhe ndërlidhje të tjera për arsimimin për të drejtat e njeriut.

Këshilli i Evropës –KE- Hyrje

http://www.coe.int/portalIT.asp

Faqja e internetit e Këshillit të Evropës nën rendin Marrëdhënie më Publikun ofron dy lidhje: faqen e arsimimit dhe atë të të drejtave të njeriut. Faqet e fakteve ofrojnë informata të përgjithshme për historinë e Këshillit, historinë e Evropës, kulturën dhe gjuhët dhe informata për të drejtat e njeriut dhe mbrojtjen e tyre. Faqet e fakteve të të drejtave të njeriut merren me mbrojtjen e të drejtave të njeriut, ofrojnë një version të thjeshtësuar të Konventës Evropiane mbi të Drejtat e Njeriut dhe përmbajnë shumë ushtrime dhe lojëra.

UNICEF http://www.unicef.org

UNICEF nën linjën (linkun) ”arsimim për të drejtat e njeriut” ofron një numër materialesh dhe temash të cilat merren me arsimimin për të drejtat e njeriut. Për shembull, njëri nga ju mund ta gjejë lidhjen për filmat vizatimorë për të drejtat e fëmijëve i cili ilustron të drejtat e fëmijës.

KiberAutobusiShkollor i Kombeve të Bashkuara

http://www.cyberschoolbus.un.org

Kiber-Autobusi-Shkollor i Kombeve të Bashkuara u krijua në vitin 1996 si një pjesë e arsimimit të drejtëpërdrejtë nëpërmjet internetit i Mësimit Global dhe Projektit të Mësimit, misioni i të cilit ishte që të promovojë arsimimin për çështjet ndërkombëtare dhe për Kombet e Bashkuara. Mësimi Global dhe Projekti i Mësimit prodhuan materiale mësimore më kualitet të lartë dhe aktivitete të disenjuara për përdorim edukativ (në shkallët e shkollave fillore dhe të mesme) për trajnimin e mësuesve. Në këtë faqe është një numër i aktiviteteve dhe projekteve që i njohin nxënësit me çështjet globale në mënyrë interaktive, angazhuese dhe komike.

Shoqëria e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut

www.erc.hrea.org

Shoqëria e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut (SHADN) është një organizatë joqeveritare ndërkombëtare që e mbështet të mësuarit për të drejtat e njeriut; trajnimi e aktivistëve dhe profesionistëve; zhvillimin e materialeve arsimore dhe programuese; bën ngritjen e bashkësisë nëpërmjet teknologjive të drejtëprdrejta në internet (online). Qendra e Burimeve Elektronike për Arsimim për të Drejtat e Njeriut është një depo e drejtëpërdrejtë e materialeve për arsimim dhe trajnim për të drejtat e njeriut, forumeve të drejtpërdrejta, bazave të të dhënave dhe lidhjeve me burimet e organizatave të tjera. Qendra e Drejpërdrejtë (On-line) e Mësimit të të Drejtave të Njeriut është një seksion i faqes së internetit të SHADN.

Lëvizja e Popullit për Arsimimin për të Drejtat e Njeriut (LPADN)

www.pdhre.org

Faqja e internetit e kësaj organizate për të drejtat e njeriut është e dedikuar për mësimin e të drejtave të njeriut në mënyrë që të ndërrojë situata ekonomike dhe sociale. Lidhjet e kësaj faqeje ofrojnë metodologjinë e ADN dhe materialeve mësimore. Është po ashtu një burim ndihmues për të gjithë të interesuarit që duan të dijnë më shumë për iniciativën e të drejtat e njeriut të qyteteve.

Interneti i të Drejtave të Njeriut (IDN) www.hri.ca

I themeluar në vitin 1976, IDN është një prijës në shkëmbimin e informatave përbrenda bashkësisë botërore të të drejtave të njeriut. IDN është dedikuar për fuqizimin e aktivistëve dhe organizatave të drejtave të njeriut si dhe agjencitë arsimore qeveritare dhe joqeveritare dhe për zyrtarët dhe aktorët e tjerë publik në jetën publike apo private. Gjithashtu, ai përkushtohet për të forcuar rolin e shoqërisë civile në mënyrë të rritjes së vetëdijësimit për çështje të ndryshme të të drejtave të njeriut.

Qendra Nacionale për Arsimim për të Drejtat e Njeriut

http://www.nchre.org

Misioni i Qendrës Nacionale për Arsimim për të Drejtat e Njeriut (QNADN) është që të ndërrojë një lëvizje të të drejtave të njeriut në Shtetet e Bashkuara, duke trajnuar kryetarët e bashkësise dhe aktivistët studentorë për t’i aplikuar standardet e të drejtave të njeriut për çështjet e padrejtësisë. Programi i QNADN reflekton besimin se qasja me shumë mënyra në ndërrimin shoqëror do të kultivojë një lëvzje të fortë të të drejtave të njeriut.

Programi i Arsimimit për të Drejta të Njeriut

http://www.hrep.com.pk

Programi i Arsimimit për të Drejta të Njeriut (PADN) u themelua në gusht të vitit 1995 si një organizatë joqeveritare joprofitabile. PADN punon në shumicën e rasteve me fëmijët e shkollave dhe më mësues, duke përdorut spektrin e gjerë të të drejtave, si bazë të punës së tyre. Qëllimi kryesor i PADN është që të kontribuojë drejt zhvillimit të shoqërisë civile dhe njëzore, duke ofruar për të rinjtë dhe fëmijët një program të përshtatshëm social dhe arsimim për ndieshmërinë e të drejtav të njeriut.

Qendra e Burimeve të të Drejtave të Njeriut

http://www.hrusa.org

Qendra e Burimeve të të Drejtave të Njeriut është një pjesë përbërse e Qendrës për të Drejta të Njeriut të Universitetit të Minesotës dhe punon me librarinë e të drejtave të njeriut të universitetit që të krijojë dhe të shpërndajë burimet e Arsimimi për të Drejta të Njeriut nëpërmjet mediave elektronike dhe të shtypura, aktiviteteve trajnuese, profesionistëve dhe studentëve, ndërtimit të rrjeteve të avokimit që të inkurajojë praktikimin efektiv të arsimimit për të drejtat e njeriut, si dhe të mbështesë Dekadën e Kombeve të Bashkuara për Arsimim për të Drejtat e Njeriut (1995 – 2004).

D@dalos http://www.dadalos.org

D@dalos përpiqet të kontribuojë për ndërtimin e kulturës së paqes, demokracisë dhe qytatarisë aktive nëpërmjet “programeve për arsimim për paqe” dhe mbështet asistencën teknike për iniciativa gjithëpërfshirëse pjesëmarrëse civile në BeH dhe vende të tjera në Evropën Juglindore. Ajo kryen edhe punën e saj në bashkëpunim të ngushtë me shkolla, OJQ dhe organizatat e bashkësisë dhe thekson në veçanti fuqizimin e të rinjëve dhe të tjerëve që punojnë me fëmijë dhe të rinj, që të organizohen për një aksion shoqëror të qëndrueshëm, i cili promovon vlerat e barazisë, paanësisë dhe përgjegjësisë civile në bashkësi.

Amnesty International Rrjeti i SHBA për Arsimim për të Drejtat e Njeriut

http://www.amnesty-volunteer.org/usa/education/educate.html

Kjo faqe e internetit ofron lidhje drejt materialeve klasore dhe burimeve, mësimeve shembuj, sylabuse të të drejtave të njeriut, informata për burimet e mëtutjeshme, të drejtat e fëmijëve (me raste të studimit).

Të nësuarit e të Drejtave të Njeriut Drejpërdrejtë (on-line)

http://www.oz.uc.edu/thor/index.html

Të mësuarit e të Drejtave të Njeriut Drejpërdrejtë (on-line) kërkon që të përmirësojë arsyen etike dhe komunikimin ndërkulturor për studentë, si dhe për studimet e shkollave sociale. Kjo përmban një ushtrim të mendimit kritik për mësim individual, një librari e rasteve dhe një udhëzues i arsimit.

BBC World Service (Shërbimi botëror i BBC) / Edhe unë kam të drejtë....

http://www.bbc.vo.uk/worldservice/people/features/ihaverightto/index.shtml

“Edhe unë kam të drejtë....”është një projekt global i arsimimit i zhvilluar nga Trusit i Shërbimit Botëror të BBC-së. Projekti i Shërbimit Botëror “Edhe unë kam të drejtë....” ka për qëllim që t’i ndihmojë njerëzit që të bëjnë zgjedhje të informuara për jetët e tyre dhe të marrin pjesë në diskutime dhe debate. Përbëhet nga programet e radios, në 25 gjuhë, çështjet e ngritjes së vetëdijësimit ndërkombëtar, debatet dhe një faqe të internetit të bukur të titulluar “Edhe unë kam të drejtë....”. Faqja e internetit, e cila u lansua në tetor të vitit 2000, vepron si një qendër globale për informimin mbi të drejtat e njeriut.

Biblotekat me qasje nëpërmjet internetit

Stephen A. Hansen. Të kyçesh direkt për të Drejtat e Njeriut. Pyetje dhe Përgjigje të pandërprera për përdorimin e internetit në punën për të Drejtat e Njeriut”

http://shr.aaas.org/online/cover.htm

Udhërrëfyesi konciz për të drejtat e njeriut në internet

(Të drejtat, Shtator 1988) (derechos, Septiembre 1988):

http://www.derechos.org/human-rights.manual.html

Projekti DIANA Arkiv i drejtpërdrejtë (online) i të drejtave të njeriut

http://diana.law.yale.edu/

Universiteti i Minesotas Libraria e të Drejtave të Njeriut nëpërmjet serverit të Doddel: http://doddel.cs.unimass.nl

Bibliografia e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut:

http://soros.org/fmp2/html/bib_intro.html

Për material të incizuar ju lutemi shikoni faqen e internetit në vijim:

http://www.hrea.org/pubs/HREresourcebook/2nd/

D. KONTAKTE TË RËNDËSISHME

Të poshtëshënuara mund të gjeni informatat mbi institutet ndërkombëtare dhe organizatat në fushën e të drejtave të njeriut dhe të arsimimit mbi të drejtat e njeriut. Shumica e tyre prodhojnë materiale të të drejtave të njeriut, mbajnë (simulime praktike) urokshope dhe ofrojnë informata dhe këshilla mbi të drejtat e njeriut.

ORGANIZATAT

Oranizatat Ndërkombëtare

Kombet e Bashkuara (KB)

UN Headquarters

First Avenue at 46th Street

Neë York, NY 10017;

USA

Adresa e internetit: www.un.org

E-mail: inquiries@un.org

Faqja e internetit e KB përmban të gjitha informatat për organizatat e specializuara apo të nënspecializuara të poshtëshënuara. Prandaj ne kemi ofruar listën me institucionet më të rëndësishme në fushën e të drejtave të njeriut dhe të arsimimit për të drejtat e njeriut.

Zyra e Komisionerit të lartë për të Drejta të Njeriut të Kombeve të Bashkuara [ZKLDNKB (OHCHR-UNOG)]

OHCHR-UNOG
8-14 Avenue de la Paix 1211 Geneva 10,

Switzerland, Europe
Telephone Number: + 41 22 917 9000

Adresa e internetit: http://www.unhchr.ch/

E-mail: shih:

http://www.unhchr.ch/html/hchr/contact.htm

Gjuhët e punës: angleze, frënge dhe spanjolle

Lloji i programeve: zhvillimi i planeve të veprimeve nacionale, mbështetje për OJQ-të, trajnimi për grupe të ndryshme profesionale, raportimi për traktate dhe obligimet ndërkombëtare, zhvillimi i kurrikulës etj.

Grupet e synuara: ligjvënësit, gjykatësit, avokatët, prokurorët, policët, zyrtarët e burgjeve, mësuesit, zyrtarët qeveritarë, mediat, shërbyesit civil

Baza e të dhënave ofron informatë mbi organizatat, materialet dhe programet për arsimimin mbi të drejtat e njeriut. Baza e të dhënave përbën kontributin e saj për Dekadën e Kombeve të Bashkuara mbi Arsimimin për të Drejtat e Njeriut (1995-2004), lehtëson ndarjen e informatave në shumë burime që janë në dispozicion në fushën e arsimimit dhe trajnimi të të drejtave të njeriut. Pesë seksionet mund të hulumtohen nga një fokus gjeografik, grupet e synuara, fokusi substancial, vendi/regjioni, lloji dhe gjuha. Informatat që janë në bazën e të dhënave janë në anglisht, frëngjisht dhe spanjisht.

Organizatat e Kombeve të Bashkuara për Arsimim, Shkencë dhe Kulturë [(OKBASHK) UNESCO]

UNESCO
7, Place de Fontenoy
75352 PARIS 07 SP,

France, Europe

Numri i telefonit: + 33 1 45 68 10 00
Adresa e internetit: www.unesco.org

E-mail: geneva@unesco.org

Gjuhët e punës: frëngjisht, anglisht

Llojet e programeve: Politikbërja e ADN, botime; kujdesja për të drejtat e njeriut dhe rrjetet e hulumtimit të ADN; ADN në shkollat e mesme; trajnimi i grupeve profesionale (parlamentarëve, politikanëve lokalë, përfaqësuesve të OJQ-ve); ADN në nivel universal

Grupet e synuara: nivelet e shkollave të mesme dhe universitetet; grupet profesionale.

Qëllimi kryesor i UNESCO është që të kontribuojë për paqe dhe siguri në botë, duke promovuar bashkëpunimin ndërmjet kombeve përmes arsimit, shkencës, kulturës dhe komunikimit në mënyrë që të përparojë respektin e përgjithshëm për drejtësi, për sundimin e ligjit dhe për të drejtat e njeriut dhe liritë themelore të cilat janë të konfirmuara nga popujt e botës, pa ndonjë ndasi në racë, seks, gjuhë apo religjion, sipas Kartës së Kombeve të Bashkuara.

Komisioneri i Lartë për Refugjatë i Kombeve të Bashkuara (KLRKB – UNHCR)

United Nations High Commissioner for Refugees
Case Postale 2500
CH-1211 Genève 2 Dépôt
Suisse, Europe

Numri i telefonit: +41 22 739 8111

Adresa e internetit: www.unhcr.ch

E-mail: twole@unhcr.ch

Gjuhët e punës: frëngjisht, anglisht

Llojet e programeve: arsimi publik; fushatat për vetëdijësim publik; zhvillimi i taksave

Grupet e synuara: mësuesit; refugjatët; agjencitë qeveritare

Zyra e Komisionerit të Lartë për Refugjatë të Kombeve të Bashkuara, ka mandat që të udhëheqë dhe të koordinojë veprimet ndërkombëtare për mbrojtjen e refugjatëve dhe që t’i zgjidhë problemet në të gjithë botën. Qëllimi i saj primar është që t’i ruajë të drejtat e mirëqenies së refugjatëve. Ajo përpiqet të sigurojë se çdonjëri mund të ushtrojë të drejtën për kërkim të azilit dhe të gjejë strehim në një shtet tjetër, me mundësinë e kthimit në shtëpi vullnetarisht, që të integrohet në mënyrë lokale apo të rivendoset në një shtet të tretë.

Fondi i Fëmijëve i Kombeve të Bashkuara (FFKB- UNICEF)

UNICEF House (adresa postare)

3 United Nations Plaza
New York 10017
New York, U.S.A.

Numri i telefonit: +1 212 326 7000

Adresa e internetit: www.unicef.org

E-mail: info@unicef.org

Gjuhët e punës: frëngjisht, anglisht, spanjisht

UNICEF ka mandat nga Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara që të avokojë për mbrojtjen e të drejtave të fëmijëve, të ndihmojë që të plotësohen nevojat themelore dhe të zgjerojnë shanset e tyrë në mënyrë që të arrijnë potencialin e tyre të plotë. UNICEF udhëhiqet nga Konventën mbi të Drejtat e Fëmijës dhe përpiqet që të themelojë të drejtat e fëmijëve si parime të qëndrueshme etike dhe standarde ndërkombëtare të sjelljes kundrejt fëmijëve.

Organizata Ndërkombëtare e Punës (ONP – ILO)

International Labour Office
4, route des Morillons
CH-1211 Geneva 22
Switzerland, Europe

Numri i telefonit: +41 22 799 6111

Adresa e Internetit: www.ilo.org

E-mail: ilo@ilo.org

Gjuha e punës: angleze

Organizata Ndërkombëtare e Punës është një agjencion i specializuar i Kombeve të Bashkuara, e cila kërkon shtytjen e drejtësisë sociale në të drejtat e njohura ndërkombëtarisht të drejtave njerëzore të punës. ONP formulon standarde ndërkombëtare të punës në formë të konventave dhe rekomandimeve, duke krijuar standare minimale për të drejtat themelore të punës. Ajo promovon zhvillimin e organizatave të punëdhënësve dhe punëtorëve të pavarura dhe ofron trajnime dhe shërbime të këshillimit për këto organizata.

Organizatat rajonale

Afrika

Komisioni Afrikan mbi të Drejtat e Njeriut dhe Njerëzve (KADNN- ACHPR)

Kairaba Avenue, P.O. Box 673 Banjul, The Gambia

Tel (220) 392 962

Fax (220) 390 764

Adresa e internetit: www.achpr.org

E-mail: achpr@achpr.org, idoc@achpr.org

Gjuhët e punës: anglisht dhe frëngjisht, po ashtu edhe arabisht dhe spanjisht

Komisioni Afrikan mbi të Drejtat e Njeriut dhe Njerëzve KADNN është institucioni kryesor i sitemit afrikan të të drejtave të njeriut. Detyra kryesore e tyre është shtytja dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut. Në fushën e shtytjes ajo shpërndan informatat mbi sistemin e të drejtave të njeriut në Afrikë dhe organizon seminare dhe konferenca. Në fushën e mbrojtjes ajo pranon “komunikim” nga individët dhe grupet që pretendojnë se u janë shkelur të drejtat e njeriut. Selia e saj është në Banjul, Gambi. Është një organ i unionit Afrikan dhe ish organizatës së shteteve afrikane. Pas hyrjes në fuqi të protokolit fakultativ të Kartës Afrikane, Gjykata Afrikane mbi të Drejtat e Njeriut dhe të Njerëzve do të themelohet për të plotësuar punën e Komisionit Afrikan duke marrë vendime detyruese, të cilat mund të përfshijnë edhe kompensime për dëme.

Amerika

Komisioni Interamerikan mbi të drejtat e njeriut (KNADN- IACHR)

Inter-American Commission on Human Rights
1889 F Street, N.W.
Washington, D.C., 20006
Washington U.S.A.

Numri i telefonit: + 1 202 458 6002

Adresa e internetit: http://www.cidh.org/defaultE.htm

E-mail: cidhoea@oas.org

Gjuhët e punuës: angleze, frënge, portugeze dhe spanjolle.

Lloji i programeve: monitorimi, kurset për të drejtat e njeriut; bursa pasuniversitare për të drejtat e njeriut

Grupi i synuar: universitetet; njerëzit vendës

Komisioni Interamerikan mbi të Drejtat e Njeriut është njëri nga të dy institucionet në sistemin ndër-amerikan për mbrojtjen dhe promovimin e të drejtave të njeriut. Komisioni e ka selinë në Uashington, D.C. Institucion tjetër për të drejtat e njeriut është Gjykata Ndër-Amerikane e të Drejtave të Njeriut, e cila është e bazuar në San Jose, në Kostarikë. KDADN është një organ autonom i Organizatës së Shteteve Amerikane. KDADN ka parimin primar që të promovojë observimin dhe mbrojtjen e të drejtave të njeriut në situata të përgjithshme të të drejtave të njeriut dhe në ankesave individuale. Çdo person, grup apo person apo organizatë joqeveritare mund të prezantojë një peticion për Komisionin që pohon shkeljet e të drejtave dhe mbrojtjen e Konventës Amerikane të Deklaratës Amerikane.

Instituti Interamerikan mbi të Drejtat e Njeriut (INADN)

Interamerikan Institute of Human Rights (IIDH)

P.O. Box: 10081-1000

San Jose, Costa Rica
Numri i telefonit: Phone: (506) 234 04 04
Faqja e internetit: http://www.iidh.ed.cr/

Gjuhët e punës: angleze, spanjolle

Llojet e programeve: monitorimi; publikimet; kurset e ndryshme dhe trajnimi në mekanizmat rajonale dhe ndërkombëtar për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe ligjin ndërkombëtar; ADN në shkollat e mesme

Grupet e synuara: Aktivistët e OJQ-ve, grupet profesionale, zyrtarët qeveritarë, mësuesit

INADN punon për promovimin dhe arritjen e të drejtës së përmbyllur në Konventën Amerikane mbi të Drejtat e Njeriut, dhe që të ndihmojë për të konsoliduar demokracinë, përmes arsimit, hulumtimit, meditimit politik, programeve të trajnimit, asistencës teknike mbi çështjet e ndërlidhura me të drejtat e njeriut, dhe përhapjen e diturisë nëpërmjet publikimeve të specializuara. Përpjekjet e INADN janë të udhëhequra nga parimet e demokracisë përfaqësuese, sundimit të ligjit, pluralizmit ideologjik dhe respektit për të drejtat dhe liritë themelore. IDADN punon me Gjykatën Ndër –Amerikane dhe me Komisionin Inter- Amerikan mbi të Drejtat e Njeriut, të gjithë këta sektorë të shoqërisë civile dhe të shtetit në vendet e hemisferës perëndimore dhe organizatave ndërkombëtare.

EVROPA

Këshilli i Evropës (KE)

Council of Europe (CeO)

F-67075 Strasbourg Cedex

Strasbourg, France

Numri i telefonit: + 33 3 88 412 000

Adresa e internetit: www.coe.int

E-mail: dhr@coe.fr

Gjuhët e punës: angleze,frënge

Llojet e programeve: qendrat e dokumentimit; publikimet; trajnimet e mësuesve

Grupet e synuara: niveli i shkollave fillore dhe të mesme, grupet profesionale

Këshilli i Evropës mbulon të gjitha çështjet e mëdha në të cilat shoqëria evropiane pret mbrojtje. Programet e tij të punës përfshijnë edhe këto fusha të veprimit: të drejtat e njeriut, të drejtat mediale, bashkëpunimin juridik, kohezionin social, shëndetësinë, arsimimin, kulturën, trashëgiminë, sportin, rininë, demokracinë lokale dhe bashkëpunimin trans-kufitar, planifikimi i mjedisit dhe ai rajonal. Këshilli i Evropës nuk duhet të përzihet me Këshillin e Bashkimit Evropian. Këto dy organizata janë shumë të ndryshme. Megjithatë, 15 vendet e Bashkimit Evropian janë anëtarë të Këshillit të Evropës, i cili ka 45 anëtarë.

Organizata për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE)

General OSCE contact

Kaerntner Ring 5-7, 4^th Floor,

1010 Vienna, Austria

Numri i telefonit: +43 1 514 36 180

Adresa e internetit: www.osce.org

E-mail:info@osce.org

Gjuha e punës: angleze

OSBE është organizata rajonale e sigurisë, më e madhja në botë me 55 shtete anëtare nga Evropa, Azia Qendrore dhe Amerika Veriore. Është shumë aktive në fillimet e krizave, në parandalimin e krizave, menaxhimin e krizave dhe rehabilitimin post-konfliktual. Qasja e OSBE për sigurinë është gjithëpërfshirëse në lidhje me çështje të ndërlidhura me sigurinë, përfshirë kontrollin e armëve, diplomacinë parandaluese, masat për ndërtimin e besimit dhe të sigurisë, të drejtat e njeriut, demokratizimin, monitorimin e zgjedhjeve dhe sigurinë ekonomike dhe ambientore.

Zyrja për Institucione Demokratike dhe të Drejta të Njeriut e OSBE (ZIDDN)

OSCE Office for Democratic Institutions and Human Rights (DIHR)
Aleje Ujazdowskie 19,

00-557 Warsaw, Poland
Numri i telefonit: +48 22 520 06 00

Adresa e internetit: www.osce.org/odihr

E-mail: office@odihr.pl

Gjuha e punës: angleze

ZIDDN është një institut primar i OSBE-së i besuar për dimensionin e të drejtave të njeriut.

ZIDDN promovon zgjedhjet demokratike nëpër ciklin e monitorimeve të thella të zgjedhjeve nacionale dhe i ndihmon projektet që kanë për qëllim forcimin e demokracisë dhe qeverisjen e mirë, duke shtuar kështu stabilitetin. Ofron mbështetje praktike në institutet e demokracisë në konsolidim dhe respekton të drejtat e njeriut, si dhe forcimin e shoqërisë civile. Për më shumë, shërben si pikë kontaktuese e OSBE për çështjet e Romës dhe Sinitis dhe së fundi kontribuon për paralajmërime të hershme dhe për parandalimin e konfliktit, duke monitoruar dhe zbatuar dimesionet njerëzore të zotimeve të OSBE.

OJQ

OJQ Ndërkombëtare

Lidhja Anti – Shpifëse (LASH)

Anti-Defamation League (ADL)

823 United Nation Platza, New York, NY 10017

Numri i telefonit: + 212 885 7805

Numri i faksit: + 212 885 5860

Adresa e internetit: www.adl.org

E-mail: webmaster@adl.org

Gjuha e punës: angleze

Llojet e programeve: Burimet e LASH për klasë dhe bashkësi; llojllojshmëria e shanseve interaktive trajnuese për profesionistët e fuqizimit të ligjit (trajnimi i ekstremizmit, trajnimi i krimit nga urrejtja dhe trajnimin kundët paragjykimeve); udhëzime për përgjigje ndaj krimit nga urrejtja; produksione filmike të studentëve

Grupet e synuara: fëmijët parashkollorë, filloristët, fëmijët e shkollave të mesme, ata të shkollave të larta, studentët, profesionistët e fuqizimit të ligjit (shoqëria civile si tërësi)

Amnesty International (AI)

1 Easton Street, London WCI 8Dj

United Kingdom, Europe

Numri i telefonit: + 44 20 742 335 00

Adresa e internetit: www.amnesty.org

E-mail: jluck@amnesty.org;

cthomas@amnety.org

Gjuhët e punës: angleze, arabe, frënge, spanjolle

Llojet e programeve: zhvillimi i materialeve të ADN, materialet e mësimit; trajnimi për polici, ushtri dhe grupe të tjera profesionale

Grupet e synuara: nivelet e shkollave fillore dhe të mesme; grupet profesionale

Amensty International është një lëvizje që bën fushata në të gjithë botën, që punon për promovimin e të drejtave të njeriut të njohura ndërkombëtarisht. Misioni i saj është që të ndërmarr hulumtime dhe veprime të fokusuara në parandalimin e shkeljeve serioze të të drejtave të njeriut të integritetit fizik dhe mental, lirinë e ndërgjegjes dhe të shprehurit, lirinë nga diskriminimi, me një kontekst të punës së tyre për promovimin e të gjitha të drejtave të njeriut. Amnesty International ka më shumë se një milion anëtarë dhe mbështetës, në më shumë se 144 vende.

Shoqëria e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut (SHADN)

Human Rights Education Associates (HREA)

P.O. Box 382396, Cambridge

MA 02238 – 2396. USA

Numri i telefonit: + 1 617 625 0278

Adresa e internetit: www.hrea.org

E-mail: infro@hrea.org

Gjuha e punës: angleze

Shoqëria e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut (SHADN) është një organizatë ndërkombëtare joqeveritare që mbështet arsimimin për të drejtat e njeriut; trajnimin e aktivistëve dhe profesionistëve; zhvillimin e materialeve dhe programeve arsimore; dhe ndërtimin e bashkësive nëpërmjet teknologjisë së drejtëpërdrejtë (on-line). SHADN i është dedikuar arsimit dhe trajnimit kualitativ për të promovuar kuptimin, qëndrimet dhe veprimet për mbrojtje të të drejtave të njeriut, dhe të kujdeset për zhvillimin e bashkësive paqësore, të lira dhe të drejta.

Human Rights Watch

350 Fifth Avenue, 34th Floor

Neë York, NY 10118-3299, USA

Numri i telefonit: + 1 212 290 4700

Adresa e internetit: www.hrw.org

E-mail: hrwnyc@hrw.org

Gjuha e punës: angleze

Human Rights Watch është organizata më e madhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Hulumtuesit e Human Rights Watch-it bëjnë gjurmime për gjetjen e fakteve për shkelje të të drejtave të njeriut në të gjitha rajonet e botës. HRW pastaj boton të faktet në shumë libra dhe raporte vjetore, duke përfituar një mbulim medial të madh në mediat lokale dhe ndërkombëtare. Human Rights Watch pastaj takohet me zyrtarët e qeverisë për të nxitur ndryshime në politika dhe në praktikë.

Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq (KNKK)

International Committee of the Red Cross
19 avenue de la Paix
CH 1202 Geneva

Numri i telefonit: ++ 41 (22) 734 60 01

Adresa e internetit: www.icrc.org

E-mail: webmaster.gva@icrc.org

Gjuhët e punës: angleze, frënge, spanjolle

KNKK është një organizatë e paanshme, neutrale dhe e pavarur, misioni ekskluziv humanitar i të cilës është mbrojtja e jetëve dhe dinjitetit të viktimave në luftë apo në konflikte ndërkombëtare dhe që t’iu ofrojë atyre ndihmë. Ai udhëheq dhe koordionon aktivitetet ndërkombëtare të ndihmës, të cilat ndërmerren në situata të ndryshme të konfliktit. Po ashtu përpiqet të parandalojë vuajtjet, duke promovuar dhe forcuar parimet dhe zbatimet e ligjit humanitar.

Dekada e Njerëzve e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut (DNADN)

People’s Decade of Human Rights Education (PDHRE)

526 west 111th Street, Suite 4E

Neë York, NY 100025, USA

Numri i telefonit: + 1 212 749 3156

Adresa e internetit: http://www.pdhre,org

E-mail: pdhre@igc.apc.org

Llojet e programeve: qendra e burimeve për zhvillimin dhe hulumtimin e materialeve arsimore, trajnimi i popullatës së rritut, konferencat dhe ndërtimi i koalicioneve

DNADN i sheh të drejtat e njeriut si një sistem të vlerave, i aftë për forcimin e bashkësive demokratike dhe të kombeve përmes theksimit të përgjegjësisë, reciprocitetit, dhe pjesëmarrjes së barabartë dhe të informuar të njerëzve në vendimarrjen, e cila ndikon në jetën e tyre. DNADN ishte kryesore në lobimin në Kombet e Bashkuara që të shpallet Dekada për Arsimim për të Drejtat e Njeriut dhe për skicimin e lobimit për rezoluta të ndryshme nga Konferenca Botërore mbi Arsminimin për të Drejtat e Njeriut, Asambleja e Përgjithshme e Kombeve të Bashkuara, Komisioni për të Drejtat e Njeriut, Instrumentet e Traktateve të KB dhe Konferenca e Katërt Botërore mbi Femrat.

Asociacioni Botërore për Shkollën si një Instrument të Paqes (EIP)

World Association for the School as an Instrument for Peace (EIP)

5, Rue de Simpion

CH-1207 Geneva,

Switzerland, Europe

Numri i telefonit: + 41 22 7352422 (faks)

Adresa e internetiti: http://www.epi-cifedhop.org/

E-mail: cifedhop@mail-box.chT

Llojet e programeve: Qendra Ndërkombëtare e Trajnimeve mbi të Drejtat e Njeriut dhe Sjelljes së Paqes (CIFEDHOP); me seksionet gjuhësore të anglishtes, frëngjishtes dhe spanjishtes

Grupi i synuar: edukatorët e të drejtave të njeriut

EIP përkujdeset për aktivitetet në fushën e të arsimimit për të drejtat e njeriut, paqe dhe qytetari. EIP ka kontribuar anembanë botës për vetëdijësimin e rretheve arsimore, autoritetet qeveritare dhe shoqërinë civile, për nevojën e një arsimimi të tillë në shkolla dhe në bashkësi. Kështu, EIP propozon aktivitete të trajnimit për mësues, përmbatjen dhe strategjinë e kurrikulës, si dhe veprime specifike që i kontribuojnë zhvillimit të qëndrimeve, aftësive dhe diturisë për përmirësimin e të drejtave të njeriut, lirive themelore, dhe zgjidhjen e konflikteve pa dhunë.

OJQ Rajonale

Afrika dhe Lindja e Mesme

Të Drejtat Afrikane

African Rights

Drejtor: Rakiya Omaar

P.O.Box 18368

London EC4 A 4JE

England / U.K.

Numri i telefonit: + 44 (0) 20 7947 3276, Faksi + 44 (0) 20 7947 3253

Llojet e programeve: Të Drejtat Afrikane është një organizatë e dedikuar të punojë në çështjet e shkeljes së rëndë të të drejtave të njeriut, si konflikti, uria, dhe rikonstruimi civil në Afrikë. Të Drejtat Afrikane bën gjurmime dhe hulumtime mbi shkeljet e të drejtave të njeriut në mënyrë të veçantë në Ruandë, Somali dhe Sudan dhe mund të identifikojë strukturat dhe përbërjet e një paqeje të përheshme dhe të rrëgjimit të vazhdueshëm të të drejtave të njeriut.

Afronet

P.O. Box 31145

Lusaka, Zambia

Numri i telefonit: + 260 1 251813/4

Faksi: + 260 1 251776

Adresa e internetit: http://www.afronet.org.za

E-mail: info@afronet.org.za

Llojet e programeve: Afronet është e përkushtuar që të ndihmojë ndërlidhjen dhe bashkëpunimin në mes organizatave joqeveritare në Afrikë. Ajo ndërmerr programe të lehtësimit dhe zbatimit të Kartës Afrikane mbi të Drejtat e Njeriut dhe të njerëzve nga shtetet afrikane dhe të traktateve dhe instrumenteve të tjera rajonale të miratura nga shtetet afrikane për përmirësimin e standardeve të jetesës dhe sfidon korrupsionin nga programet ndihmëse të fuqizimit dhe pjesëmarrjes popullore, për të siguruar sigurinë publike në të gjitha nivelet e shoqërisë afrikane.

Instituti Arab për të Drejta të Njeriut (IADN)

Arab Instituiton for Human Rights (AIHR)

10, rue IBN Masoud

El Manzah, 1004 Tunis, Tunisia

Numri i telefonit: + 216 1 767 889 / 767 003

Adresa e internetit: www.aihr.org.tn

E-mail: aihr.infocenter@gnet.tn

Gjuhët e punës: angleze, frënge dhe arabe

Lloji i programeve: programe të ndryshme trajnuese për OJQ-të e të drejtave të njeriut; kurse për të drejtat e njeriut për studentët universitarë; dokumentimi; hulumtimi

Grupet e synuara: anëtarët e OJQ; grupet profesioniste; mësuesit, studentët, fëmijët; femrat.

Instituti Arab për të Drejta të Njeriut (IADN) është një OJQ e pavarur arabe e themeluar në vitin 1989. Instituti ka për synim ngritjen e ndërgjegjes mbi të drejtat politike, kulturore, sociale dhe eknonomike. Po ashtu, ka për qëllim të përhapë dhe të promovojë arsimimin për të drejtat e njeriut nëpërmjet seminareve, praktikumeve, hulumtimeve, hulumtimeve mbi të drejtat e femrës, të drejtat e fëmijës etj.

Instituit i Kajros për Studime mbi të Drejtat e Njeriut (IKSDN)

Cairo Institute for Human Rights Studies (CIHRS)

P.O. Box 117

Maglis El Shaab

Cairo, Egypt

Numri i telefonit: + 2002 354 – 3715

Adresa e internetit: http://www.cihrs.org/

E-mail: cihrs@idsc.gov.eg

Llojet e programeve: hulumtim, trajnimi i trajnuesve, trajnim mbi Konventat e Eliminimit të të Gjitha Formave të Diskriminimit kundrejt Gruas (KEGJFDKG) dhe Konventa mbi të Drejtat e Fëmijëve; Klubin Kinematografik për të Drejtat e Njeriut; trajnimin rajonal vjetor arab; kursin e përvjetshëm veror për studentët e universitetit mbi të drejtat e njeriut.

Grupet e synuara: OJQ e të drejtave të njeriut, shtëpitë fetare, femrat, mësuesit.

Gjuhët e punës: arabe, angleze

IKSDN është një qendër hulumtuese e specializuar në fushën e të drejtave të njeriut. Detyra kryesore është që të analizojë dhe shpjegojë pengesat që dalin nga procesi i zbatimit të të drejtave të njeriut në botën arabe. Orvatet që të promovojë të drejtat e njeriut në vendet arabe, nëpërmjet zhvillimit të fuqishëm intelektual dhe qasjeve të reja për tejkalimin e problemeve të zbatimit të këtyre të drejtave.

Instituti për të Drejtat e Njeriut dhe Zhvillim në Afrikë

Institute for Human Rights and Development in Afrika

P.O. Box 1896

Banjul

Gambia

Numri i telefonit: + 220 496421,

Faksi: + 220 494 178

Adresa e internetit: www.africaninstitute.org

E-mail: onfo@africaninstitute.org

Qëllimi i këtij instituti është që të kontibuojë për të drejtat e njeriut dhe zhvillim në Afrikë, duke përdorur traktatet e të drejtave të njeriut afrikan, dhe në veçanti Kartës Afrikane mbi të Drejtat e Njeriut dhe të Njerëzve. Po ashtu shërben si një këshillimore për individët dhe OJQ-të, duke mbrojtur në gjyq rastet e tyre kundër palëve shtetërore përballë Komisionit Afrikan.

Avokatët për të Drejtat e Njeriut

Lawyers for Human Rights (LHR)

National Office, Kultwanong Democracy Centre

357 Visagie Street (cnr. Prinsloo Street)

Pretoria 0002, South Afrika

Numri i telefonit: + 27 12 320 1943 (faks)

Adresa e internetit: http://www.lhr.org.za

E-mail: lhr@lhr.org.za

Llojet e programeve: arsimim vullnetar, këshillime juridike, mbrojtje në gjyq, trajnim parajuridik, reforma penale, reforma ligjore; të drejtat e refugjatëve, të drejtat e fëmijëve, të drejtat e femrave,

Grupet e synuara: grupet profesioniste; nivelet e shkollave të mesme; zyrtarët publikë; publiku i përgjithshëm

Vendet: Afrika Jugore, Republika Jugafrikane, Afrika e Nënsaharasë

Avokatët për të Drejtat e Njeriut është një organizatë joqeveritare dhe joprofitabile, vizioni i të cilës është që të jetë organizata kryesore për të drejtat e njeriut, mbrojtëse e kushtetushmërisë dhe për avokim; një forcë ndërkombëtare për zhvillimin dhe shpërndarjen e të drejtave të njeriut, me një përqendrim parësor në Afrikë, dhe të jetë kontribues primar për pastrimin e politikave strategjike mbi zhvillimin e të drejtave socio-ekonomike për të paavancuarit. LHR shpejt ka arritur një dosje të mirë për luftën kundër shtypjes dhe shkeljen e të drejtave të njeriut nën aparteid. LHR më vonë ka ndihmuar punonjësit e gjyqeve në tranzicion drejt demokracisë nëpërmjet arsimimit të votuesve dhe monitorimit.

Azia dhe Paqësori

Qendra Rajonale e Burimeve të Azisë për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut (QRBAADN)

Asian Regional Resource Center for Human Rights education (ARRCHR)

2738 Ladprao, 128/3 Klongchan, Bangkapi

Bangkok 10240, Thailand

Numri i telefonit: + 66 2 377 5641

Adresa e Internetit: www.arrc-hre.com/

E-mail: arrc@ksc.th.com

Gjuhët e punës: angleze

Llojet e programeve: shtëpi mbledhëse dhe publikuese e materialeve të ADN në rajonin e Azisë dhe Paqësorit: trajnimin e trajnuesve në ADN; arsimimi popullor

Grupet e synuara: arsimimi zyrtar; arsimimi jozyrtar; grupet profesionistë:

QRBAADN synon që të popullarizojë insititucionalizimin e arsimimit për të drejtat e njeriut në rajonin e Azisë-Paqësorit. Ajo punon drejt mobilizimit të njerëzve që të marrin pjesë në transforimimin e ndieshëm të shoqërisë drejt të drejtave të njeriut dhe në kulturën e paqes, demokracisë dhe drejtësisë.

QRBAADN shërben si institut i një rrjeti të arsimimit për të drejtat e njeriut në rajonin Azi-Paqësor, duke formuar trajnim për të drejtat e njeriut, praktikume, zhvillim dhe shkëmbim i materialeve institucionale dhe të tjera, si dhe hulumtim dhe fushata për ADN.

Komisioni Aziatik i të Drejtave të Njeriut (KAzDN)

Asian Human Rights Commission & Asian Legal Resource Centre

Unit D, 7th floor, Mongkok Commercial Centre,

16-16B Argyle Street, Kowloon

Hing Kong, Republic of China

Numri i telefonit: + 852 2698 6339

Adresa e internetit: http://www.ahrchk.org

E-mail: ahrchk@ ahrchk.org

Gjuhët e punës: angleze, hungareze

Llojet e programeve: arsimimi në nivele lokale për promovimin e vetëdijësimit për të drejtat e njeriut; raportimi; monitorimi; shkëmbimi

Grupet e synuara: grupet e bashkësisë, OJQ, profesionistët, studentët

KazDN është themeluar në vitin 1986 nga një grup i mirënjohur i juristëve dhe aktivistëve të të drejtave të njeriut të Azisë. KazDN është një institucion i pavarur joqeveritar, i cili synon të promovojë vetëdijësimin më të madh dhe realizim të të drejtave të njeriut në rajonin e Azisë, si dhe që ta mobilizojë opinionin publik aziatik ndërkombëtar për të marrë ndihmë dhe kompensim për viktimat e shkeljes së të drejtave të njeriut. KazDN promovon të drejtat civile, politike, ekonomike, sociale dhe kulturore. KazDN orvatet që të arrijë pikësynimet e deklaruara në Kartën Aziatike.

Evropa

Qendra Daneze për të Drejtat e Njeriut

Danish Centre for Human Rights

Gruntvigs Hus

Studiestraede 38

DK-1455 Copenhagen K, Denmark

Numri i telefonit: +45 33 30 88 68,

Faksi: + 45 33 30 88 00

E-mail: DB@humanrights.dk

Adresa e internetit: www.humanrights.dk/

Qëllimi i kësaj qendre është të grumbullojë dhe ta zhvillojë dijen për të drejtat e njeriut në shkallë nacionale, rajonale dhe ndërkombëtare. Puna e kësaj qendër përfshin hulumtimet, infromimin dhe botimin, arsimimin, dokumentimin dhe projektet ndërdisiplinare. Punëtorët e kësaj organizate përfaqësojnë një shkallë të gjerë të disiplinave si ligji, antropologjia, sociologjia, ekononomia, historia dhe gazetaria. Që nga viti 1999 është një këshilltar i lartë i cili punon për të drejtat e njeriut, të femrave dhe të drejtat e lindjes. Qendra bashkëpunon me organizatat joqeveritare dhe me autoritetet publike në shkallë nacionale dhe ndërkombëtare. Po ashtu bashkëpunon me Këshillin Nordik, Këshillin e Evropës, OSBE, BE dhe KB.

Fondacioni i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut (FHDN)

Helsinki Foundation for Human Rights (HFHR)

18 Bracka Steet apt. 62

00-028 Warsaw, Poland

Numri i telefonit: + 48 22 828 10 08 / 828 69 96

Adresa e internetit: www.hfhrpol.waw.pl/en/index.html

E-mail: hfhr@hfhrpol.waw.pl

Gjuha e punës: angleze

Llojet e programeve: arsimimi dhe trajnimi për të drejtat e njeriut për grupe profesioniste; Shkolla e të drejtave të njeriut: fushata publike e arsimimit; monitorimi; iniciativat legjislative.

Grupet e synuara: avokatët, paralamentarët, udhëheqësit e OJQ, gazetarët, gjykatësit, policët, punëtorët e burgjeve.

Fondacioni i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut (FHDN) është një organizatë joqeveritare e pavarur nga shteti apo nga partitë politike, i kyçur në aktivitet ndërkombëtare për arsimin mbi të drejta të njeriut, sundimin e ligjit dhe kushtetushmërinë e personave të ndërlidhur me organizatat joqeveritare, isntitucionet shtetërore dhe mediat. Fondacioni i Helsinkit për të Drejtat e Njeriut (FHDN) po ashtu mëson veprimet efektive për mbrojtje dhe promovim të të drejtave të njeriut.

Federata Ndërkombëtare e Helsinkit (FNH)

International Helsinki Federation (IHF)

Rummelhardtgasse 2/18

A-1090 Vienna, Austria

Numri i telefonit: + 43 1 408 88 22

Adresa e internetit: www.ihf-hr.org

Gjuha e punës: angleze

Llojet e programeve: trajnimi i grupeve profesioniste; monitorimi i situatave të të drejtave të njeriut.

Grupet e synuara: anëtaret e organizatave të FNH; gjyqësori, vendet aktiviste për të drejtat e njeriut: shtetet anëtare të OSBE.

Federata Ndërkombëtare e Helsinkit (FNH) për të Drejtat e Njeriut është një grup vetëqeverisës i një organizata joprofitabile, joqeveritare që vepron për mbrojtjen e të drejtave të njeriut në të gjithë Evropën, Amerikën Veriore, dhe republikat e Azisë Qendrore të formuara nga territoret e ish-Bashkimit Sovjetik. Qëllimi primar është që të monitorojë harmonizimin me konditat e Aktit të Final të Helsinikit dhe dokumentet e tjera në vazhdim. Sekretariati i Federatës Ndërkombëtare të Helsinkit (FNH) gjendet në Vijenë dhe mbështet e ofron lidhje dhe komunikim me dyzet e një anëtarët e “Komiteteve të Helsinikit”, i ndërlidh grupet e të drejtave të njeriut dhe i përfaqëson ata në nivel politik ndërkombëtar. Federata Ndërkombëtare e Helsinkit (FNH) po ashtu ka lidhje direkte me individë dhe grupe që mbështetin të drejtat e njeriut ku nuk ka asnjë komitet të Helsinikit.

Instituti i të Drejtave të Njeriut dhe Ligjit Humanitar Raul Uallenberg

Raoul Wallenberg Institute of Human Rights and Humanitarian Law

P.O. Box 1155

S-22105 Lund

Sweden

Tel: + 46 46 222 12 08

Faksi: + 46 46 222 12 22

Adresa e internetit: http://www.rwi.lu.se

E-mail: secretariat@rwi.lu.se

Instituti i të Drejtave të Njeriut dhe Ligjit Humanitar Raul Uallenberg është një institut akademik i formuar në vitin 1984 në Fakultetin Juridik të Universitetit të Lundit në Suedi. Qëllimi i këtij instituti është që të promovojë hulumtimin, trajnimin dhe arsimimin akademik në fushat e të drejtave të njeriut dhe ligjit humanitar.

Amerika Latine

Komisioni për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut në Amerikën Qendrore (KMDNA)

Comision para Defensa de los Derechos Humanos en Centroamerika (CODEHUCA)

189-1002, San Jose, Costa Rica

Numri i telefonit: + 506 224 59 70

Adresa e internetit: www.codehuca.or.cr/

e-mail: codehuca@codehuca.or.cr

Gjuhët e punës: angleze, spanjolle

Komisioni për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut në Amerikën Qendrore (KMDNA) është një asociacion i pavarur rajonal, joprofitabil, joqeveritar dhe joreligjioz. Që nga themelimi në vitin 1978 është bërë një institucion që vepron në shoqërinë civile të Amerikës Qendrore. Qëllimi më i rëndësishëm i KMDNA është që të ndihmojë rritjen e respektit për të drejtat e njeriut në Amerikën Qendrore. Për ta arritur këtë qëllim, asociacion zhvillon dhe vë në praktikë një koncept të integruar të të drejtave të njeriut, thellon konceptin e të drejtave të njeriut në Amerikën Qendrore, thekson parandalimin e shkeljeve të të drejtave të njeriut dhe mbështet sektorët më të cenuar të shoqërisë së Amerikës Qendrore.

PROGRAMET E MAGJISTRATURËS PËR TË DREJTAT E NJERIUT

Programet e Magjsitraturës Evropiane në të Drejta të Njeriut dhe Demokratizim

European Inter-University Centre (EIUC) për të Drejtat e Njeriut dhe Demokratizim

E.MA Secretariat: Monastery of San Nicolo, Riviera San Nicolo, 26, I-30126 Venice- The Lido

Tel: + 39 041 2720 923 (direkt)

Tel: + 39 041 27 20 911 (sekretariati)

E-mail: ema-info@venis.it, secretariat@ema-humanrights.org

http://hred-euromaster.venis.it

Programet e Magjistraturës Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe Demokratizim në Evropën Juglindore

Qendra për Studime Ndërdisiplinare për Studime Postdiplomike e Universitetit të Sarajevës, Obala Kulina bana 7/1. 71 000 Sarajevo, Bosnja dhe Hercegovina

Tel: + 387 33 668 685

E-mail: coordination@cps.edu.ba, law@cps.edu.ba

http://www.eurobalk.net

Magjistratura Mesdhetare në të Drejtat e Njeriut dhe Demokratizim

Universitetit i Maltës

Old University Building, St, Paul Street, Valletta

VLT 07, Malta

Tel: (356) 242791, 234121 ext 242

E-mail: grights@maltanet.net

http://home.um.edu.mt/laws/test/hrd/

Magjistratura Afrikane në të Drejtat e Njeriut dhe Demokratizim

Qendra për të Drejtat e Njeriut, Universiteti i Pretorias,

PRETORIA 0002, Afrika Jugore

Tel: + 27 12 420 3228

E-Mail: chheyns@hakuna.up.ac.za

http://www.up.ac.za/chr/neëmasters/masters.html

E-mail: awpgs@hkusua.hku.hk

Magjistratura Aziatike në të Drejtat e Njeriut

Qendra për Ligjin e Krahasuar dhe Publik

Centre for Comparative and Public Law, 4th floor K.K. Leung Building, Pokfulam Road,

University of Hong Kong (Universiteti i Hong Kongut)

Tel: awgs@hkusua.hku.hk

http://www.hku.hk/ccpl/hr-programs/i

Programi Postdiplomik në Ligjin e të Drejtave të Njeriut dhe Studimet për të Drejtat e Njeriut

Universiteti i Paqes, Apdo. 138-6100, Ciudad Colon, Costa Rica

Tel: + 506 205 9000

E-mail: acadmin@upeace.org

http://www.upeace.org/academic/masters/int_law.htm

Programi i Magjistraturës në Ligjin e të Drejtave të Njeriut dhe Demokratizim i Institutit Raul Uallenberg

Faculty of Law, University of Lund,

Box 207, SE-221 00 LUND, Sweden

Tel: + 46 46 222 1249

E-mail: frida.ericmats@jur.lu.se apo frida.nilsson@jur.lu.se

http://www.rwi.lu.se/

E. ORGANIZATA TË ZGJEDHURA TË ‘RSN’ TË TË DREJTAVE TË NJERIUT

Në këtë seksion ju do të gjeni infromata të dobishme mbi Rrejtin e Sigurisë Njerëzore, përfshirë edhe informatat për iniciativat e tyre nacionale dhe ndërkombëtare dhe për programet e tyre për të drejtat e njeriut, arsimimin për të drejtat e njeriut dhe sigurinë njerëzore.

AUSTRIA

Emri i organizatës: Qendra Evropiane e Trajnimit dhe Hulumtimit për të Drejtat e Njeriut dhe Demokraci (ETC)

Adresa: Schubertstrase 29, A – 8010 GRAZ, AUSTRIA

Numri i telefonit/faksit: +43 376 322 888 1 / +43 316 322 888 4

Adresa e internetit: www.etc-graz.at

E-mail: office@etc-graz.at

Gjuha e punës: angleze, gjermane

Lloji i programeve: programe trajnuese dhe arsimore të të drejtave të njeriut në nivel lokal, rajonal dhe ndërkombëtar; shkolla vjetore e verës për të drejtat e njeriut; konceptualizimi dhe dhe koordininimi i programeve të RRHS në Evropën Juglinodre përmes Rrjetit Universitar të Qendrave të të Drejtave të Njeriut në Evropën Juglindore; konferenca dhe praktikume, projekte të hulumtimit.

Grupi i synuar: studentët, mësuesit e shkollave të mesme, hulumtuesit e rinj dhe fakultetet, trajnerët e RRHS, përfaqësuesit e OJQ-ve, zyrtarët qeveritarë, institutet e pavarura kombëtarë të të drejtave të njeriut, zyrtarët e policisë, etj.

Emri i organizatës: Instituti për të Drejta të Njeriut Ludwig Boltzmann, Vienna (BIM)

Adresa: Hezgasse 1, A-1010 Wien, Austria

Numri i telefonit/faksit: + 43 1 4277 27420 / + 43 1 4277 27429

Adresa e internetit: www.univie.ac.at/bim

E-mail: bim.staatsrecht@univie.ac.at

Gjuha e punës: angleze, gjermane

Lloji i programeve: programe hulumtuese. BIM mirëmban Qendrat e Shërbimeve për Arsimim për të Drejtat e Njeriut dhe organizon sesione të rregullta trajnimi, praktikume dhe seminare.

Grupi i synuar: studentët, arsimtarët, shoqëria civile, etj.

Emri i organizatës: Instituti Asutriak i të Drejtave të Njeriut

Adresa: Monchsberg 2, Edmundsburg, A-5020 Salzburg, Austria

Numri i telefonit/faksit: + 43 622 84 25 21 181 / + 43 662 84 25 21 182

Adresa e internetit: www.sbg.ac.at/oim/home.htm

E-mail: human.rights@sbg.ac.at

Gjuha e punës: angleze, gjermane

Lloji i programeve: Buletini informativ mbi praktikën e Konventës Evropiane mbi të Drejtat e Njeriut, seminare, hulumtime.

Grupet e synuara: avokatët, akademitë, aaministrata

KANADAJA

Emri i organizatës: Fondacioni Kanadez i të Drejtave të Njeriut (FKDN)

Adresa: 1425 Rene – Levesque Blvd. West, Suite 407, Montreal, Quebec, H3H 1Y7, CANADA

Numri i telefonit/faksit: + 1 514 954 0382 / + 1514 954 0659

Adresa e internetit: www.chrf.ca

E-mail: chrf@ chrf.ca

Gjuha e punës: angleze, frëngë, ruse, indoneziane.

Lloji i programeve: Programi Ndërkombëtar i Trajnimit për të Drejtat e Njeriut (PNTDN); sesioni vejtor i trajnimeve për forcimin e kapacitetit të organizatave të të drejtave të njeriut që të ndërmarrin çështjet e ADN: programet e ADN në Azi, Afrikë dhe në Evropën Qendrore dhe Lindore; konferenca dhe praktikume.

Grupet e synuara: shoqëria civile, në veçanti OJQ-të të cilat përfshihen në ADN, zyrtarët qeveritarë, institutet e pavarura nacionale të të drejtave të njeriut.

Emri i organizatës: Qendra John Humphrey (Gjon Hamfrej)

Adresa: Box/PC 11661, Edmonton, AB, T5J 3K8, CANADA

Numri i telefonit/faksit: + 1 780 453-2638 / + 1 780 482 - 1519

Adresa e internetit: www.johnhumphreycentre.org

E-mail: info@johnhumphreycentre.org

Grupet e synuara: veçanërisht fëmijët dhe të rinjtë

Lloji i programeve: kampe verore dhe programe për të rinjtë, mbi të drejtat e njeriut, botime të ndërlidhura me DN.

KILI

Emri i organizatës: Programi Ndërdisiplinar për Hulumtim në Arsimim / Programa Interdicilinario de Investigaciones ed Education (PIIE)

Adresa: Enrique Richard 3344, Nunoa, Santiago de Chile, CHILE

Numri i telefonit/faksit: +56 –2-209 66 44 / + 56-2-2204 74 60

Adresa e internetit: www.piie.cl

E-mail:piie@academia.cl

Lloji i programeve: kurse dhe projekte të ADN, seminare, botime për DN, etj.

GREQIA

Emri i organizatës: Qendra për Mbrojtjen e të Drejtave të Njeriut

Adresa: 3, Lempessi Street, Makrygianni, Athens 117 42, GREECE

Numri i telefonit/faksit: + 30210-92 10 977 / + 30210-92 46 056

Adresa e internetit: www.kepad.gr

E-mail: info@ kepad.gr

Gjuha e punës: angleze

Lloji i programeve:: Arsimi i DN

Grupet e synuara: të rinjtë, mosha 20 – 30 (studentët e universiteteve, të diplomuarit, përfaqësuesit e OJQ, gazetarët dhe anëtarët e tjerë të shoqërisë) nga vendet e Evropës Juglindore (në një të afërme edhe nga Lindja e Mesme dhe Evropa Lindore).

Emri i organizatës: Fondacioni Marangopulos për të Drejtat e Njeriut

Adresa: 1, lycavittou, street, Athens 106 72, GREECE

Numri i telefonit/faksit: + 3-010 3637455; + 3 – 010 3613527 / + 3-1010 3637455

Adresa e internetit: www.mfhr.gr

E-mail: info@mfhr.gr

Gjuha e punës: angleze, frënge, greke, italiane

Lloji i programeve: kurse dhe seminare për ADN, bursa për studentët që specializojnë në DN, botime të ndërlidhura me ADN dhe ligjërime.

IRLANDA

Emri i organizatës: Qendra Irlandeze për të Drejtat e Njeriut

Adresa: National University of Ireland Galaëay, Galaëay, IRELAND

Numri i telefonit/faksit: + 353 91 750464 / +355 91 750575

Adresa e internetit: www.nuigalway.ie/human_rights

E-mail: humanrights@nuigalëay.ie

Gjuha e punës: angleze

Lloji i programeve: konferencat mbi DN, shkolla verore, programe të trajnimit, programe të studimit, botime dhe projekte të ndërlidhura me temat e DN.

Grupet e synuara: studentët, hulumutesit

JORDANIA

Emri i organizatës: Qendra e Amanit për Studime mbi të Drejtat e Njeriut

Adresa: amman – 1121, P.O. Box 212524, JORDAN

Numri i telefonit/faksit: + 962-6-4655043

Adresa e internetit: www.achrs.org

E-mail: achrs@joinnet.com.jo

Gjuha e punës: arabe

Lloji i programeve: kurse trajnimi për DN, për të drejtat e femrave dhe të fëmijëve, punë vullnetare e të rinjve, drejtësi dhe reforma të panelit gjyqësor; programe që bartin të drejtat e njeriut, të drejtat sociale, arsimore dhe ekonomike.

Grupet e synuara: femrat, fëmijët, adoleshentët, vullnetarët, gazetarët, mësuesit e shkollave, avokatët, gjyqtarët, etj.

MALI

Emri i organizatës: Association Malienne des Droits de l’Homme (AMDH) – Asociacioni Maliez për të Drejtat e Njeriut

Adresa: vaenue Mamadou KONATE, Porte 400, Bamako – Coura, Bamako, B.P. 3129

Numri i telefonit/faksit: + 223-222-34-62

Adresa e internetit: www.adrdh.org/amdh

E-mail: amdh@malinet.ml

Lloji i programeve: promovimi dhe mbrojtja e të drejtave të njeriut (seminare, konferenca, praktikume). Dokumentim, Arsimim për të Drejtat e Njeriut.

Emri i organizatës: Mouvment de People pour l’Education aux Droits Humains (PDHRE/DPEDH-MAILI) dhe Institut African d’Apprentissage pour L’Education aux Droits Humains (INAFAEDH/ALIHRE)

Adresa: B.P.R. 5168 Bamako Mali

Numri i telefonit/faksit: + 223 220 41 73 / +223 220 41 74

E-mail: pdhre@afribone.net.ml

Lloji i programeve: Programet për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut, Të Drejtat e Njeriut City (Kati)

HOLANDA

Instituti Holandez mbi të Drejtat e Njeriut (SIM)

Adresa: Utrecht Universiyt, Janskerkhof 3, 3512 BK Utrecht, The NETHERLANDS

Numri i telefonit/faksit: + 31 30 2538033 / + 31 30 2537168

Adresa e internetit: www.law.uu.nl/english/sim

E-mail: sim@law.uu.nl

Lloji i programeve: projekte hulumtimi dhe studime, shpërndarje e informatave të DN në nivel nacional dhe ndërkombëtar, kurse, konferenca, simpoziume, ligjërime

NORVEGJIA

Emri i organizatës: Qendra Norvegjeze për të Drejtat e Njeriut (emri i mëparshëm: Instituti Norvegjez për të Drejtat e Njeriut)

Adresa: University of Oslo – Faculty of Law, Norwegian Centre for Human Rights (NCHR), P.B. 6706 St. Olavs Plass, 0130 Oslo, NORËAY

Numri i telefonit/faksit: + 47 – 22842001 / + 47 - 22842002

Adresa e internetit: www.humanrights.uio.no/english/

E-mail: admin@nchr.uio.no

Gjuha e punës: norvegjeze, angleze

Lloji i programeve: programet e mësimit të DN, kurse, aktivitete të ndërlidhura me ADN, përfshirë edhe projektet e teksteve mësimore.

Grupet e synuara: studentët, arsimtarët, mësuesit.

Emri i organizatës: Këshilli Norvegjez i Refugjatëve (KNR)

Adresa: P.O. Box 6758 St. Olavs Plass, N-0130 Oslo, Norëay

Numri i telefonit/faksit: + 47-23 10 98 00 / + 47-23 10 98 01

Adresa e internetit: www.nrc.no

E-mail: Eldrid.Midttun@ nrc.no

Gjuha e punës: angleze, frënge, portugeze dhe gjuhë zyrtare lokale (armene, azerbejxhanase, gjeorgjiane, burundi).

Lloji i programeve: mbështetje për shoqërinë gjatë emergjencave në fazën e tranzicionit. Qëllimet kryesore: ADN, praktikumet, botimi i materialeve teknike në gjuhët nacionale

Grupet e synuara: autoritet arsimore kombëtare dhe institutet; zyrtarët rajonalë të arsimit, vendimmarrësit dhe kryetarët; mësuesit dhe mësuesit trajnues, nxënësit dhe prindërit e tyre.

SLLOVENIA

Emri i organizatës: Instituti Arsimor Hulumtues (IAH)

Adresa: Garbizceva 62, 1000 Ljubljana, SLOVENIA

Numri i telefonit/faksit: + 386 1 420 12 40 / + 386 1 420 14 66

Adresa e internetit: www.arnes.si/~uljpeins/

E-mail: pedagoski.institut@guest.arnes.si

Lloji i programeve: themelore, hulumtuese, zhvilluese dhe projektet e aplikueshme mbi arsimim në fushat e ndërlidhura; trajnimi dhe arsimimi i hulumtuimit për të postdiplomuar; organizimi i seminareve, takime profesionale dhe konferenca ndërkombëtare.

Emri i organizatës: Fondacioni “Së-Bashku”-Qendra Rajonale për Mirëqenie Psikosociale të Fëmijëve

Adresa: Resljeva 30, 1000 Ljubljana, SLOVENIA

Numri i telefonit/faksit: + 386 1 430 12 99 / + 386 1 430 12 98

Adresa e internetit: www.together-foundation.si

E-mail: Eva.Marn@ together-foundation.si

Lloji i programeve: porgamet për forcim të strukturave lokale në fushat e kujdesit për fëmijë dhe zhvillimi i modeleve të mbrojtjes psikosociale dhe mundësimit të fëmijëve të prekur nga lufta dhe nga fatkeqësitë në Evropën Juglindore.

Grupet e synuara: mësuesit, personeli shkollor, punëtorët e shëndetësisë etj.

Emri i organizatës: Instituti për Studime Etnike (ISE)

Adresa: Erjavzceva 26, 1000 Ljubljana, SLOVENIA

Numri i telefonit/faksit: + 386 1 200 18 70 / + 386 1 251 09 64

Adresa e internetit: www.inv.si

E-mail: inc@inv.si

Lloji i programeve: programe hulumtuese dhe projekte në fushën e studimeve etnike, studime ekspertive në mënyrë të veçantë për institutet shtetërore që merren me politikat etnike, të pakicave dhe politikat kulturore.

Emri i organizatës: Instituti i Paqes- Mirovni Institut

Adresa: Metelkova ulica 6, 1000 Ljubljana, SLOVENIA

Numri i telefonit/faksit: + 386 1 234 77 20 / + 386 1 234 77 22

Adresa e internetit: www.mirovni-institut.si

E-mail: info@mirovni-institut.si

Lloji i programeve: konferenca, seminare, hulumtime të studimeve dhe projekte në fushat e DN, demokratizimit, paqes dhe luftës, racizmit, studimet gjinore dhe kulturore, etj.

Emri i organizatës: HUMANITAS

Adresa: Gosposka 10, 1000 Ljubljana, SLOVENIA

Numri i telefonit/faksit: + 386 1 43 00 343

Adresa e internetit: www.humanitas-slovenia.org

E-mail: humanitas@siol.net

Lloji i programeve: projekte që ofrojnë asistencë dhe mbrojtje për individët që janë më pak të privilegjuar përreth botës; të përfaqësojë interesin e tyre, në veçanti atë të fëmijëve; dhe të promovojë dhe të ofrojë arsimim dhe këshillim mbi fillet e DN.

AFRIKA JUGORE

Emri i organizatës: Qendra për të Drejtat e Njeriut – Universiteti i Pretorias

Adresa: University of Pretoria, 0002, Pretoria, SOUTH AFRIKA

Numri i telefonit/faksit: + 27 12 420 – 4111 / + 27 12 362 – 51 68

Adresa e internetit: www.up.ac.za/chr

E-mail: scs@ up.ac.za

Lloji i programeve: praktikume, seminare, konferenca, sesione speciale të trajnimit, programe të arsimimit, projekte mbi ADN dhe ligjin e DN në Afrikë.

Grupet e synuara: punëtorët social, mësuesit, avokatët, zyrtarët e policisë, OJQ

Emri i organizatës: Kryesia e të të Drejtave të Njeriut të ‘Oliver Tambo”’ të UNESCO-s

Adresa: University of Fort Hare, Private Bag X1314, Alice 5700, AFRIKA JUGORE

Numri i telefonit/faksit: + 27-40 602 2220 / + 27-40 602 25 444

Adresa e internetit: http://www.ufh.ac.za (hulumto nën departamente/hulumtime)

E-mail: nrembe@ufh.ac.za

Gjuha e punës: angleze

Lloji i programeve: arsimimi i DN, trajnime profesionale, hulumtim, dokumentim etj. Në fushën e DN, demokracisë, vlerave, paqes dhe tolerancës

Grupet e synuara: grupet profesioniste, institutet kobëtare të DN, OJQ, studentët dhe edukatorët nga shkolla e mesme deri tek univesitetet, agjentët e ndryshimeve sociale, strukturat e shoqërisë civile.

ZVICRA

Emri i organizatës: Sistemi i Informimit dhe Dokumentimit i të Drejtave të Njeriut, International -HURIDOCS

Adresa: 48, Chemin du Grand-Montfleury, CH-1290 Versoix, SWITZERLAND

Numri i telefonit/faksit: + 41-22 755 52 52 / + 41-22 755 52 60

Adresa e internetit: http://huridocs.org

E-mail: infor@huridocs.org

Gjuha e punës: angleze, frënge, spanjolle (përkthimi i botimeve bëhet, po ashtu, në arabisht, rusisht dhe në gjuhë të tjera)

Lloji i programeve: takime rajonale dhe trajnime në mirëmbajtjen e informatave të DN dhe dokumentimin, kurse për trajnimin e trajnerëve

Grupet e synuara: punëtorët e informatave dhe dokumentuesit e organizatave të lidhur me DN.

Emri i organizatës: Qendra Ndërkombëtare e Trajnimit mbi të Drejtat e Njeriut dhe Mësimin e Paqes (CIPEDHOP)

Adresa: 5, rue de Simplon, 1207 Geneva, Switzerland

Numri i telefonit/faksit: + 41-22 735 24 22 / + 41 – 22 735 06 53

Adresa e internetit: www.eip-cifedhop.org

E-mail: cifedhop@mail-box.ch

Gjuha e punës: frënge, angleze

Lloji i programeve: sesione ndërkombëtare të ADN; sesione të trajnimeve rajonale dhe nacionale në disa shtete; botimi dhe shpërndarja e materialeve në lidhje me ADN; mbështetje të hulumtimeve, përgatitje dhe studimi i materialeve arsimore.

Grupet e synuara: mësuesit nga shkollat fillore, të mesme, dhe shkollat profesionale, si dhe profesorët nga shkolla e larta, të cilët ligjërojnë për arsimim në DN dhe për paqe.

Emri i organizatës: Menschenrechte Schweiz MEZRS (Të Drejtat e Njeriut Zvicër)

Adresa: Gesellschaftsstrase 45, 3012 Bern, SWITZERLAND

Numri i telefonit/faksit: + 41-31 302 01 61 / + 41 –31 302 00 62

Adresa e internetit: www.humanrights.ch

E-mail: info@humanrights.ch

Gjuha e punës: gjermane

Lloji i programeve: informata të drejtpërdrejta (online), informata për të rritur

Grupet e synuara: administrata, punëtorët social, policia etj.

TAJLANDA

Emri i organizatës: Qendra Rajonale e Burimeve të Azisë për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut (QRBAADN)

Qendra e Burimeve Rajonale Aziatike për Arsimim mbi të Drejtat e Njeriut (ARRC)

Adresa: 2738 Ladprao, 128/3 Klongchan, Bangkapi

Bangkok 10240, Thailand

Numri i telefonit: + 66 2 377 5641/66 1 642 7278

Adresa e Internetit: www.arrc-hre.com/

E-mail: arrc@ksc.th.com

Gjuha e punës: Angleze

Lloji i programeve: organizimi i aktiviteteve të trajnimit të ADN në nivel rajonal dhe kombëtar, raportet dhe botimet mbi ADN

Grupet e synuara: trajnuesit e organizatave të ADN

Emri i organizatës: Zyra e Studimeve mbi të Drejtat e Njeriut dhe Zhvillimit Social, Universiteti i Mahidolit

Adresa: Faculty of Graduate Studies, Mahidol University, Salaya Campus, Nakhon Pathon 73170, THAILAND

Numri i telefonit/faksit: (662) 44-4125 lokali 400, 4001 / 441-9427

E-mail: tencs@mahidol.ac.th

DEKLARATA UNIVERSALE MBI TE DREJTAT E NJERIUT

HYRJE

Deri sa njohja e dinjitetit të lindur të të drejtave të barabarta dhe të patjetërsueshme të të gjithë anëtarëve të familjes njerëzore është themeli i lirisë, drejtësisë dhe paqes në botë;

Deri sa mosrespektimi dhe përbuzja e të drejtave të njeriut ka çuar drejt akteve barbare, të cilat kanë ofenduar ndërgjegjen e njerëzimit, dhe deri sa krijimi i botës në të cilën njerëzit do të gëzojnë lirinë e fjalës, të besimit dhe lirinë nga frika e skamja është proklamuar si dëshira më e lartë e çdo njeriu; deri sa është e nevojshme që të drejtat e njeriut të mbrohen me dispozita juridike, në mënyrë që njeriu të mos jetë i shtrënguar që në pikën e fundit t'i përvishet kryengritjes kundër tiranisë dhe shtypjes; deri sa është e nevojshme që të nxitet zhvillimi i marrëdhënieve miqësore midis kombeve; deri sa popujt e Kombeve të Bashkuara vërtetuan përsëri në Kartë besimin e tyre në të drejtat themelore të njeriut, në dinjitetin dhe vlerën e personit të njeriut dhe në barazinë midis burrave dhe grave dhe mbasi vendosën që të nxisin përparimin shoqëror dhe të përmirësojnë nivelin e jetës në liri të plotë; derisa shtetet anëtare u detyruan që, në bashkëpunim me Kombet e Bashkuara, të sigurojnë respektimin e përgjithshëm dhe zbatimin e të drejtave të njeriut dhe të lirive themelore; deri sa kuptimi i përbashkët i këtyre të drejtave dhe lirive është më i rëndësishëm për realizimin e plotë të këtij detyrimi;

ASAMBLEJA E PERGJITHSHME shpall këtë

DEKLARATE UNIVERSALE MBI TE DREJTAT E NJERIUT si ideal i përgjithshëm të cilin duhet ta arrijnë të gjithë popujt dhe të gjitha kombet, në mënyrë që çdo njeri dhe çdo organizëm shoqëror, duke pasur parasysh gjithmonë këtë deklaratë, të përpiqet që me anë të mësimit dhe të edukimit, të ndihmonte respektimin e këtyre të drejtave dhe lirive dhe që me anë të masave progresive kombëtare dhe ndërkombëtare, të sigurohej njohja dhe zbatimi i tyre i përgjithshëm dhe i vërtetë, si midis popujve të vetë shteteve anëtare, ashtu edhe midis popujve të atyre territoreve që janë nën administrimin e tyre.

Neni 1.

Të gjithë njerëzit lindin të lirë dhe të barabartë në dinjitet dhe në të drejta. Ata kanë arsye dhe ndërgjegje dhe duhet të sillen ndaj njëri-tjetrit me frymë vëllazërimi.

Neni 2.

Secili gëzon të gjitha të drejtat dhe liritë e parashtruara në këtë Deklaratë, pa kurrfarë kufizimesh përsa i përket racës, ngjyrës, gjinisë, gjuhës, besimit fetar, mendimit politik ose tjetër, origjinës kombëtare a shoqërore, pasurisë, lindjes ose tjetër.

Asnjë dallim nuk do të bëhet në bazë të statusit politik, juridik ose ndërkombëtar të shtetit ose vendit të cilit i përket çdo njeri, qoftë kur shteti ose vendi është i pavarur, qoftë nën kujdestari, qoftë jo vetëqeverisës ose që gjendet në çfarëdo kushtesh të tjera të kufizimit të sovranitetit.

Neni 3.

Gjithkush ka të drejtë të jetojë, të jetë i lirë dhe të ketë siguri personale.

Neni 4.

Asnjeri nuk duhet të mbahet si skllav ose çifçi; skllavëria dhe tregtia e skllevërve janë të ndaluara në të gjitha format.

Neni 5.

Asnjeri nuk duhet t'i nënshtrohet mundimit, veprimit ose dënimit të egër, jonjerëzor ose poshtërues.

Neni 6.

Gjithkush ka të drejtë që kudo t'i njihet personaliteti para ligjit.

Neni 7.

Të gjithë janë të barabartë para ligjit dhe kanë të drejtë që, pa asnjë diskriminim, të mbrohen barabarësisht nga ligji.Të gjithë kanë të drejtë për t'u mbrojtur barabarësisht kundër çdo diskriminimi që cenon këtë Deklaratë, si dhe kundër çdo nxitjeje për një diskriminim të tillë.

Neni 8.

Gjithkush ka të drejtë për mjete juridike të frytshme para gjykatave kompetente kombëtare, për veprimet me të cilat shkilen të drejtat themelore të garantuara nga kushtetuta ose ligjet.

Neni 9.

Asnjeri nuk duhet t'i nënshtrohet arbitrarisht arrestimit, ndalimit ose internimit.

Neni 10.

Gjithkush gëzon njëlloj të drejtën për një proces gjyqësor objektiv e publik para një gjykate të pavarur e të paanshme, në përcaktimin e të drejtave dhe detyrimeve të veta dhe për vendimin mbi çfarëdo lloj akuze penale kundër tij.

Neni 11.

Kushdo që është i akuzuar për një vepër penale ka të drejtë të konsiderohet i pafajshëm deri sa të vërtetohet fajësia në bazë të ligjit dhe në një proces publik në të cilin ka pasur të gjitha garancitë e duhura për mbrojtjen e vet.

Asnjeri nuk duhet të dënohet për veprime ose mosveprime të cilat nuk përbëjnë vepër penale, sipas ligjeve kombëtare dhe ndërkombëtare, në kohën kur janë kryer. Gjithashtu, nuk mund të caktohet një dënim më i rëndë nga ai që është zbatuar në kohën kur është kryer vepra penale.

Neni 12.

Asnjeri nuk duhet t'i nënshtrohet ndërhyrjes arbitrare në jetën, familjen, banesën ose korrespondencën vetjake, si dhe sulmeve kundër nderit dhe prestigjit personal. Gjithkush ka të drejtë të mbrohet nga ligji kundër ndërhyrjeve ose sulmeve të tilla.

Neni 13.

Gjithkush ka të drejtën e lirisë së qarkullimit dhe banimit brenda kufijve të çdo shteti. Gjithkush ka të drejtë të largohet nga cilido vend qoftë, përfshirë këtu edhe të vetin, si dhe të kthehet në vendin e vet.

Neni 14.

Gjithkush ka të drejtë të kërkojë dhe të gëzojë në vende të tjera azil nga ndjekjet.

Këtë të drejtë nuk mund ta gëzojë askush në rast se ndiqet për krime jopolitike ose për vepra në kundërshtim me qëllimet dhe parimet e Kombeve të Bashkuara.

Neni 15.

Gjithkush e ka të drejtën e një nacionaliteti.

Asnjeri nuk duhet të privohet arbitrarisht nga nacionaliteti e tij, si dhe as nga e drejta që të ndërrojë nacionalitetin.

Neni 16.

Burrat dhe gratë në moshë të pjekur kanë të drejtë të lidhin martesë dhe formojnë familje, pa kurrfarë kufizimi për sa i përket racës, shtetësisë ose besimit. Ata kanë të drejta të barabarta si në rastin e lidhjes së martesës, gjatë martesës si dhe në rast shkurorëzimi.

Martesa duhet të lidhet vetëm me pëlqimin plotësisht të lirë të personave që do të martohen.

Familja është bërthama e natyrshme dhe themelore e shoqërisë dhe e ka të drejtën e mbrojtjes nga shoqëria dhe shteti.

Neni 17.

Gjithkush ka të drejtë të ketë pasuri, si vetëm, ashtu edhe në bashkësi me të tjerët.

Asnjeri nuk duhet të privohet arbitrarisht nga pasuria e tij.

Neni 18.

Gjithkush e ka të drejtën e lirisë së mendimit, ndërgjegjes dhe besimit; kjo e drejtë përfshin lirinë e ndryshimit të besimit ose të bindjeve dhe lirinë që njeriu, qoftë vetë ose në bashkësi me të tjerët, ta shfaqë publikisht ose privatisht, besimin ose bindjen e vet me anë të dhënies së mësimeve, kryerjes së kultit dhe ceremonive fetare.

Neni 19.

Gjithkush ka të drejtën e lirisë së mendimit dhe të shprehjes; kjo e drejtë përfshin lirinë e mendimit pa ndërhyrje, si dhe lirinë e kërkimit, marrjes dhe njoftimit të informacionit dhe ideve me çfarëdo mjeti qoftë, pa marrë parasysh kufijtë.

Neni 20.

Gjithkush ka të drejtën e lirisë së mbledhjes dhe bashkimit paqësor.

Asnjeri nuk duhet të detyrohet të bëjë pjesë në ndonjë bashkim.

Neni 21.

Gjithkush ka të drejtë të marrë pjesë në qeverisjen e vendit të tij, drejtpërdrejt ose me anë të përfaqësuesve të zgjedhur lirisht.

Gjithkush ka njëlloj të drejtë të ketë qasje në shërbimet publike në vendin e vet.

Vullneti i popullit është baza e pushtetit shtetëror; ky vullnet duhet të shprehet në zgjedhje periodike dhe të lira, të cilat duhet të jenë të përgjithshme dhe me votim të barabartë, si dhe me votim të fshehtë ose sipas procedurës ekuivalente të votimit të lirë.

Neni 22.

Si anëtar i shoqërisë, gjithkush ka të drejtën e sigurimit shoqëror dhe realizimit të të drejtave ekonomike, sociale e kulturore, të domosdoshme për dinjitetin e vet dhe për zhvillimin e lirë të personalitetit, me ndihmën e shtetit dhe bashkëpunimit ndërkombëtar dhe në përputhje me organizimin dhe mundësitë e çdo shteti.

Neni 23.

Gjithkush ka të drejtë për punë, që të zgjedhë lirisht profesionin, të ketë kushte të favorshme pune dhe të jetë i mbrojtur nga papunësia.

Gjithkush, pa kurrfarë diskriminimi, ka të drejtë që për punë të njëjtë të marrë rrogë të njëjtë.

Gjithkush që punon ka të drejtë për një shpërblim të drejtë dhe të favorshëm, në mënyrë që t'i sigurojë atij dhe familjes së tij një jetë që i përgjigjet dinjitetit njerëzor dhe, në qoftë se do të jetë e nevojshme ky shpërblim të plotësohet edhe me mjete të tjera të sigurimit shoqëror.

Gjithkush ka të drejtë të formojë sindikatë dhe të bëjë pjesë në të, për mbrojtjen e interesave të veta.

Neni 24.

Gjithkush ka të drejtë për pushim dhe kohë të lirë, duke përfshirë kufizimin e arsyeshëm të orarit të punës dhe pushimin e paguar periodik.

Neni 25.

Gjithkush ka të drejtë për një nivel të mjaftueshëm jetese i cili i përgjigjet shëndetit dhe jetës së përshtatshme si të atij personalisht, ashtu edhe të familjes së tij, duke përfshirë ushqimin, veshmbathjen, banesën, kujdesin mjekësor dhe shërbimet e nevojshme sociale, si edhe të drejtën për të qenë i siguruar në rast sëmundjeje, papunësie, vejanie, pleqërie dhe raste të tjera të humbjeve të mjeteve për jetesë për shkak të rrethanave të pavarura nga vullneti i tij.

Nënat dhe fëmijët kanë nevojë për kujdes dhe ndihmë të posaçme. Të gjithë fëmijët, të lindur brenda ose jashtë martese, gëzojnë të njëjtat mbrojtje sociale.

Neni 26.

Gjithkush ka të drejtën e shkollimit. Arsimi duhet të jetë falas, të paktën në shkollat fillore dhe të ulëta. Arsimi fillor është i detyrueshëm. Arsimi teknik dhe profesional duhet të zgjerohet dhe arsimi i lartë duhet t'u bëhet i mundshëm të gjithëve në bazë të aftësisë.

Arsimi duhet të drejtohet nga zhvillimi i plotë i personalitetit të njeriut dhe nga forcimi i respektimit të të drejtave të njeriut dhe lirive themelore. Ai duhet të nxisë kuptimin, tolerancën dhe miqësinë midis të gjithë popujve, grupeve të racave dhe besimeve, si dhe veprimtarinë e Kombeve të Bashkuara për ruajtjen e paqes.

Të drejtën për të zgjedhur llojin e arsimit për fëmijët e tyre e kanë në radhë të parë prindërit.

Neni 27.

Gjithkush ka të drejtë të marrë pjesë lirisht në jetën kulturore të bashkësisë, të gëzojë artet dhe të përfitojë nga përparimi shkencor dhe dobitë e tij.

Gjithkush ka të drejtë të mbrojë interesat morale dhe materiale, që rrjedhin nga çdo krijimtari shkencore, letrare dhe artistike, autor i të cilave është ai vetë.

Neni 28.

Gjithkush ka të drejtë për një rend shoqëror dhe ndërkombëtar në të cilin mund të realizohen plotësisht të drejtat dhe liritë e shpallura në këtë Deklaratë.

Neni 29.

Gjithkush ka detyrime vetëm ndaj asaj bashkësie në të cilën është i mundur zhvillimi i lirë dhe i plotë i personalitetit të tij.

Në ushtrimin e të drejtave dhe lirive të veta, gjithkush do t'u nënshtrohet vetëm atyre kufizimeve të cilat janë parashikuar me ligj, ekskluzivisht me qëllim që të sigurohet njohja dhe respektimi i nevojshëm i të drejtave dhe lirive të të tjerëve e që të plotësohen kërkesat e drejta të moralit, rendit publik dhe mirëqenies së përgjithshme në shoqërinë demokratike.

Këto të drejta dhe liri nuk mund të zbatohen në asnjë rast kundër qëllimeve dhe parimeve të Kombeve të Bashkuara.

Neni 30.

Asgjë në këtë deklaratë nuk mund të interpretohet si e drejtë e një shteti, grupi apo personi për të kryer çfarëdo veprimtarie ose për të bërë një akt drejtuar kundër çdo të drejte ose lirie të shpallur në këtë Deklaratë.

VËREJTJE TË PËRGJITHSHME MBI METODOLOGJINË E ARSIMIMIT MBI TË DREJTAT E NJERIUT

Arsimimi i të drejatave të njeriut është mësimi që zhvillon njohuritë, aftësitë dhe vlerat e të drejtave të njeriut. E mbron përgjegjësinë e të dy palëve shtetit dhe individit të respektojnë, mbrojnë dhe promovojnë të drejtat e të gjitha qenieve njerëzore pa dallim race, gjinie, moshe, përkatësie etnike dhe prejardhje nacionale apo religjioni.

Aktivitetet e radhitura në të gjitha modulet e manualeve u ndihmojnë nxënësve ta zhvillojnë kuptimin për principet themelore për të drejtat e njeriut, aftësitë komunikuese, aftësitë krijuese dhe bindëse, që të gjitha esenciale për një demokraci. Ata ofrojnë perspektiva multi-kulturore, socio-ekonomike dhe historike në luftën e përgjithshme për drejtësi dhe dinjitet. Ata janë paraparë gjithashtu të ndërlidhin zemrën dhe mëndjen dhe t’i sfidojnë nxënësit e ndryshëm që ta kuptojnë se çfarë do kuptimi kanë të drejtat e njeriut personalisht për ta, dhe t’i inkurajojnë ata ta shndërrojnë kuptimin në veprim të informuar, jo të dhunshëm. Së fundi nuk duhet t’i zvogëlojmë aktivitetet që kanë për qëllim t’i kontrollojnë çështjet e të drejtave të njeriut në gjithë kompleksitetin e tyre, pa paragjykime dhe nga këndvështrime të ndryshme nëpërmjet praktikave të shumëllojshme arsimuese. Prandaj, qëllimi përfundimtar i të gjitha veprimtarive është të tregojë që secili mund të bëjë ndryshime dhe t’i kontribuojë përmbushjes së të drejtave të njeriut, drejtësisë, dhe dinjitetit për të gjithë.

Aktivitet e zgjedhura në këtë udhëzues janë diskutimet, rastet për studim, rolet dramatike, dhe, si alternetivë, ka aktivitete të lira. Hollësitë kryesore të çdo metode janë të përshkruara më poshtë dhe janë të përcjella nga infromata të tjera mbi metodën e cila do t’i ndihmojë moderatorit që të zhvillojë një qasje kreative dhe inovatore për probleme komplekse të cilat prezantohen në çdo aktivitiet.

MEDITIMI NË GRUPE

Meditimi në grupe nxit kreativitetin dhe lindjen e shpejtë të shumë ideve. Ai mund të përdoret për të gjetur rrugë alternative për zgjidhjen e problemeve specifike, për t’u dhënë përgjigje pyetjeve, për përfshirjen e një teme të re, ngritjen e interesit dhe bërjen e hulumtimit mbi bazat e dijes.

Një sesion i meditimit në grupe mund të marrë këto forma:

• Parashtrimin e nje pyetjeje, problemi apo teme (me gojë ose me shkrim).
• Thirrjen e anëtarëve të grupit që të përgjigjen me sa më shumë ide dhe sygjerime, teoretikisht, me një fjalë të vetme, apo në fraza të shkurtra.
• Shënimin e përgjigjeve në hamerë (mbajeni mend këtë, shumë shpesh, sygjerimet më kreative apo më fyese janë më interesante dhe të përdorshme).
• Vënia e prioriteteve, analizimi i përfundimit, dhe grumbullimi i zgjedhjeve.

Sesionet e meditimit në grupe janë vegla tejkaluese që ndihmojnë paraqitjen e temave të ndryshme, si dhe mund të përdoren si simulime për dialog, rol apo aktivitet

DISKUTIMI

Diskutimet nxisin ndikim, analizë dhe mendim kritik. Aato ofrojnë një mësim johierarkik bashkëpunues dhe demokratik dhe ndihmojnë pjesëmarrësit që të respektojnë dhe pranojnë pikëvështrimet dhe opinionet e ndryshme. Për ta mbajtur diskutimin të përqendruar, ju ndoshta duhet t’i parashtroni disa pyetje kyçe. Sa më i madh të jetë grupi, aq më e mundshme do të jetë që disa pjesëmarrës të dominojnë në diskutime, kurse të tjerët do të rrinë të heshtur. Për të siguruar se çdonjëri e ka mundësin që të flasë, ju mund ta ndani grupin në njësi më të vogla. Kur diskutimit i afrohet përfundimit, përmblidh pikat kryesore me gojë dhe me shkrim. Moderatorët duhet ta mbajnë mend qartë qëllimin e diskutimit; ata duhet të parashtrojnë pyetje dhe ta nxisin pjesëmarrjen dhe analizën.

• Kushtimitsh: “Çka do të bësh nëse...?”
• Duke bërë spekulime: “Si mund ta zgjidhim ne problemin?”
• Duke definuar: “A mund të na thoni se si mendoni që ideja juaj do të funksionojë”
• Duke provuar: “Pse e mendoni ashtu?”
• Qartësim / Përmbledhje: ”A kam të drejtë të them “ti mendon”...?”

Një mënyrë për të ndihmuar që të krijohet ambienti i besimit dhe i respektit të ndërsjellë është që t’i bëjmë pjesëmarrësit t’i zhvillojnë “rregullat e tyre të diskutimit”:

• Kërko nga ata që të mendojnë për disa parime për diskutim, të cilat mendojnë që çdonjëri do t’i ndjekë.
• Shkruaji të gjitha sygjerimet në një vend ku mund t’i shohin ata, duke kombinuar dhe thjeshtësuar kur është e nevojshme. Nëse rregullat e mëposhtme nuk janë të sygjeruara, përfshiji ato të cilat mendon se janë absolutisht të nevojshme për diskutim
• Dëgjo personin që po flet!
• Vetëm një person flet në të njëjtën kohë!
• Merr pajtimin për një shenjë të veçantë që të njoftohesh nëse doni të thoni diçka!
• Shmangiu ndërhyrjes, kur ndonjëri është duke folur!
• Kur nuk pajtoheni me dikë, sigurohu që je duke bërë dallim në mes të kritikës ndaj idesë së dikujt dhe kritikës ndaj personit!
• Mos qeshni kur dikush flet – vetëm në qoftë se ai bën shaka!
• Inkurajoje çdonjërin që të marrë pjesë!

Së fundi, ju duhet të kopjoni listën e rregullave dhe ta varni në vende ku të gjithë mund ta shohin, shto apo bëj ndryshime nëse është e nevojshme.

RASTET PËR STUDIM

Rastet mund të inkurajojnë analizën, mendimin kritik, zgjidhjen e problemit dhe të aftësive planifikuese, si dhe bashkëpunimin dhe ndërtimin e ekipeve. Ato mund të përdoren që të ndërtojnë debate efektive (p.sh. grupet me detyrë që të debatojnë për pozicione të caktuara të një rasti). Rasti që mund ta zgjidhni mund të jetë një:

• rast real, i nxjerrër nga ngjarjet e tanishme apo historike;
• rast i imagjinuar apo hipotetik që adreson një çështje të veçantë apo tema të praktikumeve. Rastet imagjinare shumë shpesh mund të adresojnë çështje të rëndësishme lokale, pa provokuar përgjigje për individë të veçantë, organizata, grupe sociale apo rajone gjeografike;
• rasti i jashtëm i cili mund t’i orientojë pjesëmarrësit që të punojnë dhe të reagojnë përbrenda bashkësisë së tyre

Akti dramatik

Në aktin dramatik, pjesëmarrësit vendosen në rrethana imagjinare. Moderatorët ose mund të ofrojnë një rol dramatik të detajuar, ose apo duhet të japin vetëm pak informata dhe t’i lejojë pjesëmarrësit që ta zhvillojnë vetë. Aktorët në aktin dramatik mund të shtiren se janë dikush tjetër apo mund të aktrojnë si ata vetë në një situatë të re. Sidoqoftë, është e nevojshme të bëhet e qartë në fillim se akti dramatik nuk duhet të jetë shumë i gjatë apo shumë i detajuar që shikuese, si dhe aktorëve t’u krijohet mundësia që t’i ndjekin ata lehtë. Shumë shpesh aktet dramatike kanë një fund të hapur në mënyrë që të arrijnë qëllimet mësimore dhe të simulojnë diskutimin. Mirëpo, pyetjet e kujdesshme në fund, janë esenciale që t’u mundësohet pjesëmarrësve që t’i tërheqin paralelet në mes asaj që ata kanë përjetuar në situata të ndryshme në botën reale. Moderatorët nuk duhet të jenë shumë të ndieshëm për faktin që disa njerëz mund të ndihen parehatshëm, mundimshëm apo edhe të pafuqishëm në situatat e caktuara.

HYRJA / NGROHJA

Të fillosh një aktivitet së pari duhet t’i njoftosh ndërmjet vete dhe të mundohesh që ata të ndihen të mirëseardhur. Nëse është e nevojshme, përdore të ashtuquajturën “akullthyerje” një aktivitet që i ndihmon pjesëmarrësit që të mësojnë më shumë për njëri-tjetrin dhe të jenë të rehatshëm që të shprehen në grup.

AKULLTHYESIT:

• Grupi Jetëdrejtë: çdo person sjell ndonjë objekt me kuptim nga shtëpia, që të kontriubojë për një ekspozitë të hapur si një mënyrë që të paraqesin diçka me rëndësi për vetveten.
• Radhitni në vijë të drejtë: Lejoni që të radhiten sipas gjatësisë, moshës, muajit të lindjes, madhësisë së këmbës e kështu me radhë.
• Intervistat: Çdo person bëhet çift me një tjetër dhe parashtro disa pyetje. Pastaj çdo partner e njeh tjetrin me të gjithë grupin.
• Edhe Unë! Një person thotë emrin e tij apo të saj dhe fillon të flasë për vetveten. Sapo dikush nga dëgjuesit dëgjon që ka diçka të përbashkët me folësin, ndërhyn duke thënë emrin e tij, dhe duke filluar të tregojnë diçka për vetveten. Vazhdo që çdonjëri në grup të prezantohet.
• Karriget muzikore: Rregulloji karriget si një rreth i mbyllur dhe kërko nga pjesëmarrësit që të ulen. Qëndro në mes të rrethit dhe thuaje emrin dhe diçka për vetveten. Kur e bën këtë, duhet ta ndërrosh karrigen me atë që ka diçka të përbashkët me ty (p.sh. Unë jam X dhe unë i kam dy fëmijë; unë jam X dhe unë nuk i dua minjtë....) Mundohu që të sigurosh një karrige për veten. Personi i cili mbetet pa karrige prezenton vetveten dhe thotë diçka (si në shembullin e mësipërm) që mund të ketë sërish të përbashkëta me të tjerët.
• Nyjet: U thoni të gjithëve që të bëhe shpinë për shpine në rreth dhe me duar të drejtuara përballë. Tash duhet të kapin duart në rreth. Askush nuk mund t’i mbajë duart anash. Tash, u thoni pjesëmarrësve që të zgjidhin nyjën pa i lëshuar duart.

Pasi që pjesëmarrësit njoftohen me njëri-tjetrin, moderatorët duhet t’i vënë në pah disa gjëra për grupin, në mënyrë që të nxjerrë maksimumin nga aktiviteti:

• Paraqit orarin e këtij aktiviteti dhe qëllimin tënd që të respektosh kohën e pjesëmarrësve, duke filluar dhe përfunduar me saktësi. Madje ju mundi ta lutni dikë që të shërbejë si një kohëmatës, në veçanti për aktivitetet e grupeve të vogla.
• Shpjego sferën e aktivitetit dhe kërko nga pjesëmarrësit që të thonë se çka presin; shkruaji këto në hamer. Pastaj, shqyrto listën dhe vlerëso hapur nëse ky sesion mund t’i plotësoj pritjet e shkruara.
• Kërko nga grupi se çka nuk duan dhe shënoje edhe këtë. Kjo ofron një bazë të mirë për vendosjen e rregullave themelore për grupin.
• Së bashku me grupin vër rregullat themelore të cilat do të ndihmojnë që të ofrosh një ambient të besueshëm dhe të bëjnë ndërveprimin e respektuar, të besuar dhe me vlerë.

Dhënia e vlerësimeve

Dhënia e vlerësimeve është një pjesë qenësore e aktivitetit si tërësi. Ka mënyra të ndryshme që të merret vlerësimi dhe t’i pajisësh pjesëmarrësit me të, pra moderatorët duhet t’ia bëjnë vetes këto pyetje:

• Si ndihen njerëzit për këtë aktivitet?
• Çka ishte më pak e vështirë sesa që e kishin menduar?
• Cilat ishin aspektet më të vështira të tij, apo gjërat më të vështira për paraqitje?
• A kanë mësuar njerëzit ndonjë gjë për të drejtat e njeriut?
• Ku janë ngjashmëritë apo dallimet në mes grupit(eve)?
• A kishtë ndonjë mospajtim themelor mbi idenë e të drejtave të njeriut? Pse?

Pas dhënies së vlerësimeve, është me rëndësi që të respektohen të tjerët, të fokusoheni në çka thojnë apo çka bëjnë, dhe të japësh arsye për mendimin tënd.

Disa mënyra për dhënien e vlerësimit:

• Kutia e votimit: Çdo pjesëmarrës e shkruan mendimin e tij për aktivitetin në një copë të letrës dhe e vendos në kuti. Pastaj çdonjëri e merr njërën nga letrat dhe e lexon me zë, ndërsa i gjithë grupi flet për mendimin e shkruar në atë letër.
• Vazhdo, unë po dëgjoj: Çdo person ka 5 minuta që t’i tregojë dëgjuesit të tij/saj mendimin personal për aktivitetin.
• Makina e njerëzve: Të gjithë pjesëmarrësit formojnë një rreth, duke u kapur për dore, dhe pastaj një person fillon të thotë diçka që atij/asaj nuk i ka pëlqyer. Personi përballë tij/saj përsërit këtë mendim, pajtohet ose nuk pajtohet me të dhe jep një mendim për diçka tjetër
• Raporti i motit: Pjesëmarrësit përshkruajnë se si ndihen për aktivitetin, sikurse të ishin në raport për motin.

PËRFUNDIMTARE

Është me rëndësi që të kryhet ky aktivitet me një thënie me vend. Në veçanti, pjesëmarrësit kanë nevojë t’u jepet mundësia që t’i përmbledhin ato që kanë mësuar, në mënyrë individuale apo si kolektivitet. Në përgjithësi, mënyra se si përfundohet varet nga qëllimet dhe rrjedha e aktivitetit. Këtu kemi disa ide:

• Hedhja e topit: Pjesëmarrësit ia hedhin topin njëri-tjetrit. Çdo person i cili e kap topin thotë diçka që ai/ajo e ka mësuar apo mund ta përdorë nga ky sesion.
• Përmbledhje kolektive: Parashtro një pyetje përmbledhëse (cilat thënie që i keni dëgjuar sot këtu, ju do t’i kujtoni në veçanti si domethënëse!?) apo një fjalë mbyllëse (mundohuni të mendoni një fjalë apo frazë e cila i përmbledh të gjitha ndjenjat tuaja). Kërko nga pjesëmarrësit që të përgjigjen si duhet.
• Prezantimi me sllajde: moderatori ka bërë fotografi gjatë sesionit, përfshirë këtu edhe për pjesëmarrësit e tij. Si një reflektim mbi aktivitetin, çdo pjesëmarrës jep një koment të shkurtër mbi kontributin e tij/saj, ndjenjat para, gjatë, dhe pas sesionit.

PSE ADN?-

METODOLOGJIA E ADN

Arsimimi për të drejtat e njeriut është thelbësor për qytetarët aktivë në një shoqëri pluraliste dhe demokratike. Qytetarëve duhet t’u bëhet e mundur që të mendojnë në mënyrë kritike, të marrin vendime morale, të marrin qëndrime parimore për çështje, dhe që të planifikojnë kahet demokratike të veprimit. Vetëm qeniet njerëzore të cilat i kuptojnë të drejtat e njeriut mund të punojnë për sigurimin dhe mbrojtjen e tyre nga vetja e tyre dhe nga të tjerët. Por, që të jetë e mundur përfshirja kështu, është e nevojshme të jeni i informuar. Arsimimi efektiv për të drejtat e njeriut ka dy qëllime thelbësore: mësimin RRETH të drejtave të njeriut dhe mësimin PËR të drejtat e njeriut. Mësimi është njohës i gjerë, përfshirë këtu historinë e së drejtës, dokumentet dhe mekanizmat zbatuese. Arsimimi për të drejtat e njeriut nënkupton kuptimin dhe përfshirjen e parimeve të barazisë njerëzore dhe dinjitetit, si dhe zotimit për të respektuar dhe mbrojtur të drejtat e të gjithë njerëzve. Nuk është e mjaftueshme ajo që dimë, por mënyra se si veprojmë.

Të drejtat e njeriut janë frymëzuese të larta por po ashtu edhe shumë praktike, duke përbashkuar shpresat dhe idealet e shumicës së qenieve njerëzore dhe po ashtu ofrimi i mundësisë për njerëzit që t’i arrijnë ato. Arsimimi mbi të drejtat e njeriut ndan këto aspekte inspiruese dhe praktike. Ai rregullon standardet, por gjithashu shkakton ndryshime. Pra arsimimi për të drejtat e njeriut mund:

• të shkaktojë ndryshime në vlera dhe qëndrime;
• të shkaktojë ndryshime në sjellje;
• të ofrojë mundësinë për drejtësi shoqërore dhe solidaritet për çështjet, bashkësitë dhe popujt;
• të ndihmojë zhvillimin e dijes dhe aftësutë analitike;
• të inkurajojë pjesëmarrjen në arsimim.

Në këtë fushë të re janë ngritur shumë qëllime dhe përmbajtjet që duhet t’i arrijnë këto qëllime gjenden nën një debat të përgjithshëm, të vazhdueshëm dhe kreativ.

Disa nga qëllimet më motivuese janë për:

• të zhvilluar analizën kritike për situatën jetësore të tij/saj;
• ndërrimin e sjelljeve;
• qartësimin e vlerave;
• zhvillimin e solidaritetit;
• analizën e situatave në kuptim të të drejtave të njeriut
• krijimin e strategjive dhe zbatimin e përgjigjeve të caktura për padrejtësi

Udhëzuesi “Duke Kuptuar të Drejtat e Njeriut” synon t’i kontribuojë debatit të tashëm të arsimimit për të drejtat e njeriut në kuptimin të përmbajtjes dhe formës, si dhe plotësimit të procesit për gdhendjen e kulturës së çiltër për të drejtat e njeriut në të gjithë botën. Synimi ynë është që t’i ndihmojmë ata që mësojnë, në mënyrë që të përfitojnë dije dhe aftësi pë të marrë kontrollin mbi jetën e tyre. Ne besojmë se duke kuptuar të drejtat e njeriut, një proces në të cilin arsimimi mbi të drejtat e njeriut ka një rol kryesor, kjo nënkupton mundësi dhe jetë më të mira për shumë njerëz. Vetëm me respektimin e parimeve të të drejtave të njeriut, jetët tona mund të parashtrojnë themelet për një bashkëjetëse dhe respektim të të drejtave të të tjerëve.

RFERENCAT:

Nancy Flowers. 2000. Doracak mbi arsimimin e të drejtave të njeriut. Praktika efektive për mësim, veprim dhe ndërrim. Seritë e Arsimimit për të Drejtat e Njeriut. Libri Temë 4. Universiteti i Minesotës: Qendra e Burimeve për të Drejtave të Njeriut dhe Fondacioni Stanley.

FJALORTH

Shteti Absolut: Ky term do të thotë se është vetëm një burim legjitim i pushtetit dhe në shtete të tilla ishte monarku. Në veçanti, sunduesit e shteteve të tilla janë munduar që t’i eliminojnë asristokracinë dhe Kishën, në mënyrë që të mos i konkurrojnë monarkut. Ky ideal rrallëherë është arritur. Termi nuk do të thotë që monarku ka një kontroll të menjëhershëm dhe direkt në jetën e përditshme.

Veprimi pohues: Një mori veprimesh të caktura apo programe të disennuara që të përmirësojnë shanset e arsimimit dhe punësimit të individëve apo grupeve të cilëve u është ndaluar pjesëmarrja dhe kyçja e plotë në këto fusha.

Anti-Semitizmi: Urrejtja, paragjykimi, shtypja apo diskriminimi kundrejt hebrenjve dhe hebraizimit. Faktikisht, termi është i gabuar. “Semitik”do të thotë në mënyrë origjinale pasardhësit e Shem-it, ku përfshihen hebrenjtë dhe myslimanët e Lindjes së Mesme. Tani termi përdoret kryesisht që t’u referohemi hebrenjve.

Aparteidi: Aparteidi është një fjalë afrikane për diskriminimin sistematik dhe të legalizuar që ekzistonte në Afrikën Jugore në mes viteve 1948 – 94. Nën Aktin e Regjistrimit të Popullsisë së vitit 1950, popullsia ishte klasifikuar në kategori të ndryshme racore, me edukim dhe vendbanim. Edhe martesa ishte e lejuar përbrenda kategorisë së njëjtë. Me zgjedhjen e Nelson Mandelës president, në vitin 1994, sistemi u zhvesh legalisht, edhe pse disa veprime të ngjashme me ato të aparteidit ende vazhdojnë jozyrtarisht.

Arbitrazh(Ligj): Dëgjimi dhe përcaktimi i një mosmarrëveshjeje, në veçanti një mosmarrëveshjeje industriale, ndërmjet dy palëve të ndryshme me anë të një komisioni arbitrazhi (e drejta ndërkombëtare), procedura e përcaktuar për zgjedhjen e mosmarrëveshjeve ndërkombëtare.

Konflikt i Armatosur: Situatë, në të cilën dy apo më shumë grupe të armatosura janë përfshirë në luftë me armë, pa marrë parasysh nëse kjo ndodh në shkallë të brendshme apo ndërkombëtare. Çdo ndryshim që del nga dy shtete dhe që rezulton me ndërhyrjen e forcave të armatosura është konflikt i armatosur, edhe në qoftë se njëra palë e mohon gjendjen e luftës.

Bioetika: Bioetika është studim i çështjeve morale, të cilat rrjedhin nga parimet dhe praktikat e përgjithshme të shkencave njerëzore. Fusha e bioetikës përfshin ekzaminimin e çështjeve morale të ngritura nga praktikat shkencore si dhe nga kërkesa filozofike për çështjet e vlerës, dhe hetimin e çështjeve të e politikave publike.

Puna e Fëmijëve: Puna e fëmijëve është puna që ua mohon fëmijëve fëmijërinë e tyre, potencialin dhe dinjitetin e tyre, dhe është dëmtuese për zhvillimin fizik dhe mental. Në vitin 1989, Konventa mbi të Drejat e Fëmijëve e KB thërret për mbrojtje “kundër shfrytëzimit ekonomik dhe kundër bërjes së çfarëdo pune e cila mund të vërë në rrezik mirëqenien dhe shanset e arsimit, apo që mund të jetë e dëmshme për shëndetim fizik, mental, shpirtëror, moral apo për zhvillimin social.” (Neni 32).

Pornografia e fëmijëve: Një përshkrim vizuel i një individi i cili është nën moshën 18 vjeçare, apo që duket së është nën moshën 18 vjeçare, i përfshirë në aktin seksual. Përshkrimi vizuel po ashtu mund të shpjegohet si pornografi e fëmijëve, nëse është e reklamuar, promovuar apo prezantuar në mënyrë të tillë që “krijon përshtypjen” se materiali përmban përshkrime vizuele për përfshirjen eksplicite të adoleshentëve në aktin seksual. Pornografia e fëmijëve mund të përmbajë videokaseta, fotografi, negative të fotoaparatit apo dosje kompjuterike grafike.

Refugjati fëmijë: Refugjati fëmijë a po fëmija i zhvendosur është çdo person nën moshën 18 vjeçare, i cili kërkon status të refugjatit apo mbrojtje tjetër ndërkombëtare, i konsiderar si refugjat në përputhje me ligjin dhe procedurat e aplikueshme ndërkombëtare apo vendore, pa marrë parasysh se a është i shoqëruar apo i pashoqëruar nga prindërit e tij/saj apo nga ndonjë i rritur tjetër, apo i cili me forcë është detyruar që të emigrojë përtej kufijve ndërkombëtarë ( si rezultat , i luftës, luftës civile, apo dhunës së përgjithshme).

Fëmija: Konventa mbi të Drejtat e Fëmijës e Kombeve të Bashkuara e vitit 1989 e definon fëmijën si “qenie njerëzore nën moshën 18 vjeçare, përveç nën ligjin e aplikueshëm ndaj fëmijës, mosha madhore e të cilit është e arritur më herët”.

Shoqëria civile: Shoqëria civile i referohet një grubmbulli të instituteve, organizatave, dhe sjelljeve të vendosura ndërmjet shtetit, botës së biznesit dhe familjes. Në mënyrë specifike kjo përfshin organizatat vullnetare dhe joprofitabile të shumë llojeve, instituteve filantropike, lëvizjet sociale dhe politike, format e tjera të pjesëmarrjes dhe të përfshirjes, si dhe të vlerave dhe modeleve kulturore të ndërlidhura me to (burimi: shkolla ekonomike e Londrës).

Objekt civil: Çdo objekt i cili nuk është objektiv ushtarake

Civil: Personi i cili nuk është ushtar.

Dëmi kolateral: Dëmi apo humbja e shkaktuar aksidentalisht gjatë një sulmi të ndërrmarë pavarësisht nga të gjitha llogaritjet e nevojshme të disenjuara për të parandaluar, apo eventualisht për të minimizuar humbjen e jetëve civile, lëndimet e civilëve apo dëmin në objekte civile.

Luftëtar: Personi i cili merr pjesë direkte në armiqësi apo anëtari i forcave të armatosura të shtetit apo organizatës së përfshirë në konflikt të armatosur.

Komiteti mbi të drejtën ekonomike, sociale dhe kulturore: Themeluar nga ECOSOC në vitin 1985, funksioni primar i komitetit është që të monitorojë zbatimin e Konventës (KNDESK) nga shtetet. Përpiqet që të zhvillojë një dialog konstruktiv me shtetin dhe kërkon që të përcaktojë nëpërmjet llojllojshmërisë së mjeteve, pa marrë parasysh a gjenden këto norma në konventë (të ndërlidhura për të gjitha nevojat themelore të jetës, punës, ushqimit, strehimit, kujdesit shëndetësor, arsimimit, dhe kulturës) janë të aplikuar në mënyrë adekuate në këto shtete dhe në ç’mënyrë mund të përmirësohet zbatimi dhe fuqizimi i Konventës, në mënyrë që të gjithë njerëzit që janë të paraparë për të drejtat e shkruara në konventë, të mund t’i gëzojnë ato në tërësi.

Komunikata: Një ankesë individuale apo kolektive ndaj institucionit të marrëveshjes në lidhje me shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut po ashtu thirret “aplikim”, “ankesë”, apo “peticion”.

Ankesa: Një komunikatë individuale apo kolektive ndaj institucionit të marrëveshjes, duke tërhequr vëmendjen për një shkelje të rëndë të të drejtave të njeriut. Shih po ashtu komunikatën.

Konfidencialiteti: Aftësia për të mbajtur diçka fshehtë. Konfidencialiteti ëshë zgjedhur si një metodë standarde e punës nga Komiteti Ndërkombëtar i Kryqit të Kuq, në mënyrë që të bëhet e mundshme një qasje ndaj viktimave dhe t’i mbrojë ato, duke zhvilluar dialog efikas me autoritetet.

Konventa: Traktat multilateral, i cili, nën ligjin ndërkombëtar, është detyrues ndaj të gjitha palëve.

Krimet kundër njerëzimit: Vrasjet, shfarosjet, skllavërimet, depërtimet, burgosjet apo torturat që bëhen si pjesë e një sulmi të gjerë apo sistematik të drejtuar kundër popullatës civile.

Krimet kundër paqes: Planifikimi, pregatitja, nisja apo nxitja e luftës, apo agresionit, ose lufta që shkel traktatet ndërkombëtare.

Të drejtat kulturore: Të drejtat që të ruajë, gëzojë dhe zhvillojë identitetin kulturor të tij.

Deklarata: Një thënie serioze nga një institucion, e cila mund të përmbajë rekomandime por nuk është juridikisht detyruese. Deklarata, po ashtu mund të jetë paraqitje nga shtetet e veçanta për interpretimin e një obligimi.

Teknikat e privimit: Metodat e torturës psikologjike, përfshirë këtu privimin social apo arsimor, hedhjen në vetmi, privimin nga puna dhe aktivitetet kulturore, politike dhe religjioze, privimi i ndjenjave, privimi i hapësirës fizike, gjumit, komunikimit, higjienës, të të shqyerit, shërbimit mjekësor, etj.

Pakësimi: Ndalesa e një obligimi në lidhje me të drejtat e njeriut me qartësi të caktuar në situata të definuara, siç është emergjenca publike.

I mbajturi : Civil i cili është i akuzuar për një krim dhe mbahet i burgosur gjatë një konflikti të armatosur.

Diskriminimi direkt: Shfaqet kur një person apo grup njerëzish marrin një trajtim më të pafavorshëm sesa një person apo grup në pozicion të njëjtë, të cilët kanë marrë në bazë të racës së tyre, ngjyrës, dhe prejardhjes së tyre nacionale dhe etnike.

Diskriminim: Refuzimi i trajtimit të barabartë të lirive civile, apo mundësive për individë apo grupe në lidhje me arsimimin, banimin, kujdesin shëndetësor, punësimin, apo qasjen në shërbime, në të mira apo ndihma. Diskriminimi mund të shfaqet në baza racore, nacionale, gjinore, moshe, religjioze, politike, apo të bashkimeve etnike, statusit martesorë apo familjar, fizik, në baza zhvillimore, apo të hendikepit mental.

Shkalla e braktisjes: Përqindja e atyre që e lënë shkollën apo universitetin para se t’i kenë mbaruar studimet. Proces i rregullt ligjor: ligji i cili rregullon kahun e administratës nëpërmes gjykatave dhe drejtësisë. Garantimi i procesit të rregullt gjyqësor kërkon që çdo person të ketë mbrojtjen e gjykimit të paanshëm.

Këshilli ekonomik dhe social: Këshilli i KB i përbërë nga 54 anëtarë, i ndërlidhur parimisht me fushat e popullimit, zhvillimin ekonomik, të drejtat e njeriut dhe drejtësisë së krimeve. Ky institucion i lartë pranon dhe lëshon raporte mbi të drejtat e njeriut në kushte të ndryshme. Shkurtesa ECOSOC.

Të Drejtat Ekonomike: të drejtat e njeriut që kujdesen për prodhimin, zhvillimin, dhe menaxhimin e materialeve për nevojat e jetës.

Arsimimi: Disiplinë që kujdeset, në këtë kontekst, kryesisht me metodat e mësimit dhe të nxënit në shkolla dhe në ambiente shkollore si negacion i mjeteve të ndryshme jozyrtare të socializimit (p.sh. në mes prindërve dhe fëmijëve të tyre)

Arsimi Fillor: Shkalla e parë e gjetur në edukimin zyrtar, fillon në mes moshës 5 deri 7 dhe përfundon në moshën 11 deri 13.

Sëmundje Endemike: Prezenca konstante e sëmundjes apo agjentëve infektues në një rajon gjeografik; poashtu mund të referohet me përhapjen e një sëmundjeje të caktuar në atë rajon.

Shtatëzanësia e dhunshme: Izolimi i jashtëligjshëm i femrës së lënë shtatëzënë me forcë, me qëllim të ndikimit të përbërjes etnike të çfarëdo pupullate apo bërjen e shkeljeve të tjera të rënda në të drejtën ndërkombëtare.

Prostitucioni i detyruar: Ta detyrosh dikë për prostitucion, dhe përdoret si mjet i konfliktit të armatosur.

Iluminizmi: Një lëvizje intelektuale e cila filloi në Angli në shekullin e shtatëmbëdhjetë, rrënjosur në një skepticizëm intelektual për besimet dhe dogmat tradicionale, paraqet kontrastin “ilumine” kundrejt karakterit të supozuar të errët dhe bestytnor të mesjetës. Për zanafillën e tij Iluminizmi ishte përqendruar në pushtet dhe mirësinë e racionalitetit njerëzor.

Regjistrim: Akti i bashkimit zyrtar me një kurs, shkollë etj.

Sëmundje epidemike: Sulmojnë dhe dëmton shumë njerëz papritmas në një rajon bashkësie.

Paanësi: Trajtim i drejtë apo i saktë, duke kërkuar raste të ngjashme që janë trajtuar në mënyra të ngjashme.

Spastrim etnik: Zhvendosja me forcë apo shfarosja e popullatave etnike nga një rajon i caktuar në mënyrë që të ndryshojë identitetin dhe të fuqizohet një grup tjetër etnik.

Eurocentrizmi: Proces i vënies së theksit më shumë mbi teoritë dhe idetë evropiane (dhe në përgjithësi perëndimore), në llogari të kulturave të tjera. Nënkuptim i këtij definicioni është supozimi se konceptet perëndimore janë në thelbësisht të ndryshme nga ato të kulturave dhe civilizimeve të tjera. Po ashtu është një nënkuptim kontradiktor i supozimit se konceptet perëndimore janë universale. Kështu, ata kanë evoluar në një përdorim universal kulturor, në të cilin elementet e tjera kulturore lehtë mund të ndërrohen. Eshtë në numër i koncepteve të tilla perëndimore, gjithmonë në proces të vrshimit. Zakonisht idetë e definuara si perëndimore përfshijnë individualizmin, të drejtat e njeriut, autoritetin laik dhe ligjin, si dhe ndarjen e religjionit nga shteti.

Besimi: Një fe, apo cilado bashkësi e besimit fetar.

Gjymtimi Gjenital i Femrës (GJGJF) apo Prerja e Gjenitaleve Femërore (PGJF): GJGJF përmban të gjitha procedurat që përfshijnë heqjen e pjesshme apo tërësore të pjesëve të jashtme të organit gjinor dhe/apo gjymtimin e organeve gjenitale femërore për ndonjë arsye kulturore apo çdo arsye tjetër joterapeutike. (Definacion i WHO 1995)

Zona e lirë tregtare: Një hapësirë industriale në të cilën shteti i lejon kompanitë e jashtme që tëi importojë materialin për prodhim dhe të eksportojnë të mallra finale pa paguar taksë dhe detyrime (tatime për qeverinë). Zona e lirë tregtarë, në këtë mënyrë zvogëlon kostot e prodhimit të ndërmarrjes.

Gjinia: Neni 7 Paragrafi 3 i Statutit të Romës për Gjykatën Kriminale Ndërkombëtare e definoni gjininë si “dy sekset, mashkullore dhe femërore, në përbërje të shoqërisë. Termi “gjini” nuk do të ketë asnjë kuptim nga të lartpërmendurit”. Definicione më liberale po ashtu mund të përfshijnë pozitat shoqërore lidhur me femra dhe meshkuj.

Modifikimi gjenetik: është një heqje, ndërrim apo lëvizje e gjeneve përbrenda organizimit, si dhe transferi i gjeneve prej një organizmi në tjetrin. Po ashtu mund të nënkuptohet edhe modifikimi i gjeneve ekzistuese apo ndërtimi i gjeneve të reja dhe inkorporimin e tyre në organizëm.

Gjenocidi: Shkatërrimi i qëllimshëm dhe sistematik i një grupi racor, etnik, religjioz apo kulturor përmes vrasjeve, lëndimeve, keqësimit të kushteve jetësore, ndalimit të prejardhjes apo lindjes së fëmijëve.

Horse de Combat (Jashtë betejës): Përshkruan ushtarët të cilët janë kapur apo plagosur apo që janë të sëmurë apo të palëvizshëm, kështu që nuk janë më në pozitë të luftojnë.

Treguesi i varfërisë njerëzore: Treguesi i varfërisë njerëzore i UNDP është zhvilluar si matje e varfërisë, e cila shkon përtej shpërndarjes së më shumë të ardhurave. Pesë atributet kryesore të varfërisë që mund të merren parasysh janë analfebetizmi, mosushqyeshmëria e fëmijëve, vdekja e hershme, kujdesi i keq shëndetësor dhe qasje e dobët në burimet e ujit të pijshëm.

Njerëzia (humaniteti): Natyra njerëzore të të gjithë njerëzve, pa marrë parasysh se kush janë ata, pa marrë parasysh nacionalitetin e tyre, racën, besimin fetar, klasën shoqërore, mendimet politike apo ndonjë karakteristikë grupore apo personale.

Analfabetizmi: Paaftësia e një personi që të lexojë apo të shkruajë.

Paanësia: U ndihmon njerëzve që të marrin vendime për njerëzit, në bazë të nevojave të tyre, pa marrë parasysh nacionalitetin e tyre, racën, besimin fetar, klasën shoqërore apo opinionet politike.

Diskriminimi Indirekt: Përfshin praktikat dhe politikat të cilat mund të shfaqen si “neutrale” apo “ të paanshme”, por që ndikojnë pafavorshëm në një pjesë të madhe të njerëzve të një race, nacionaliteti apo grupi etnik. Gjithashtu, mund të duket se aty nuk ka kurrfarë qëllimi për diskrimin.

Racizmi individual: Formë e diskriminimit racor, i cili rrjedh nga paragjykimet e ndërgjegjshme personale nga individët.

Dialogu ndërfetar: Një tentim për të nxitur dialogun, bashkëpunimin, dhe mirëkuptimin ndërmjet individëve të religjioneve të ndryshme. Dialogët ndërreligjiozë kanë të njëjtin kuptim.

Personi i zhvendosur së brendshmi: Njerëzit që kanë dalë nga shtëpitë e tyre (por nuk e kanë lënë vendin e tyre), nga frika e persekutimit, në mënyrë që t’i shmangen ndikimit të konfliktit të armatosur apo dhunës, shkeljeve të të drejtave të njeriut apo fatkeqësive natyrore apo atyre të bëra nga njeriu.

Organizata (Zyra) Ndërkombëtare e Punës: E themeluar në vitin 1919 si një pjesë e Traktatit të Paqes së Versajës ka qëllim që t’i përmirësojë kushtet e punës dhe të promovojë drejtësi sociale; ONP është bërë agjencion i specializuar i KN në vitin 1946. Shkurtesa ONP.

I internuar: Një civil apo ushtar i cili nuk është akuzuar për krime, por mbahet si i burgosur si masë parandaluese e sigurisë gjatë një konflikti të armatosur.

Intoleranca: Padëshirueshmëria për të rezistuar apo për të respektuar besimet dhe praktikat e të tjerëve. Intoleranca racore ndalon njerëzit e grupeve të tjera racore që të përdorin bashkë barazinë apo përfitimin e plotë nga shanset e mundshme në bashkësi, përderisa intoleranca fetare refuzon të pranojë apo të respektojë besimet fetare të të tjerëve.

Legjitimiteti: Shkallë në të cilën procedurat qeveritare për bërjen apo fuqizimin e ligjeve janë të pranueshëm për njerëzit. Një sistem i legjitimitetit është legal, po më me rëndësi është që qytetarët i besojnë përshtatjes së tij dhe mbështesin rregullat e tij. Legjitimiteti është i lidhur ngushtë me qeverisjen: pajtimi vullnetar me ligjet dhe regulloret rezulton në një efiktivitet më të lartë dhe besim në pushtet dhe lojalitet personal.

Maquiladora: Një fabrikë, shpesh me pronësi të huaj, që monton të mirat për eksport. Nga fjala spanjolle lexohet mah-kee-lah-doh-ra. Shumë shpesh është e shkurtuar në maquila.

Ndërmjetësim: Një negociatë për zgjidhjen e problemeve, me të cilë pala e tretë punon me të grindurit që t’i ndihmoj për të arritur një marrëveshje të kënaqshme në negociata. Ndërmjetësuesit nuk kanë kurrfarë autoriteti që të marrin vendim për mosmarrëveshjen ndërmjet palëve; në vend të kësaj palët në negociata autorizojnë ndërmjetësuesin që të ndihmojë për t’i zgjidhur çështjet ndërmjet tyre.

Domosdoshmëria ushtarake: Koncept nga i cili kuptohet se përdorimi ndërluftues i një shkalle të forcës, i domosdoshëm për të arritur qëllimin e luftës, është i justifikueshëm; qëllimi i luftës, qoftë nënshtrimi i plotë i armikut sa më shpejt që të jetë e mundur, me një minimum të humbjeve njerëzore, materiale dhe financiare.

Objektet ushtarake: Objekte të cilat nga natyra, lokacioni, destinimi japin kontribut efektiv për veprime ushtarake dhe shkatërrimi i të cilave ofron një përparësi definitive ushtarake.

Neutraliteti: Mosanimi në konflikt.

Organizata Joqeveritare (OJQ): Është çdo grup i qytetarëve, vullnetar dhe joprofitabil, i cili është i organizuar në shkallë lokale, kombëtare apo ndërkombëtare. OJQ e orientuar në detyra dhe e udhëhequr nga njerëz me interes të përbashkët, kryen një mori shërbimesh dhe funksionesh humanitare, sjell brengat e qytetarëve te qeveritë, avokon dhe monitoron politikat dhe inkurajon pjesëmarrjen pilitike nëpërmjet dispozitave të informimit.

Joreligjioz: Bota neutrale e pikëpamjeve dhe e besimeve në sferën e mendimit njerëzor, e ndërlidhur me besimet dhe parimet përfundimtate të vetëdijes nga e cila individët jetojnë jetën e tyre.

Ombudspersoni: Institut, zakonisht një zyrtat qeveritar, puna e të cilit është të kontrollojë dhe të raportojë mbi ankesat e bëra nga njerëz të zakonshëm ndaj autoriteteve qeveritare apo publike.

Dokumentet strategjike për vogëlimin e varfërisë: Në vitin 1999, Banka Botërore (së bashku me FMN) kanë paraqitur një koncept të Dokumenteve Strategjike për Zvogëlimin e Varfërisë (DSZV). Këto dokumente janë të dedikuara për përshkrimin e gjendjes makroeknonomike të vendit, përfshirë këtu politikat e strukturimit dhe ato sociale. Ato përgatiten nga qeveritë, por ofrojnë një proces të ri të pjesëmarrjes, në mënyrë që të përfshijnë një shumllojshmëri të gjerë të aksionarëve të shoqërisë civile.

Varfëria: Varfëria karakterizohet nga mungesa e të ardhurave / të hollave dhe burimeve produktive të mjaftueshme që të sigurohet një jetesë solide; mungesa e ushqimit, uria dhe mosushqyeshmëria, shëndeti i sëmurë; rritja e sëmundshmërisë; përfshirja e kufizuar apo mungesa e arsimimit, pastrehueshmëria dhe përjashtimi, si dhe diskriminimi shoqëror.

Paragjykimi: Kornizë mendore e cila priret të paragjykojë një person apo grup në dritë negative. Këto gjykime negative zakonisht bëhen pa ndonjë fakt adekuat. Këto qëndrime negative shpesh njihen si supozime të njëzëshme, për arsye të frekuencës me të cilën janë përsëritur. Ato bëhen nocione të “ gjykimit të shëndoshë” të cilat pranohen në masë të gjerë, dhe përdoren për justifikimin e akteve të diskriminimit.

Të burgosurit e luftës: Ushtarët e kapur në një konflikt të armatosur ndërkombëtar. Vetëm ushtarëve të cilët plotësojnë një kusht të caktuar u është dhënë ky status (në përgjithësi anëtarët e forcave të armatosura).

Proporcionalisht: Parim sipas të cilit humbja e jetëve civile dhe dëmi ndaj objekteve civile nuk duhet të jetë i tepruar në lidhje me përparësinë ushtarake të paraparë nga një sulm në objektiva ushtarake.

Raca: Termi ‘racë’ është një strukturë artificiale, e përdorur për klasifikimin mbi baza të ngjashmërisë fizike dhe kulturore të njerëzve që kanë prejardhje të përbashkët. Shkenca moderne ka treguar se kategorizimi biologjik i racës është i pakuptimtë kur aplikohet në qeniet njerëzore. Qeniet njerëzore biologjikisht, kanë kode të njëjta gjenetike, dhe nuk ka dallime gjenetike ndërmjet të të ashtuquajturave grupe racore apo në mes tyre. Nganjëherë, kjo ideologji është bazë e veprimit shoqëror, themelim i politikës së vendit dhe shpesh një justifikim për trajtim dallues të një grupi ndaj tjetrit.

Racizmi: Një grup i gabuar i supozimeve, mendimeve dhe veprimeve që rrjedhin nga besimi se një grup është më superior sesa tjetri. Racizmi u drejtohet jo vetëm pozicionimeve shoqërore kundrejt pakicave etnokulturore, por edhe strukturave shoqërore të cilat përjashtojnë gupet apo individët e tillë. Racizmi mund të shfaqet në strukturat dhe programet organizative dhe institucionale, si dhe në qëndrimet dhe sjelljet e individëve.

Ratifikim: Procedura nga e cilia një shtet, pas arritjes së marrëveshjes me parlamentin, deklaron se është lidhur juridikisht nga traktati.

Rezervim: Paraqitje e bërë nga shteti me rastin e ratifikimit të një traktati, duke përjashtuar apo modifikuar efektet juridike të dispozitave të veçanta mbi shtetin.

Sundimi i ligjit: Sundimit i ligjit mbizotëron qeverinë, mbron qytetarët kundër veprimeve arbitrare të shtetit dhe të shoqërisë në përgjithësi, duke qeverisur marrëdhëniet në mes interesave private. Siguron që të gjithë qytetarët janë të trajtuar në mënyrë të barabartë dhe janë subjekt i ligjit më parë se e tekave (kapriçove) të të fuqishmëve. Sundimi i ligjit është një parakusht thelbësor për përgjegjshmëri dhe parashikueshmëri në sektorin publik dhe privat. Krijimi dhe vazhdimi i sundimit të ligjit varet nga komunikimi i qartë i rregullave, zbatimi që nuk bën dallim, ekzekutimi efektiv, metodat e parashikueshme të ekzekutimit juridik për ndryshim përmbajtësor të ligjit dhe një qytetari që përcepton këtë pako rregullash si të paanshme, të drejta apo legjitime, dhe që është i gatshëm t’i ndjekë ato.

Laik: Është apo është cilësuar si laicizëm; është i ndërlidhur me gjërat e botës të cilat janë të dalluara nga ato të cilat janë të ndërlidhura me religjionin apo fenë. Laicizmi është besim se religjioni dhe çështjet e tij nuk duhet të hyjnë në funksion së bashku me shtetin, në veçanti, në arsimin publik.

Dhuna Seksuale: Sjellje e orientuar në bazë gjinore e cila ka për qëllim të lëndojë apo të vrasë dikë.

Skllavëria: Është identifikuar si një element i pronësisë apo kontrollit mbi jetën e tjetrit, shtrëngim, dhe kufizim i lëvizjes, për faktin se dikush nuk është i lirë të shkojë apo t’i ndërrojë punëdhënësit. Skllavëria e së sotmes nuk është lehtë të identifikohet apo gjendet, për arsëye se një masë e saj është e pranuar përbrenda kulturës. Detyrimi me borxhe është praktikuar në shumë pjesë të botës.

Të drejtat ekonomike dhe sociale: Të drejtat të cilat njerëzve u japin siguri ekonomike dhe sociale, nganjëherë të quajtura si të orientuara drejt sigurisë apo të drejta të gjeneratës së dytë. Si shembuj, mund të merren e drejta për ushqim, e drejta për strehim dhe për kujdes shëndetësor.

Mbyllja në vetmi: Është një mbyllje e veçantë e të burgosurit, me një qasje të rastësishme apo të kufizuar nga njerëzit, në një ambient i cili është i pastruar nga të gjitha mjetet themelore për mirëmbajtje jetësore dhe i cili ka kufizime të dritës, zërit, ushqimit, materialeve të leximit, ushtrimeve dhe nganjëherë edhe temperaturës.

Raportuesi Special: Një individ i emëruar nga një trup në shkallë lokale apo universale si Komisioni mbi të Drejtat e Njeriut i KB që të përgatisë një raport të rregult mbi situatën e të drejtave të njeriut në një shtet të caktuar, apo mbi një çështje të caktuar të të drejtave të njeriut (“raportuesi tematik”). Në qoftë se emërohet nga Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, ai thirret “përfaqësuesi special”. Një funksion i ngjashëm mund t’i jepet një “eksperti të pavarur”.

Përfaqësuesi Special: Shih Raportuesin Special.

Programet për Rregullim Strukturor: Shumica e kredive të FMN janë të kushtëzuara. Vendi duhet t’i plotësojë një varg kërkesash specifike, në mënyrë që t’i marrë të hollat. Pasi që këto kërkesa, të ashtuquajtura programe të rregullimit strukturor, janë shumë të orientuara drejt zvogëlimit të kostos në sektorin shoqëror dhe liberalizimit të tregut, ata shumë shpesh janë kritikuar.

Racizëm i strukturuar: Pabarazitë që rrjedhin nga veprimi i gjerë sistemor ië shoqërisë, e cila i përjashton një numër të konsiderueshëm të anëtarëve apo kategori etnike të caktuara nga pjesëmarrja e rëndësishme në institute shoqërore.

Suffragette (Militante e të drejtave të votës): Termi i feministeve amerikano- britanike të cilat luftojnë për të drejtat e femrës e në veçanti për të drejtën e votës.

Zhvillimi i vazhdueshëm: Zhvillimi i cili plotëson nevojat e së tashmes, pa rrezikuar mundësinë e brezave të ardhshëm që t’i plotësojnë nevojat e tyre.

Rehabilitimi nga Tortura: Vendimi për autorizimin e viktimave të torturës që të rifitojnë funksionet, besimin dhe mundësinë që të rifillojnë jetën sa më të kompletuar. Qendrat dhe programet e rehabilitimit adoptojnë dhe zbatojnë një mori të qasjeve të ndryshme të trajtimit, duke marrë parsysh nevojat specifike fizike dhe psikologjike të viktimës së torturës dhe ambientin kulturor, social dhe politik në të cilin ata jetojnë.

Tortura: Çdo akt i cili shkkaton dhimbje apo vuajtje, qoftë fizike apo mentale, që qëllimisht shkaktohen mbi personin e arrestuar apo nën kontrollin e akuzuesit. Tortura nuk përfshin dhimbjet apo vuajtjet që rrjedhin vetëm nga pandashmëria nga sanksionet ligjore.

Sindikata: Një organizatë e punëtorëve, e krijuar që të mbrojë dhe përparojë interesin e anëtarëve të tij, duke negociuar marrëveshjet me punëdhënësit për pagat dhe kushtet e punës. Sindikatat po ashtu mund të ofrojnë këshillime juridike, asistencë financiare, përfitime të sëmundjes dhe ndihmesa për edukim. Një sindikatë e pavarur nuk është nën dominimin apo kontrollin e asnjë punëdhënësi dhe financiarisht është e pavarur nga punëdhënësi.

Trafikimi i qenieve njerëzore: Është një lëvizje e ndaluar dhe e fshehtë e njerëzve në kufij kombëtarë dhe ndërkombëtarë, më së shumti nga shtetet në zhvillim dhe nga disa shtete në tranzicion, me një qëllim përfundimtar për detyrimin e femrave, vajzave dhe fëmijëve në situata të shfrytëzimit seksual apo ekonomikisht shtypëse dhe shfrytëzuese për përfitime nga rekrutuesit, trafikantët, sindikatat e krimit, si dhe aktivitetet e tjera ilegale të ndërlidhura me trafikim, siç është puna e detyruar.

Varfëria: Varfëria ka edhe domethënie të tjera përveç stomakut të zbrazur dhe syve të tendosur. Ajo edhe mund të jetë duke punuar varfër – ata të cilët kanë punë, por ende janë të paaftë që t’i plotësojnë nevojat e veta.

Ksenofobia: Ksenofobia është urrejtja dhe frika nga të huajt. Kur këto ndjenja janë të shpërndara te një pakicë e dukshme, shprehja ‘racizëm’ përdoret shpesh. Është ndoshta më mirë që të shohin ‘racizmin’ si një rast të veçantë të ksenofobise dhe pastaj ta përdorim atë lirshëm.